I’ve told you, my love, in the Basin of Mount Chu Mang there have never been demons. You refused to believe, even after I’ve sworn with my life I’ve just returned from there, you claimed we’ve never been either. The stories I speak of I’ve seen and heard with my own eyes, not through anyone else. You’ve made up your mind and laughed bitterly that I have problems with my eyes. You said when the eyes have any kind of problem it won’t be able to see the truth and nothing but delusions.
What kind of eyes have problems? My love you claimed, it means those eyes are possessed by demons! Again, the demons. How could what I’ve seen and heard have anything to do with demons? You’re adamant, the word of demons is a double-edged sword, now means one thing later means another, with this person saying this, with someone else saying that. I still couldn’t understand what you meant. Is it possible that you’re also possessed by demons?
You wouldn’t answer but told me instead. On Ea Súp plateau there’s at the moment a terracotta tower. No one knows when it was built. Within the tower, floating around are evil demons. In the last few hundred years, they cogitated and trained, hardly ever coming out. Every time they do go out the mead has to bear devastation.
I said those kinds of stories are for children. You laughed at me with pity and said I’m too naive. When demons raise their voice in a melody glorifying life, that’s when it’s the end of life as we know it. When demons energetically narrate poetry, that’s when someone has thrown themselves into a pit of darkest despair.
One day, from within the tower, demons came out looking for people. The demons say you and I should pool our strength, what for? You’re needed, you’re important. I’ll help to turn you into a boss. Become a boss? The people finally queried. Yes, the demons answered, since up until now, you’ve only been acting like a boss, without authority. People still found it unbelievable, but seeing how tall and regal the demons were, with long distinguished greybeards, their voices warm, deep, proud, the people, in the end, began to listen. But how can you help us? The people asked. That’s easy, we have power beyond your imagination after the demons replied they again raised their melodious voices full of pride in a song, the wind too sided with the demons, carrying their melodies to all corners of the mead…
The people after a while became tired by the meetings. Some nights so agitated, like a spark, flared up in random sword fights. People died, dead bodies decaying abandoned, their eyes poked out by magpies. Exhausted from the loss, the people began to resent the demons. One night, they destroyed the tower. The lying demons all managed to escape, the only thing they left behind was a bloodied severed hand. Yellow tithonia began to grow from the patch of earth steeped in blood, bright yellow with injustice. The wind from the wilderness arrived in the lonely mead carrying with it the pungent smell of yellow tithonia.
In the middle of the wet season, Mount Chu Mang is always wrapped in a blinding thick fog. Waiting for the light at the spine of the Mountain mother held me inside a hut amongst the trees. I’m human, in this lifetime, not yet born as an ape. As a reminder, my mother would constantly say: “Being human is something to be proud of my child!”. Which has more pride, I didn’t know enough then the difference between being human nor an ape ox cow frog toad. But I believed my mother’s words were the truth. As a proud human, I held my head high.
I came into the world at the beginning of the last century. One morning, mother’s eyes full of love said: “Here, Y Lie, a young man of the highland, you’re old enough now, go and become something for the village!”. I obeyed, jumping off the ladder, hopping directly onto my galloping horse for one round of Mount Chu Mang before heading straight to joining the N’Trang Guh insurgent. Y Lat and I, two combatants of the Basin walking into what would be the most memorable time of our life. Time at the peak of a crippling fight between the insurgent and the French military. The lush green highland turned into a gruesome battlefield. Here in my short life as a human, I’ve “napped” away the most beautiful days of my youth. Perhaps, I should speak more of those times not long ago. The tale, after we’re gone, our souls ingrained in dewdrops wanders the mead, still could be heard from elders re-telling the story to the little ones over and over again, a part that can’t be missed in this endless journey of souls who had chosen the mead as their home. These same tales, there are those who would deliberately add, change, twisted into bits of truth.
The Basin lies outside just on the edge of the Ea Sup flat land, a valley divided by an angry Srepok river. The land glows red because of a million-year-old volcano’s constant flow of lava. At the peak of Mount Chu Mang looking down, the river is a ribbon of grey clouds draped across the valley, shifting for a moment before heading rapidly westward, onto the other side of the wilderness. The M’nong of the Ede tribes were the first to set their foot here before some continued on newer journeys. People’s feet couldn’t possibly set foot on it all, the highlands so vast, the wide expanse within four years was florid with rooftops. The original dwellers of the Basin. Coming dusk, while the young mothers were pounding grains to prepare dinner, three happy children were by the water bay haranguing each other to bathe. H’Ly carried along a tiny gourd to take water back for her mother. Y Lat running in front, Y Lie followed from behind, throwing tiny pebbles into the water as he ran, each pebble bouncing across the surface of the water. Their laughter brought warmth to the entire valley.
Noisy children from three different families but in the Basin saw each other as brothers and sisters. The two older brothers always reserve the best for their little sister. H’Ly came with her family when she had just learned to walk. It was pouring rain the day Monsieur Kadin brought his wife and child to the Basin. Rushing over to welcome them were the heads of each family, urging them to stay and stop their wandering feet. The heads of the wooden homes bunched up together by the river in the middle of the forest. Amidst a great expanse of Sun wind, bright-eyed golden sunburnt skin the children grew up. H’Ly’s mother asked her:
“When you’re old enough, who will you take for a husband? Y Lat or Y Lie?”.
“No no, I want to take both of them Ami”.
Y Lat is a little older, acquainted with shame, said nothing, stepped away elsewhere to play. Y Lie upset:
“You’re allowed to take only one husband!”
At the mead the time of harvest flew. The Basin had only three households in a clump by the quiet river. The boys grew up like two bronze boulders. Their arms lean rippling with muscles. On bright moonlit nights, Monsieur Kadin would call the boys to the clearing by the river for martial art training. I don’t have any sons. He said, I look upon you both as my sons, living amidst the wilderness, we have to be armed with martial art. Inheriting a natural talent from his forefathers, Y Lat’s swift like a Mountain lion. Sparing with his partner Y Lie, Y Lat would always win. After each sparring, Y Lat encourages his friend:
“You’ve improved a lot, doing well Y Lie!”.
