Barely out of the front door, Tuyến was already running. The look on his mother’s face was probably not a happy one as she watched him run, his father had probably raised his voice trying to tell him off – his parents taught him to take it easy and take his time when he walks from the time he had first learned how to walk, jumping or running anywhere is for the like of floods rushing around destroying everything in its path like the fields and crops – but some kind of force was pushing Tuyến forward. And even his first step, he wanted to be the wind. He had some mean news to tell Hậu. The news was not only bewildering but it was also pretty scary. Now. So Tuyến ran. Tuyến ran, his feet were flying, and his body was an arrow.

The main road, paved with bright red bricks, narrowed as it turned towards Tuyến family’s two stories house that seemed to grow smaller and smaller, welcoming and always cool, surrounded by thousands and thousands of thin bamboo leaves shaped like human fingers. The dark brown soil draws a line that was framed by two grassy banks. That brown thread ran after Tuyến. It ran backward at a dizzying pace beneath Tuyến as his feet flew across it.

The morning just waking up. His parents just got out of bed. The ox left its den. Each blade of grass was capped by a shimmering drop of dew. The horizon on the otherside of the embankment was already burning red. But on this side of the embankment, on this dirty blue grass mat, where the neighborhood was only starting to wake up, it was a peaceful and quiet place that had embraced the fleeting shadow of a child forever running. Tuyến heard the bird call above his head. And the rustling of the hem of his pants brushing against the undergrowth and the sound of them flapping in the wind. A huge creek was in his way. Pursed lipped and determined he increased his speed and jumped over it. A mountain of dirt came out of nowhere. Tuyến fell forward, head first. The damm mound made Tuyến fall flat on his face. But Tuyến was oblivious to the pain. He pulled himself straight up, his clothes muddy, sweating profusely, Tuyến took a big breath, before like the wind he took off again.

*

Beyond the rustling bamboo bushes, at the end of the small path, Tuyến stopped abruptly in front of the wooden bridge. The shiny black bridge was two planks of carved ebony, plopped on top of a small river. The genteel water was clear, without a speck to blemish it. On the other side of the bridge was the village’s primary school. It was already September. In the middle of a brilliant summer. But school had not started. And the school with its fading terracotta roof, with its empty hall ways and all those windows tightly shut, they were just there, quiet, fast asleep in an extended period of ceased animation. Moved on from all the anxiety and anticipation of tests and exams. The nights when the letters were dancing in the dark. When there was not enough time to cram what we could into two mornings and two afternoons in front of the black board, the black boards were everywhere, at every turn. Tuyến is ten now. The tears brimmed as Tuyến stood there staring at the building that will soon become his old school.

Smoothing out the stray hair on his head, a serious look on his face, overwhelmed by emotion, Tuyến let out a long sigh, stepped onto the bridge. On a different day, one might find his studious figure leaning over the bridge to greet the water like a friend. Like a mirror. The reflections of the clouds, the reflection of an entire childhood. It was different this morning. Sombre and full of anxiety. Tuyến was more careful as he gingerly stepped onto the bridge, entered into a motionless realm of dead silence. The dirt yard was full of dead leaves. The ground was covered with squares and circles, chalk drawings for strategic games of marbles. The marbles had stopped. Tuyến’s head was small; it couldn’t fit all the memories the size of a mountain. Tuyến’s memory was poor, a small piece of history in class and he couldn’t remember it, how could he possibly remember all the fond images of an age of self discovery. Visiting the old school for the last time now. Tomorrow morning, on the raised embankment, a bus will be waiting for Tuyến. Four scary angry giant tires will roll along in place of those genteel tracks of rolling marbles. The bus will roll and roll, take Tuyến away from his school. The bus rolled and rolled further and further away. From the village to the province. And Tuyến wanted to cry. Cry loud and hard. With Hậu.

*

Tuyến grabbed a hold of Hậu’s hand and pulled his friend down to sit right by his side. Around them, the grass grew higher than the top of their heads. Where they sat, it was behind the old man Eight’s grass hut, the school caretaker is Hậu’s father, the most hidden spot on the school ground running from the river to the village chief’s cactus fence. Tuyến discovered it before Hậu, one morning at the end of one school year, when the pair of friends were foraging in the garden for worms to catch black perch squirming and splashing around in the water at the foot of the bridge. The tiny clearing protected by tall grass from that point on belonged to Tuyến. This discovery Tuyến shared with Hậu, their common ground, the precious things we shared in our childhood are the things we only share with our best friend. Tuyến’s best friend was Hậu. The small ages are different to adults. Tuyến and Hậu’s wonderful world of self discovery was without the despicable rule of class in an adult world. Like the connecting red thread of the son of the richest land owner in the village and the daughter of a lowly old school care taker. Seeing Tuyến’s father, the old man Eight lowers his head almost to the ground. Move out of the way. Fear and respect. Tuyến couldn’t see how he could be any better than Hậu. We are equal. We are the same height. Like how we’re the same age. Like how we’re in the same class. Like how we hold each other’s hand. Right Hậu? Hậu nodded. Like that, the pair went everywhere together from kindergarten to year five, side by side until they both turned ten. Now the terrible news he had just received. As though he was hit by a lighting strike. And Tuyến’s first reaction was to share it first with his friend.

They were both quiet. The sunlight brighter, warmer, slowly heating up each blade of cold grass. A host of sparrows came out of nowhere, perched on the roof of the school. The sparrows’ brown feathers blend with the brown of the old terracotta roofing. The school yard was empty, not a soul passed by.

“What’s with all that mud on you” – Hậu said.

Tuyến looked down, it was the first time since he had left the house that he had a chance to finally look down and see for himself the muddy streaks running down his white shirt:

“I fell”.

“I can’t see how you could”

“I ran”

“Where did you fall?”

“Over a mountain of dirt near Duyệt’s house”.

“Yeah, when it rains, it’s pretty slippery! I fell there once too”.

Inside their quiet clearing, the exchange between the two small friends sounded irrelevant, without a beginning or end. Tuyến and Hậu did not know how to talk to each other. The way adults talk to each other. Then again, when they were together from the beginning, they never had to talk. You, me, we love each other. Held hands, friends. Saved an orange for the other, shared bread, beyond siblings, a thousand times beyond flesh and blood. The words were just there in place of a sacred and natural union. A love bigger than any mature adult could ever understand. A childhood love that needed no explanation or act of love. That was Tuyến and Hậu. Everything, including the clearing in the grass, they had shared. Together they held their breath as they crawled toward the birdnests, together they shared the excitement each time they saw the float of their fishing rod jiggled, both of them with red faces chasing after the dragonflies on the piles of hay drying in the sun, both rolling up their pants to climb the tree for ripe fruit, their five senses were connected as though they were bamboo shoots connected from the roots. But this time, the news that was like a thunder bolt had to be put to words. The words that came out of Tuyến’s mouth were shocking, abrupt, short:

“I leave for the province tomorrow”.

The news that Tuyến had graduated from primary school, and once summer was done his parents would send him to the province, Hậu knew all about that. The last time she saw him, he had already told her. The two friends felt a little confused about each other. But it was in the middle of the summer holidays and they were not back to school. There was still half a month left for them to do whatever they wanted. Catch butterflies in the garden. Pick flowers outside. Then there were a few birdnests on the roof that they had not explored. They have just trimmed and carved out two new fishing rods. Fun and becomingly sunny was the summer holiday. It was going to be sunny for a while. So why tomorrow? Hậu’s round dark eyes were in disbelief.

But it looked like Tuyến was leaving tomorrow morning. Tuyến will be staying with his uncle, he arrived yesterday afternoon from town. He suggested that Tuyến should go a week early before his class starts, so he can get used to the city. Tuyến’s parents agreed. So it was decided that Tuyến was leaving tomorrow. And today is the day they had to say their goodbyes.