H’Ly sat dangling from a tree branch hovered above the water, voice cheering echoed towards the shore:
“Y Lie, your fighting is amazing, H’Ly love it!”.
H’Ly’s affection is equal with the both boys, favouring neither. Monsieur Kadin squinting his eyes teased:
“Which do you choose from those two!”.
H’Ly laughed, watching the golden slits of the moon beneath the branches floated by. There’ll be a day I have to choose – H’Ly thought – how sad! But not now, this year H’Ly is sixteen harvest moons. The forest flower proudly watched her reflection full of the moon in the clearest stream of water.
An afternoon at the end of the dry season that year, the Basin welcomed a group of strangers. Chewing on grass the half dozing elephant by Y Lat’s home loudly blew its trunk, a long bellowing sound not sure if it was welcoming or in distress. At a glance, everyone knew the strangers came from far away. All over their travel clothes were dust and grass seedlings. Always hospitable, the owners slaughter a pig to treat the visitors. H’Ly helped her mother mix the water, placing cane straws into the wine cask ready to share. The guests after a few sips of wine nodded politely and sat and ate quietly. H’Ly thought: They probably haven’t eaten for a while. After wine and food had chased off the torturous hunger and thirst, began the stories.
“Thank you for your hospitality, the truth is we haven’t eaten for a few days, the pork is delicious!”
“Where exactly have you come from brother?”.
The visitors glanced at each other answered:
“We’ve left a place where there’s been fighting”.
Y Lat sat there listening, full of curiosity: Strange, outside the Basin, somewhere in the mead there’s a war and we’re unaware of it, no one here knows! He answered his own question: It’s true though, since the last wet season, no one has ventured past this incline of the road, no visiting strangers either, no news is correct.
Monsieur Kadin entertained a sombre thought:
“There’s a war? So that’s why.”
Y Lie’s mother worried:
“What do you mean by war?”.
A visitor answered:
“It is guns and bullets, killing each other, blood pouring into a river, into fountains!”.
A first for the people of the Basin, hence they couldn’t imagine. This imagery, they shall get to witness for themselves in a short time after that.
H’Ly innocent:
“But why does there have to be a war?.
The visitors scratched their heads trying hard to find the simplest way to explain, the easiest to understand:
“Ah, it’s like this. There are people who come to our homes with bad intentions, seeing lots of our elephants and lots of our wine, they steal them, so we must fight to take it back, this is war”.
H’Ly nodding, expressing in the part what she did understand, continued to queried:
“So is the war very far?”.
“Not very far, about a day’s walk from here the chieftain Guh is fighting with the enemy”.
Sombre were the worrying faces. An arriving dark cloud covered the entire Basin on this side of Mount Chu Mang. The cloud slowly grew thicker. The visitors after their rest and fill of food left early the next morning. A sombre air stayed hovering above the rooftops of the three households. Y Lat hasn’t the chance to ask the visitors who chieftain Guh is, how’s the fighting, who’s winning, turned to ask Y Lie and Y Lie also didn’t know. Both young men stood beneath the konia watching the cloud of red dust ascend the rise in the road up the hill across Mount Chu Mang. Y Lat’s father, Monsieur Ama Lat firm, said:
“The war will come here eventually. We have to also join the war, my friend Kadin, do you not agree?”.
“Absolutely!”.
“Me and Y Lie would be enough Ama – Y Lat cutting his father short, his breaking voice echoed”.
H’Ly sat weaving, alert, and listened. It’s unbelievable that such horror could now occur in our peaceful mead! Blood running into rivers, into springs… oh gosh, dear Yang! Since leaving the womb, she’s never heard of a more horrid tale. After a couple weeks of bright moonlight, she weaved the prettiest vest for Y Lat in place of a promise. She’s made up her mind to give her heart to Y Lat. On wings the declaration Y Lat’s love through the flute, it flew forever in her heart burning:
…oh rivers oh meadows listen, my dearest now a young woman / as the bamboo shoots show above the soil upon you the declaration of my love, as wheat show budding for you the declaration of my love / to the ground ever fall my words of love / to the sky to ever fly away the words of my love / my dearest…
The sound of his flute perched atop the canopies, rippled atop the water drenched in golden moonlight. H’Ly cheeks red blushing. She thought then of Y Lie’s sad eyes. Probably right now, Y Lie strolling along by the river. Y Lie’s heart aching, but H’Ly is only allowed to choose one man. Don’t hurt too much, okay Y Lie! A beautiful girl shall come along for you!
The following days, the dark clouds continued to surround the peak of Mount Chu Mang. Low threatening sounds now and then filtered through from afar. Not the sound of thunder, not the sound of roaring tigers, nor down a slope stampEde of a memory of elephants. It sounded like the Mountain was about to split open, ready to spill lava. The team of horses inhaled the strange wind, their whining echoed across the valley, as they ran wild amidst the grass meadow. Monsieur Kadin in the middle of clearing the grass, stopped mumbling: “So it has started!”. Y Lie whipped his horse galloping up the top of the hill looking towards the East could only see the clouds crowding on top of each other at the centre of the expanse filled with thick smoke. The clear blue horizon of the mead now a sad depressing colour difficult to describe.
The next couple of days, Y Lat and Y Lie rode their horses across the mead searching for news. Each time they returned there was always news. Many strange stories! The M’nong, The Ede in Krong No region news were passed from ear to ear: The chieftain Guh had chased the Xiem invasion away, but now is fighting the French military who are armed with guns. Chieftain Guh has all the Yang helping him fight 100 battles without one single injury… The tales thrilled both eager boys, Y Lat and Y Lie. The day came, the two young men made up their minds to head for the road. So then the war had stretched its long lengthy arms all the way to the Basin hauling the two young men into battle. They had left before the war had reached the front doors of their homes.