The two friends left the clearing with the tall grass that grew over their heads. The sun was higher and the host of sparrows had already crossed the river to the surrounding neighborhood. There was not a soul in the dirt yard. The youngsters didn’t know what to say to each other. How to give advice. The world is a big place. The embankment was the foot of the horizon. The bridge was the frontier. Beyond the village is the world. The city was thousands of miles away. Going back to school meant that they will take Tuyến away from Hậu. It will be hard to see Hậu again. That was all he could see. He didn’t know what to do besides holding onto Hậu’s hand tightly and not let it go. Each step they took was an uncertain step. The two shadows fell longer and longer across the brown dirt yard. There’s the square marking of the crate they used as a table. Left behind as a gift for Hậu. There’s the straight line for the marble, there’s the indented patch of the ground where they used to skip and jump rope, there’s the tree they used to propped their school bags, Tuyến wanted to leave it behind as a gift for the closest person in the world to him. There was so much more he wanted to give her. Everything they had shared he wanted to give them all to her, not for keeps sake, but to give them all to Hậu. Give and never ask for them back. The world of a ten year old like Tuyến, from this point on, he wanted to give it all to Hậu. The congenial Hậu, Hậu, the daughter of the school caretaker, Hậu that likes to cry all the time, Hậu with the dimples when she smiles and gleaming dark round eyes, keep them, please keep this paradise of our childhood. Where the perch squirm and dance at the foot of the bridge, school eaves where birds like to build their nests, the abandoned site at the back of the brick mill where the bermuda grass grew, sweet starfruit from the village chief’s garden, primary school black boards, infant white chalk, the classrooms echoing the sound of the falling rain, the rumbling of the drums announcing it was time to start our classes, elementary exercise books full of scribbles and drawings, butterfly wings between pages, toys hidden in our leather school bags, and our private hide away amongst the grass, they were all for Hậu.

A rich kid can go to the city. The kid who is a child of a school caretaker, once she graduated from primary school she can continue to study at home. In the morning she can clean the classrooms, sweep the schoolyard instead of her father. Tuyến and Hậu were still too small. But they both felt their hearts were simultaneously breaking, together feeling a great loss. Tomorrow meant Tuyến was leaving for the province. The village school will be left behind. Blades of grass and a small girl, his friend. And Tuyến had the urge to cry, badly and loudly.

*

The next morning the small nine year old girl ran as though she was flying over the same path her friend had taken the day before when he ran like the wind the morning he turned ten. A genteel morning in the countryside like any other morning. Overhead were the same bamboo leaves like human fingers. The same dirt beneath her feet, dark brown under the cool shade. But the small girl stopped half way. From the raised embankment, where the sun was rising, came the sound of the bus horn that startled a small girl to a full stop. The sound of the bus horn was shrilling before it faded away into the distance, disappearing in the direction of a ferocious and mean city.

Lên mười

Vừa ra khỏi nhà, Tuyến đã cắm đầu chạy. Mẹ trong nhà có thể đang cau mặt nhìn theo, cha trong nhà có thể lớn tiếng gọi lại – cha mẹ dạy Tuyến đi đứng phải chững chạc khoan thai ngay từ tuổi nhỏ, chạy nhảy chỉ có lũ mục đồng – nhưng một sức mạnh vô hình đã xô đẩy Tuyến từ sau lưng. Và ngay từ bước đầu, Tuyến đã muốn hóa thân thành gió. Phải cho Hậu biết ngay cái tin dữ. Cái tin dữ bàng hoàng, khủng khiếp. Tức khắc. Và Tuyến chạy. Tuyến chạy lao thành một mũi tên bay.

Con đường lớn, lát gạch đỏ chói, vòng về phía sau ngôi nhà hai tầng của gia đình Tuyến thì thu nhỏ hẳn lại, thân mật và mát đằm dưới cái bóng mát lao xao của hàng nghìn lá tre thon nhỏ như những ngón tay người. Mầu đất nâu đậm, vẽ thành một đường chỉ lượn giữa hai bờ cỏ. Cái đường chỉ nâu ấy đang chạy theo Tuyến. Nó chạy bằng lùi ngược chóng mặt dưới đôi chân ra ràng của Tuyến bay đi.