Presently it was the first few years at the start of the twentieth century.
Through tears the two mothers implored to their sons:
“Chase the evil enemy as far away as possible son!”.
The fathers’ eyes red, not a word was uttered. H’Ly blinded by tears. She and Y Lat had stayed up all night, all the words of love exchanged, now left were exchange of glances, and impossible heartache. She held onto the foot of the ladder so she wouldn’t fall. Her full breasts by the ladder heaving with every sharp pain. The two young men jumped upon their steed, testing their reigns and went for one run around Mount Chu Mang before heading off. Their steed seemed to have understood about the long journey ahead, both giddy and anxious. The loud neighing like the slam of a hammer on the spine of Mount Chu Mang washed the meadows echoing like-sounding thunder. The flock of m’linh down by the river bewildered, startled and frightened scattered all over. In mere moments affront, the two grey shadows disappeared into the overwhelming deep green of Mount Chu Mang.
Trouble began to arrive at the Basin by the foot of Mount Chu Mang the moment after Y Lat and Y Lie were gone. The Sunlight was relentless from the twelfth month to the middle of the next year. Mount Chu Mang was a glaring yellow. Vines blooming stood at attention dead by the roadside. Coming dusk, looking from the veranda the west was a flickering cloud of smoke blaring light and fire. The herd of cattle and horses stomp their hooves on the hard earth searching for possibly any forgotten remaining moisture. In The Morning, H’Ly had to walk amongst the boulders naked in shallow water to fetch water in the middle of the river. In the middle of the river were floating dead fish. Monsieur Kadin discussed with his wife:
“If it continues to be sunny we might have to sell some of the cattle!”
“Yes, Yang has never made us bear it for this long. There isn’t enough grass we’ll have to sell”.
The mead animated as the sunlight danced, enlivening the fields and meadows.
The next morning, not yet dissolved, was the mist Monsieur Kadin and Ama Lat, cut through forest eastward, headed for Nam Nung to look for a buyer for the cattle. Twilight the next day they returned, with them two strangers. H’Ly invites the visitors to wash their feet at the head of the veranda. After a tiring stretch of the road, the visitors fell to a long sleep on the deck. At a glance you knew they’re father and son of the Juan tribe, one old one young, a model of each other. The son is a few years older than H’Ly. Watching him sleep, H’Ly missed Y Lat and Y Lie. Full of life is the sleep of youth. Wondering at the moment, who was the vicious enemy the two young men of the Basin were fighting with far away and in which Mountain, river, places she’s never known. Y Lat’s marriage proposal bracelet was kept hidden away safely at the very bottom of the gùi. Pray that all the Yang will have mercy on us! H’Ly’s tears falling, streamed slowly down the curve of her plump round cheeks.
Just before dinner was on the way, full of sleep, the visitors woke up. The smell of dry bamboo shoots stir fried with venison floated all the way to the outside deck. The best cask of rice wine tied safely to a pole, ready with bamboo straws.They took their time eating, drinking, as they spoke of buying and selling. The elder visitor said:
“I shall buy all your cattle and horses, the delta at the moment needs a lot of meat for the battle”.
“We also want to sell all of them, can’t keep them, the dry grass all burned, even the drinking water is gone. Yang has never made us thirst as much as this year!”.
H’Ly sat listening in, thoughtful: It turns out, war is just not isolated in the mead. Do those places have a lot of property, why are there bad people wanting to rob it? She didn’t know who to ask, side glancing at the young visitor, his head was still in his food. H’Ly was even more mystified, how could people coming from a war possibly stomach so much food? When Y Lat and Y Lie… This was the first time H’Ly seen someone from the Juan tribe, also get to sit and share a meal with them, it was hard to describe the feeling. H’ly recently heard they were born from the Kinh tribe, by the sea, they don’t resemble people from the Basin and before now has never been seen before.
The next morning, by the time the valley was tinged in bright yellow, the buying and selling was done, the cattle exchanged and the money had been counted. Intuitively the horses agitated and sensed change, their squeals and nigger echoed through the valley, scattered the chaos. The cattle in a panic follow suit. The father and son visitors tried their best to force the herd through the Mount Chu Mang ravine veering away from the Basin. The herd of cattle and horses restricted by rope became more aggressive, none wanted to follow the other. Cupping his mouth with his hands Monsieur Kadin shouted:
“Round them by the river bank, the only way to leave is to follow the stone path…”.
Unacquainted with herding the son was unable to regroup the unwilling cattle. The Sun was already high above their heads but the horses, cattle still had not left the valley. The Sunlight began to bite. H’Ly standing from the verandah, lost her voice shouting: “Push them towards the water edge, hey hey…” Monsieur Ama Lat shaking his head: It’s no good, no good at all! He joined in the shouting: “No smoking, no…”. He’s discovered the smoke on the older visitor’s lips. But it was too late, the cigarette’s embers igniting rapidly the dry reeds, delivering a thin wisp of smoke. The same moment H’Ly asked herself where the source of the smoke came from the flames ignited.
“Fire, fire, watch out!”.
The shouting was displaced by the wind. In a blink the fire spread widely, the blinding smoke overwhelmed the grass field engulfing the entire river. Monsieur Kadin, quick thinking pulling the reins of his horse, jumped over the wooden fence across into the clearing by the house. In the meadow, the cows moaning, horses sputtering in a mixture of dust and smoke. Ami Lat both hands holding her head:
“So dangerous, both father and son are in the middle of it!”.
The Basin was thick with layers of smoke and dust for two days and the fire did not die out completely. The layer of dry grass completely burned, the noisy crackle of fire continued at the foot of rotting trunks. Choking, the charring stench of burning flesh permeated everything. Ama Lie and Monsieur Kadin with their machetes took to the middle of the field, as they walked mumbled quick prayers to all the Yang. The crows in a frenzy arrived with wisps of the burning flesh. H’Ly also followed her father to the grass meadow, earnestly looking for the bodies of the unlucky father and son. They’ve probably for sure been burned together with the horses and cattle. She meandered towards the river edge, where the crows were fighting for flesh. Heard moaning coming from an enclosure in the rocks by the water, there was movement right beneath a shrub. Rushing over, she couldn’t believe her eyes, startled by what she saw: a body was faced down on a boulder in the middle of the body of water, clothes smoked black, burned. Immediately she recognized it as the son of the trader. She went to get her father to help bring him up. “Gosh dear Yang, he’s still alive! Unbelievable ”- Monsieur Kadin gently carried his charred body as he continuously pleaded with all the Yang. After a good clean, setting him down on the wooden platform, the young man struggled to open his eyes crying out for water before collapsing again. H’Ly mixed some salt water to clean his wounds. Her voice soothing: Sleep, you poor unfortunate young man of the Juan, just sleep! Another sleep and all the pain shall be gone…
After the horrific fire, the relentless sunlight continued for another half week of the moon before the change of wind. Wind from the west blew across Mount Chu Mang carried with it moist vapours, then followed the rain. The dark clouds on the third day together crowded the valley, so thick it was possible to slice a piece off and put it in your mouth.
The waiting rain finally came! The rotring pungent smell of the decaying cattle was in everything. The young man of the Juan recovered, with Monsieur Kadin, Ama Lat carefully went to look for his father’s body. Nothing but bloating animal carcasses, not the unfortunate body of the guest. With some work, they managed to push all the carcasses into the river. Hovering above, the murder of a crow screeching in a frenzy ever ceasing. In the river,a school of catfish rushed to the surface to pick at the flesh. By the river the grass shoots began to show, night after night, bright eye rabbits rustling about the garden beds around the house gathered to munch on the new grass. Monsieur Kadin said to the young man of the Juan tribe: Stay for a while, completely recover then leave for home and it wouldn’t be too late. Son, the people of the Ede tribe of the Basin are very generous…
Spring, wild flowers bloomed in one enthusiastic yellow frame at the edge of the river. Glorious is the noon spring in Mount Chu Mang. The forever green hues of the Mountain, in clusters of bright flowers and fragrant grass. Sitting beneath the konia at the head of the field, H’Ly unbearably misses Y Lat. When would the war end? When? She raised her fingers to collect each huge shimmering round rolling tear. In it, Y Lat was riding across an endless mead, his sword flashing passing another deep green meadow. The tear shattered, lost in the new grass effused with the fresh fragrance of honey.
With the arrival of rain, there was never enough work. The young man of the Juan after his father passed away, no family left and so he decided to stay in the Basin. Ama Lat said:
“Good, very good, stay and work in the fields”.
Day after day, Juan and everyone went up to the fields, tending and planting. The scars on his body healed quickly thanks to the forest herbs. Sitting under the tree at the head of the field, Juan would often speak of the sea. A far off place where the soil is bleached white. The dry season, the sand dunes rolled up into soft peaks, slithering like a python in the wind. Then Juan would speak of the places he’s seen in his travels trading.
“Very Strange, at the end of the road of Annamite range, the village there forces the boys and girls in their family to marry each other, no one is allowed to pick strangers! There are also villages without a single man…”
Monsieur Kadin asked: “Have you actually seen the war?”. “Yes, I’ve seen it, horrible, so many dead people!”. H’Ly shuddered, thinking of Y Lat and Y Lie in battle. Ama Lat sighing: “Tomorrow we have to go to the market, we don’t have anything left to trade”.
Barely light, at the very first rooster crow, H’Ly woke up with Ami wrapping a few essentials together so Ama could leave for the market. The years before, when there was no war, traders regularly dropped into the Basin, they hardly ever had to go to the market. Now and then the visitors who want to trade salt trade material stop by the ready elephant size deck, displaying honey, wood ear, deer horn, plenty to select from. Now, everything is harder, a full cycle of working in the fields not even a sign of an elephant’s footprint passing to trade.
The sturdy horses were ready just waiting for the road to be more visible before being on their way. A collection of gùi were labelled clearly with different wares. Juan asked Ama Lat and Monsieur Kadin to let him join them for the market. Juan ernest:
“I want to check for any news about my village.”
H’Ly teased:
“What if you find family and leave the Basin and Mount Chu Mang!”.
When the Sun fell completely in the West seemingly tinted with blood, their party arrived at the market. That night, they rested in a temporary tent, unpacked the tightly packed fists of rice with gourds of wine by the campfire. The horses were at ease chewing on blades of glass. Early in the morning at the market, faces were barely visible, the traders from far and wide began to arrive. The gùi full of wares were displayed on a grass clearing. On the other side of a walkway were other people’s stores ready to trade. H’ly never bored of admiring the endless variety of woven materials. The mesmerising greenest of bracelets, she saw for the first time in her life! Monsieur Kadin and Ama Lat sat displaying their wares to trade. Juan walked around the market looking for a familiar face. Some recognised Juan, asked:
“Where have you and your father been? When are you coming home?”.
Juan, happy and excited, asked all sorts of questions about his home village. We heard both you and your father have perished in some cave in the Mountains, your mother starved herself to death. Juan was floored, tears running. Monsieur Kadin consoled:
“Son, come home with us to the Basin by Mount Chu Mang, there’s no family left for you in your home village!”.
After that trip, Juan was spiritless. Afternoons, after all hands had stopped, Juan would stand at the head of the deck staring at the road out of Mount Chu Mang ravine hazy in the mist. Monsieur Kadin to his wife:
“He’s only human, he misses his home!”.