Buổi sáng vừa dậy. Cha mẹ mới dậy đây thôi. Trâu vừa ra khỏi chuồng. Trên những đầu cỏ, sương ban mai còn chụp lên từng ngọn một cái mũ ngọc óng ánh. Chân trời bên kia đê đã cháy hồng. Nhưng bên này đê, trên cái chiếu lá xanh lam, làng xóm mới thức còn là một vùng hiền hòa yên tĩnh vây bọc lấy cái bóng thoang thoáng của đứa nhỏ chạy miết. Tuyến nghe thoáng thấy một tiếng chim kêu trên đầu. Và sự va chạm lạt sạt của cỏ đường vào hai ống quần phần phật đập gió. Một con lạch thình lình chắn lối. Tuyến mím môi, lấy đà, nhảy băng qua. Một gò đất bất ngờ hiển hiện. Tuyến vấp, chúi về phía trước. Cái gò đất khốn nạn làm Tuyến ngã sóng soài. Nhưng Tuyến không còn biết đau là gì. Đứng phắt lên, quần áo lấm lem, nhễ nhại mồ hôi, Tuyến nhịn thở, lại bốc đi thành gió.

*

Hết con đường nhỏ, ra khỏi cái um tùm của lũy tre cũ, Tuyến đứng khựng lại trước một cây cầu gỗ. Cây cầu làm bằng hai phiến lim đen bóng, vắt qua một dòng sông con. Mặt nước phía dưới hiền lành, trong vắt. Bên kia cây cầu, là ngôi trường tiểu học của làng. Đã tháng Chín rồi. Đang giữa mùa hè rực rỡ. Nhưng ngày nhập học chưa tới. Và ngôi trường với những phiến ngói đã ngả màu trên mái cũ, với hành lang vắng lặng và những cánh cửa sổ đóng kín, nằm đó, im lặng, trong cảnh trí thiêm thiếp của một ngưng đọng lăn lóc kéo dài. Một mùa thi đầy những lo âu hồi hộp đã qua đi. Những đêm khuya, trong giấc ngủ chữ còn nhảy nhót. Những ngày học gấp, ngồi cả hai buổi sáng chiều trước bảng, nhìn đi đâu cũng một màu bảng đen. Bây giờ Tuyến đã mười tuổi. Tuyến đứng đó, rưng rưng ngó nhìn ngôi trường sắp thành cũ của mình.

Vuốt lại mái tóc, nét mặt trang nghiêm, xúc động, Tuyến thở ra một hơi dài, bước lên cây cầu. Ngày khác, Tuyến đã nghiêng cái bóng học trò xuống dòng nước bạn. Dùng nó làm gương. Mây trên trời phản chiếu, soi đời ấu thơ. Sáng nay khác. Trầm trọng và căng thẳng. Tuyến thận trọng lần bước trên gỗ, đi vào cái địa hạt tịch mịch không một tiếng động. Khoảng sân đất ngập đầy lá rụng. Mặt đất nhằng nhịt những ô vuông ô tròn là những đường vẽ của những bàn bi bàn đáo. Hết đánh đáo rồi. Bi không lăn nữa. Đầu Tuyến còn nhỏ, chất sao hết được những kỷ niệm trái núi. Trí nhớ Tuyến yếu, một bài sử ký còn không nhớ nổi, nhớ hết làm sao đây những muôn vàn kia là hình ảnh tuổi hồng. Thăm trường cũ một lần cuối cùng đây. Sáng mai, trên mặt con đê cao, một chuyến xe đò sẽ chờ đợi Tuyến. Bốn cái bánh khủng khiếp hung dữ của xe sẽ lăn thay đường lăn hiền của những hòn bi. Xe lăn thật xa, đưa Tuyến xa trường. Xe lăn thật xa. Từ làng ra tỉnh. Và Tuyến muốn khóc. Khóc thật lớn. Với Hậu.

*

Tuyến nắm tay Hậu, kéo bạn ngồi xuống. Chung quanh, cỏ cao hơn tầm đầu. Chỗ ngồi này, ở phía sau căn nhà lá của ông già Tám, mõ trường là cha đẻ của Hậu, là nơi ẩn náu kín khuất nhất của cả khu vực nhà trường chạy dài từ bờ sông tới hàng rào xương rồng nhà ông trưởng xóm. Tuyến khám phá ra nó trước Hậu, một buổi sáng cuối năm học, khi đôi bạn luồn cỏ đi tìm những con giun đất làm mồi cho một buổi câu những con cá rô đen nháy quẫy nảy ồn ào ngỗ ngược dưới chân cầu. Cái diện tích bé nhỏ giữ cỏ bồng vây bọc từ đó là của riêng Tuyến. Sở hữu này Tuyến chia cho Hậu, bảo làm của chung, thứ của chung tuổi thơ quý báu muôn vàn chỉ có thể chia cho người bạn lòng thân thiết nhất. Người bạn thân thiết nhất của Tuyến là Hậu đó. Tuổi nhỏ khác người lớn. Cái thế giới tuổi hồng của Tuyến và Hậu chưa có những phân biệt khốn nạn như ở người lớn. Thành ra cái sợi dây nối kết đằm thắm nhất đã có được giữa cậu con trai ông chủ đất giàu có nhất làng với đứa con gái hèn mọn của ông già mõ trường. Gặp cha Tuyến, ông già Tám cúi gập đầu xuống. Tránh sang một bên. Sợ hãi và kính cẩn. Tuyến nhìn chẳng thấy hơn Hậu ở điểm nào. Chúng mình bằng nhau. Như cao bằng đầu. Như cùng một tuổi. Như chung một lớp. Như cùng nắm tay. Phải không Hậu? Tuyến đã hỏi. Hậu đã gật. Như thế, đôi bạn đi song song từ đồng ấu tới sơ đẳng, sánh vai nhau hết một tuổi vàng. Bây giờ, cái tin ghê gớm ấy vừa nhận được. Như sét đánh. Và cái lẽ tự nhiên là Tuyến phải cho người bạn của Tuyến biết nó trước nhất.

Yên lặng một lát. Nắng đã dấy lên, làm nóng dần những thân cỏ lạnh. Một đàn chim sẻ từ đâu ào tới, hạ cánh xuống mái trường. Màu nâu của sẻ lẫn vào màu nâu của ngói cũ. Sân trường vắng tanh, không một bóng người qua.

“Quần áo mày lấm hết rồi” – Hậu nói.

Tuyến gật, bấy giờ mới nhìn xuống những vết đất loang lổ trên nền vải trắng:

“Tao ngã”.

“Sao ngã được?”

“Tao chạy”.

“Ngã chỗ nào?”

“Quãng cái gò đất trước nhà thằng Duyệt”.

“Trời mưa chỗ đó trơn ghê à! Tao cũng ngã một lần ở đó”.

Trong im lặng khuất lánh, câu chuyện giữa đôi bạn nhỏ xem chừng vẩn vơ, không đâu. Tuyến và Hậu không biết nói chuyện. Như người lớn. Kể cả trong những giờ phút trước khi chia tay buồn rầu này, mà đáng lẽ, chúng có hàng nghìn lời phải nói với nhau. Mà với nhau, từ đầu, đâu cần phải nói. Mày, tao, đã yêu. Nắm tay, đã bạn. Nhường nhau một trái cam, chia nhau một miếng bánh, đã hơn anh em, gấp nghìn ruột thịt. Lời nói được thay thế bởi một hòa nhập tự nhiên mà thần thánh. Trên mọi thứ tình yêu người lớn. Duy có cái tình yêu tinh khiết của tuổi thơ không cần phải tỏ tình. Tuyến và Hậu đã thế. Tất cả, như chỗ ngồi trong cỏ, đã là chung. Cùng nín thở khi bò tới một tổ chim, cùng hồi hộp khi cái phao cần câu chợt động, lúc đỏ gay mặt đuổi theo một cánh chuồn trên những đầu rạ nắng, khi sắn quần leo cây hái một trái chín trên cành, hòa nhập đã tận cùng bằng ngũ quan măng non treo căng trên hai đầu rung động. Riêng lần này, cái tin sét đánh phải nói ra. Tuyến nói nó ra, đột ngột, thảng thốt, ngắn cộc:

“Mai tao ra tỉnh”.

Cái tin Tuyến đỗ xong bằng tiểu học, hết hè này được cha mẹ cho ra tỉnh học, Hậu đã biết. Lần trước, Tuyến đã nói. Đôi bạn đã bàng hoàng với nhau. Nhưng nghỉ hè chưa hết và tựu trường chưa đến mà. Còn những nửa tháng rong chơi. Để bắt bướm trong vườn. Hái hoa ngoài nội. Còn mấy cái tổ chim sẻ trên mái chưa thăm. Vừa mới vót xong hai cái cần câu mới. Nghỉ hè vui thành nắng. Dải nắng ấy còn dài. Mai là thế nào? Cặp mắt đen láy của Hậu tròn xoe kinh ngạc.