The chieftain Guh’s insurgent is situated in the middle of Mount Nam Nung’s dense forest. They were at the height of a vicious fight when Y Lat and Y Lie found them. The two steeds after days of exhausting travel were allowed to rest rejuvenated by Krong No spring. The chieftain Guh asked: “Why would the young men of Ede Dham want to join our insurgence? Isn’t it more fun staying home drinking and eating grilled catfish, why look for death?”. Y Lat answered:
“Beg your pardon chieftain! Not that my brother and I want not to stay home happy and busy in the fields, but neither are we afraid of death. The enemy has reached this distant mead, anyone with a mind, should see that they should be chased away!”.
The chieftain Guh laughed loudly, his voice echoing through the Nam Nung valley:
“Good, I understand your desire, join us with your bows more for the insurgent, stronger. We may barely scratch the enemy with one arm, but ten arms, a hundred arms are enough for a fight. The enemy no matter how vicious would have to run from Nam Nung forest, run from the mead…”.
Chieftain Guh’s insurgent after the first few battles caused the French lose their sleep working out new ways to fight. Sleeping during the day, to fighting at night, the entire Nam Nung’s Mountainous area became the insurgent’s battle field. The French military during the day combed the entire area, at night they curled up inside their fort dare not a step outside, yet every night their soldiers on duty were shot by poisonous arrows. Y Lie suggests making the crossbow longer than an arm’s length, a wider bow, shoots three to four arrows at once should alarm the enemy even more. Chieftain Guh jubilant:
“All the Yangs to us have brought two heroes! We should be able to defeat fort Jiang in half the moon’s half cycle”.
Fort Jiang was built in the middle of a large slice of land, where Jiang village used to be of the Ede Bih tribe. The Fort chief Buoc Gioa forced the young and old up Mount Nam Nung, but cunning enough kept the young men of the village, making them chop down huge trees to fence and fortify the fort. Many times chieftain Guh and the insurgent had tried to attack fort Jiang but still it stands. The French military took their huge guns and abundant ammunition for granted, didn’t care about sparing their bullets, and continued to shoot at random. An entire large area outside the cover of the trees were flattened, a fox in passing would have been noticed.
Buoc Gioa said:
“There’s no way the Guh could drop us, tell them our ammunition is faster, we’ll survive them, we have plenty of salt rice provision, they can do nothing out there but die”.
The French were terrified of the poison arrows, no longer complacent, asking for more guards from other forts. By the end of the rainy season in 1913, the fort chief Buoc Gioa ordered all military personnel to retreat completely behind the fort walls, and wait for reinforcement. Daylight, fort Jiang was like a gaudy red flower to the insurgence from Mount Nam Nung. Glaring newly dugged up Mounts of dirt piled up high. Poison arrows alone weren’t enough to penetrate the enemy’s fort. The chieftain had no more moves. Already in the middle of the rainy season. The murky Krong No river cuts across Nam Nung like a rancorous dragon. The only way to win was to drag those burning tigers out from their comfortable cage – Y Lat thoughtful. There has to be a way, but what? The posed question for the couple hundred caused many sleepless nights. The afternoons when the wilderness was veiled by curtains of blinding water, Y Lat and Y Lie sat staring at the walls of the rain, again missing home, missing H’Ly, missing the Basin by Mount Chu Mang. Yes, the Basin much resembles Jiang village. The enemy’s fort in the middle of a clearing next to Krong No river. The water flows just as earnestly as the Srepok river at home. Yes, it’s true, we need water! Y Lat yelled grabbing Y Lie’s shoulders:
“There’s one way, we have one way, Y Lie, we’ll need water!”.
Chieftain Guh was again very happy hearing Y Lat explained his plan in detail.
“I had known from the beginning, Yang had sent me heroes! Now, we must drink, we will begin tomorrow”.
Closer to the end of the wet season the storms grew bigger and bigger. Pounding from high up boulders of water, a spattering mess. In the deluge, the French hid inside their fort. The insurgent didn’t try to aggravate them either, silently wearing the rain carrying rocks to block off the running water. Logs the width of the wrist were bound together as barriers to hold the rocks in place, the rocks walling off the water. A thousand feet firm on the rocks, a thousand hands passing rocks and logs, hands splintered, sharp rocks cut their feet, blood ran raw and red. The Krong No rapids suddenly met wood and rocks stopped, rose up, spattering sprays of murky water. Enough trees were chopped to build ready rafts. The memory of elephants worked continuously day and night for the big battle ahead. Hey you the enemy, this wood, these people will crawl into your fort to ask why, to teach you a lesson! By the time you’re aware of it, be too late!
One dark rainy night in the middle of the wet season. Chieftain Guh gave the order to attack. When the memory of elephants pulled away the ropes securing the logs, the rocks fell free, the caged frustrated angry mass of water suddenly free falling shrieked. Rafts built from teak followed each other’s tail sped down the river. In mere moments, the water reached Fort Jiang. The insurgent fighters poised on each raft. The French inside the fort were still cosy and fast asleep. Their guards nodded off, not a chance to call out as a blade sliced their throat. The raft carrying Y Lat, Y Lie and a couple dozen of fighters floated over the fort fence, into the middle of the enemy encampment. After subduing the soldiers at the outside circle of the encampment, Y Lat and Y Lie quickly crept into their camp like Mountain geckos. Y Lat was by the fort chief’s bed before the enemy’s gun fire was heard. The chief’s guard startled awake and went for his rifle, a blade from outside the door swiftly cut his throat. The bullets flung randomly across the top of the tent and woke the fort chief Buoc Gioa. Swift as the cut, Y Lat swung his sword across the throat of the waking chief. Y Lie shivered as the jet of blood splattered all over his face. By their feet, the river water reached their groyne. The fight scene continued in the water. The French blinded by the night, their guns going off all over the place like rice husk. Many insurgent fighters fell in the crossfire. Overwhelming were the screams and shouting. The fort Jiang was completely squashed by the time it was light. Littered bodies of the enemy were everywhere. Lifeless bodies covered in bright red mud and water. Regrouping the soldiers Chieftain Guh sounded the gong, burying the dead, and prepared a victory feast.
Awake the entire night, Y Lie’s eyes glazed over, steeped in water, his skin bluish and wrinkly. Frantically looking everywhere in every hole, bushes big and small and Y Lat was nowhere. Checking over and over again nearly twenty bodies the insurgence had neatly placed side by side, still no Y Lat. Where can Y Lat be? Fort Jiang is now a flatten pile of dirt. Y Lie with his sword dug up a pile of earth at a time looking for his friend. Y Lat, how shall Y Lie explain it to H’Ly? What do I say to the people of the Basin? Slumped over a pile of dirt he continued to weep. The red earth soaked up his tears bled like blood, thick and sticky.
Two days later, a M’nong over in Bduh village tore through the forest and came, with a body draped over his back. Said he had found the body in their village water bay, figured the body was one of chieftain Guh’s people hence wanted to return it. Everyone immediately recognized Y Lat. On his body not a single mark of injury. Eyes still wide open. No one could work out how Y Lat died. Everyone guessed, while fighting with the enemy in the middle of the night, he must have been whisked away with tides. Y Lie brimmed with tears as he threw the last few fists full of earth on his heroic best friend’s grave.
The victorious battle that turned fort Jiang upside down caused sleepless nights for those in the other forts. They tried to find at all cost a way to completely be rid of the insurgence. Not sure from where came the rumour: Chieftain Guh after conquering all of Krong No and Krong ana shall ascend as king and will get rid of all M’nong brothers to reserve all rights for the Ede tribe. Chieftain Guh had to swear in a ceremony in front of the entire insurgent.
“My dear brothers, the tribal people of Ede Bih, Ede Dham, the tribal people of M’nong Preh, M’nong Rlam, we are all brothers. Do not listen to the poisonous voice of the devil. All the Yangs are witnesses, all those of the N’Trang Guh insurgence are straight forward people, like clear spring water, like forest trees, no matter what never sway!”.
The enemy knows as long as the N’Trang Guh insurgence exists there won’t be a day of rest for them. They plan within a short time to stamp and dissolve the insurgency by relocating a battalion of armed soldiers numbers ten times the previous. Travelled with ammunition and rations, salt and money. Knowing it will be a long fight chieftain Guh ordered for some of the men to be dismissed to return to the fields to hold onto the land and forest, the remaining hundred retreated into Mount Nam Nung to set up a base for the long battle.
The chieftain asked Y Lie:
“Now my young hero of the Basin, stay and fight or return to Mount Chu Mang is all entirely your choice. I won’t keep you, this fight will drag out the length of the river Krong No son…”.
Y Lie has already been thinking from dawn to dusk answered:
“Chieftain sir, I want to return to the Basin for a short while then return to fight with my brothers!”. “Good, I know the word of the Ede Dham is as straight and forthcoming as the forest trees, we shall wait here, on Mount Nam Nung, remember that!”.
Y Lie left the insurgence to return to Mount Chu Mang after being away for two wet seasons. The road home only a day ride on horseback turns out to be far. He had to take a longer way to avoid the enemy’s fort. The path into the Basin bleached white with tall reeds. Y Lie rein in his horse stopped outside the Mountain slope to enter on foot. Every night Y Lie dreamed that he was already home, from the day Y Lat passed away. The thick dense dreams took hold of him, full of tears. Ama’s tears, Ami Lat’s, the old man Kadin’s tears, and H’Ly’s tears. Every time the same, H’Ly holding onto Y Lie’s arm pulling it hard, in pain, censured:
“Why Y Lie? Why didn’t you protect him?”.
Y Lie didn’t know what to say, tears running in streams. Some nights in Mount Nam Nung were misty and cold, and waking up with both of his arms used to support his head drenched, to working out he’s been crying. Suddenly, Y Lie was afraid: What could he say to Ama, Ami Lat, how do I tell H’Ly? So many times Y Lie yearned for home, now in Mount Chu Mang his feet didn’t want to move?
Noon, everyone is resting inside the house. The calves beneath the shade of the myrtle hid from the midday light. Their round eyes followed the stranger. H’Ly was the first to discover Y Lie, she was by the water bay doing the washing. “Dear Yang, is that really you Y Lie?”, shouting as she rushed towards him, “Ama, Y Lie’s home!”. H’Ly’s voice loud, ecstatic, like the sound of a breaking branch in the wind, fell in a flutter. She realised something was amiss in Y Lie’s eyes. A piece of darkness came crashing. She held onto Y Lie’s sun blackened arm shaking it:
“Y Lat? Where’s Y Lat? Y Lat’s not come home?”.
Y Lie quietly sat at the foot of the ladder.
“Ami, may I have some water, dear Yang, I’m dying of thirst!”.
The sudden joy came with it, a vast blanket of sadness across Mount Chu Mang. An entire week of the full moon, everyone avoided each other’s eyes. Y Lie couldn’t see Ama, Ami Lat’s eyes, and worst of all H’Ly’s eyes. Day after day, Y Lie carried the sickle to work on the fields. A complete patch of the hill was cleared. Juan also joined Y Lie in the field, seeing Y Lie silent like a boulder, bloodshot eyes, dare not ask, quietly sickled. Monsieur Ama Lat broke the silence:
“Y Lie son, relax for a bit, for any reason, we do not blame you!”.
Y Lie, still silent, hiding his tears wiped it off with the side of his sleeves. From the day Y Lat died, he would cry in secret like that. Often, he himself was curious:
“Hey, Y Lie, from where have you found all these tears?”.
Within the sad loss, day after day Juan felt more and more out of place. Everyone looked at him with cold eyes, Juan didn’t know what to do, but to console H’Ly, to stop her from crying so much, it’s not good for her health. H’Ly like a bird with an injured wing, drooped over, sat still not wanting to move, didn’t say much either. Juan didn’t know what else to say, quietly disappeared into his work like the moving shadow of a tree.