Nhưng đúng là Tuyến phải lên đường sớm mai rồi. Người chú họ, chủ trọ mới của Tuyến, đã từ thành phố xuống tới ấp từ chiều hôm qua. Đề nghị là nên cho Tuyến đi sớm vào tuần trước tựu trường, gọi là cho quen dần với cái không khí thành phố. Cha mẹ Tuyến đồng ý. Thế là mai Tuyến đi. Thế là bữa nay là buổi chia tay.

Đôi bạn ra khỏi những thân cỏ trùm đầu. Nắng đã lên cao và bầy chim sẻ đã bay qua sông, bay vào trong xóm. Khoảng sân đất vắng tanh không một bóng người. Tuổi nhỏ không biết dặn dò. Chẳng biết thế nào. Trời đất xa rộng quá. Con đê đã là chân trời. Cây cầu đã là biên cương. Ngoài làng là thế giới. Thành phố nghìn dặm. Tựu trường sẽ cướp mất Tuyến đi. Gặp lại Hậu khó. Tuyến chỉ biết thế. Chỉ biết nắm tay Hậu thật chặt. Đôi bạn đi lững thững. Hai cái bóng nhỏ thó đổ dài trên mặt sân chơi. Này là cái vạch vuông của bàn đáo hòm. Tặng lại cho Hậu. Này là cái vạch thẳng của đường bi lăn, này là khoảng mòn của chỗ nhảy dây, này là gốc cây, nơi để cặp sách, tặng lại, tặng lại cho người thân thiết nhất. Tuyến còn muốn tặng nữa. Những cái chung cho hết không gửi. Những cái gửi cho luôn không đòi. Thế giới tuổi vàng của Tuyến, tặng hết cho Hậu từ đây. Hậu thân thiết, Hậu con ông mõ trường, Hậu hay khóc, cười lúm đồng tiền, mắt tròn đen láy, hãy giữ lấy, hãy giữ lấy cái thiên đường tuổi nhỏ. Nơi chân cầu đá cá rô từng đàn quẫy nhảy, mái hiên trường chim thường làm tổ, cái bãi hoang sau lò gạch đầy những cỏ gà, cây khế ngọt nhà ông trưởng xóm, bảng đen đồng ấu, phấn trắng nhi đồng, lớp học ngày mưa vang tiếng mưa rơi, cái trống cái thùng thùng điểm giờ vào lớp, những tập vở vỡ lòng chi chít hình vẽ, con bướm ướp vào trang sách, những đồ chơi giấu trong cặp da, và cái chỗ ẩn nấp kín khuất trong cỏ, cho hết Hậu đó.

Con nhà giàu mới ra tỉnh được. Con ông mõ trường, đậu xong cái bằng tiểu học là thôi học ở nhà, sáng sáng dọn lớp, quét sân thay bố. Tuyến và Hậu đều còn nhỏ quá. Nhưng đôi bạn đều mang máng cảm thấy một đứt ruột lớn lao, một mất mát khủng khiếp. Mai ra tỉnh rồi. Trường làng bỏ lại. Những ngọn cỏ và cô bạn nhỏ. Và Tuyến muốn khóc òa.

*

Buổi sáng hôm sau đứa con gái lên chín chạy như bay trên đúng đoạn đường nhỏ mà thằng bạn lên mười của nó đã chạy như lao buổi sáng ngày hôm trước. Vẫn buổi sáng như mọi buổi sáng thôn dã hiền hậu. Vẫn trên đầu những lá tre như những ngón tay người. Vẫn đất dưới chân, nâu đậm và đằm đằm bóng mát. Nhưng đứa con gái chạy đến nửa đường thì đứng lại. Từ một bờ đê cao, phía mặt trời lên, vọng tới chỗ dừng đứng bàng hoàng của đứa nhỏ, một tiếng còi xe. Tiếng còi lanh lảnh vang vang rồi nhỏ dần, mất dần về một hướng thành phố hung dữ.