The mead dried and withered in the sunlight. Heated moisture rose from the very bottom of the layer of mud as the water washed the sky. The sky without a single cloud. In the patch of grass by the river, a flock of mallard pecking away looking for a feed lift their heads dazed watching H’Ly scrubbing the clothes. A blood red Sun glaring from the river.
Home half the week of a moon cycle, partly because he couldn’t handle the grieving air, partly because of his promise to chieftain Guh, Y Lie made up his mind to return to Nam Nung. But just before he departed there was news of the chieftain Guh having been captured by the French. Lost the leader of the wolf pack, the pack disbanded and fell apart. Y Lie was like a wolf who had lost it’s pack, returned to lick his wound at the head of the water bay. As usual he would only return home after dark, either clearing the field, fetching firewood, or guarding the crop. After a bath in the bay he would then drag his feet home, ripped naked shoulders drooping forward, brooding. Many nights, Y Lie brought the gourd of wine out on the deck drinking alone.
One time, mid drink, seeing Juan sat sharpening arrows alone, Y Lie called after him:
“Hey brother, stop for a moment and have a drink!”.
Juan stopped for a second, looked up, saw that Y Lie was in the middle guzzling from the gourd and thought he misheard, turned back to his arrow. Y Lie seeing Juan all silent, didn’t bother to ask again, thought, heck what’s going on? Suddenly there’s this strange guy living in our village, his face always sad like a boulder of rock!
His thoughts returned to the time in battle with chieftain Guh. His and Y Lat’s footprints were imprinted all over Nam Nung, his dagger always with him notched up with so many bloody battles. The nights lying amidst the wilderness in the wind and rain, he often confides in Y Lat: “Y Lat I really miss Mount Chu Mang, I really want to go home!”. Y Lat silent, lay still, never answers. Y Lat was probably thinking of H’Ly. The truth is, with H’Ly, Y Lie always still carries silent burning embers, burning coal buried at the bottom of the fire. H’Ly had chosen Y Lat not Y Lie, hence, these feelings were further buried beneath the ashes so it may never turn into a flame. Y Lat now gone… left Y Lie’s heart in a knot. He brought out his flute again. The sound of the Dinhbuor rose, without a beginning nor end, travelled across the desolate mead. The verses of an old song. An injured bird/ wings flapping in despair/ you have my love, shoot it with your arrow/ drawn flames with those arrows/ in the long nights/ the mead burned to ashes… The melancholy sound of the Dinhbuor weeping made it unbearable for H’Ly. She sat down gently by Y Lie, “don’t cry Y Lie dear, Y Lie if you keep playing the flute this way H’Ly shall also die of sadness! Y Lie held onto H’Ly’s hands, weeping:
“We have wronged Y Lat!”.
The hot tears found her lips, H’Ly closed her eyes, from nowhere felt a flame burning in her heart. The reeds continue to whisper an endless tune of the mead. Beneath their feet, the Srepok river continued to cross the wilderness. A stroke of light sparking suddenly fell lazily into the field of grass from the direction of Mount Chu Mang amidst the sowing season. No moon nights were filled with phosphorescent streaks of light. Y Lie was reminded of the flash of Y Lat’s sword that night during the battle at fort Jiang, shivering, wrapped his arms tighter around H’Ly.
After paying off the guy who helped kill chieftain Guh, the French military slowly infiltrated all the villages along the extended strip of fertile land on the highlands. They established themselves in the Basin by building guard towers by the road crossings in Mount Chu Mang. The ingratiating soldiers came in droves, buying the locals. They brought with them red wine and tinned meat for the elders, decadent clothes to charm the women. Old Ama Lat, Monsieur Kadin reluctantly took the bottles of blood red wine, waited till they left before throwing them straight away into the river vowed:
“When this bottle of bloody wine floats to the surface that’s when we and those thieves can talk!”.
Y Lie from inside watched, saw everything, heard everything. He remembered the look on Y Lat’s face before returning to the earth. The terrifying memories returned. The flash of the sword struck in the water, the blood spurting from fort chief Buoc Gioa’s neck… Y Lie grinding his teeth as he watched Juan talk and joke with the French soldiers, his blood boiling over. “No, no way can we live with these thieves!”. Y Lie met Juan at the foot of the ladder of H’Ly’s house and asked: “Hey Juan, you want to follow those wolves?”. Juan fumbling: “No, no brother Y Lie, they just gave me a box of matches for cigarettes’ ‘. Y Lie said nothing more, quietly left for home. Lately, Y Lie stopped drinking all together. Sometimes taking Y Lat’s sword out to look at it. In the days long gone, Y Lat used to carve a line on the handle for every dead enemy he killed. Y Lie counted it again, nineteen lines in total. “More of them must die Y Lat, they’re trying to take the Basin, they have to die!”.
The dry season, spilling from the other side of Mount Chu Mang the wind changed its course, bringing with it a light sweetness, the pungent fragrance of golden tithonias. Everyone was busy gathering the rice stacks for final storage. This year, the Basin has good news. Daughter of the Kadin clan, young H’Ly will pick a husband after the completion of the harvest. The heroic son in law Y Lie. Everyone was very excited, except for one person. A while now, Juan wants to leave this far away Basin to return to the flat lands of his home village. But his feet are unmoving because of a young maiden. Days ago, with news of H’Ly betrothal, Juan had lost hope, then full of hope after the news of Y Lat’s death in battle. Juan was going to wait till the sadness settled before asking but before he could even utter a word Y Lie’s cool gaze stopped him. Standing in front of those gut piercing eyes, Juan was afraid. Each morning, standing on the deck watching H’Ly fetch water with the gùi from the river, skirt damp and soft wrapped around her firm thighs Juan was again sad and lost. Something stirred in Juan’s heart. Together with the fear, aimed at Y Lie was a mixture of jealousy and anger. In Juan’s mind the unclear sombre thoughts continued to stew. The end of this year, H’Ly will pick a husband. By that time, Juan will leave the shadows of Mount Chu Mang.
Closer to the end of the year, the colder it got. The red coal continuously glows in the stoves all day long. At dawn, after breakfast, everyone unhurried would continue to hover around the stove smoking a few more puffs on the pipe, since the work on the fields were done. The mothers were more relaxed weaving by the loom. The previous wet seasons, when Y Lat and Y Lie were fighting the French with the insurgent chieftain Guh, the repeated stories by the stove were about the two young men. Everyone was competing to guess what they were up to. Now, there’s less talk, everyone staring out the entrance of the longhouse, dazed, sad. Out there, the just erected French fort was like a blood red sickle slashing the side of Mount Chu Mang, making it bleed.
Y Lie and H’Ly’s wedding was planned for the beginning of the dry season but had to be postponed. H’Ly’s mother suddenly passed away. That noon, squatting at the river Madame Kadin was scrubbing some clothes and was hit in the head by a stray bullet from the French fort. Monsieur Kadin placed his wife’s body in front of the gate. The fort chief amiably made apologies and promised to compensate them. The translator relayed:
“The fort chief asked how much salt or white silver do you need to make up for your loss?”.
Monsieur Kadin raised his voice:
“A person should be replaced by a person, we won’t replace a person with salt, remember that!”.
H’Ly withered like days old cut flowers. In two wet seasons the compounding loss of Y Lat, then her mother, she has no tears left. Y Lie helpless couldn’t say nor add anything to comfort his betroth. Y Lie by the day more subdued. Under the thick brows, hiding in the dark sad eyes flashes raw red hatred. Day after day with the long sickle on his shoulder he was by the water watching the fish swim, bored he would be amongst the grass on his back watching the eagles glide around ap at the summit of Mount Chu Mang.
Each noon, he would head for the summit with his machete and hands full of rice in the gùi. In the past, each time going up the Mountain, Y Lie was always by his side. A couple of years since, now he’s finding his way up the Mountain, alone. Only he and Y Lat know the shortest way to the summit of Mount Chu Mang, now overgrown with trees and shrubs. Y Lie used the machete to clear the branches and look for the way up, just before the summit there was a standing shadow of an ancient chò tree. From here, he could take in the entire valley. The French fort is just at the very foot of the Mountain. Y Lie’s heart lightened and alone laughed audibly aloud: Can’t believe it took me till now to think of it! The water in Nam Nung and the rocks in Chu Mang are both the same. He screamed:
“Y Lat, I’ve worked it out…”.
By the summit, the shrieking wind, twisting and bending tree trunks, crackling and rustling eerily shuddering . In the afternoon, everyone would ask about where Y Lie’s been all day, he smiles, and says nothing. Born and raised in the village, Y Lie has nothing to hide from his family but for some inconceivable reason, he’s uneasy each time he sees Juan. In spite of everything, he’s still a stranger. He decided to keep it from everyone, quietly working on his own.
The entire week of the moon, everyday Y Lie went up the Mountain. He took with him saws, a pick axe, and a machete. A heart full of vengeance helped him forget the pain and exhaustion. Boulders the side of an ox’s back placed on top of each other leaning into sections of half cut logs. The first boulder held in place with a rattan rope the thickness of biceps. One boulder after the other lined up from behind, waiting in a roll. Once the work is completed, all one needs is a chop of the machete to cut the rattan rope and the enemy fort will be smashed into pieces! Y Lie smiled. Seeing anyone in the village Y Lie wanted to shout at them: “Done!”, remembering Juan’s presence he stopped. But the idea of not telling anyone was tough. He went to look for H’Ly. The entire week of the moon, busy with the labour, he’s forgotten the melancholy of his betrothed. Y Lie realised he had no one else to blame, wanted to see her, wanted to make it up to her, and tell her we can now have our revenge, H’Ly dear! Distracted with his thoughts the entire time, didn’t realise he was already standing on H’Ly’s deck. There was no one on the outside deck. Monsieur Kadin was probably by the river herding the cattle, H’Ly probably collecting water to cook dinner. Y Lie turned around to leave but hearing voices coming from inside stopped. Strange, who’s talking inside her bedchamber at this hour? Then Y Lie recognized Juan’s awkward Kinh accent:
“H’Ly take care of yourself, don’t be too sad, seeing H’Ly so sad makes Juan very sad!”.
Juan spoke as he rubbed mashed wild herbs on H’Ly’s forehead. Y Lie blood was boiling, the veins in his red eyes raised, ears burning. He swung his long sickle at the timber wall, letting out a loud gruesome howl. Not of a gong. But of an animal that has been stabbed through the heart. H’Ly sat up startled by the sound, Juan confused looked up. Y Lie silently looked him in the eyes. Everyone said nothing to each other hearing the strange noise rushed toward the commotion, just in time to see Y Lie stepping off the ladder, his face burning, followed by Juan, confused, embarrassed and afraid. Skipping the entire seven steps, Y Lie turned to face Juan:
“Tomorrow, you and I will have a talk”.
Juan stood there, saying nothing. Y lie by now was already by the water bay. Juan’s feet refused to budge, held back as though by tree roots. Juan notion, what could Y Lie possibly do to me? I’ve never done wrong by him? How can caring for H’Ly be a problem? The entire month, he’s been oblivious to himself, every day going up Mount Chu Mang, never once a glance at pitiful H’Ly, so ill.
The next morning, Juan walked to the head of the water bay and Y Lie was there ahead of time. Catching a glimpse of the tobacco pipe clamped tight on Y Lie’s square jaw, Juan shuddered. Y Lie asked coldly:
“Kid, do you know that H’Ly is my future wife?”.
“Yes, and I have not done anything wrong”.
Y Lie raised his voice:
“You took the opportunity to take care of someone else’s wife while they’re absent!”.
Juan pleading:
“I swear in front of all the Yang, I don’t have any kind of ill intent…”.
Y Lie screaming now:
“Do you Juan know anything about Yang to swear, the best you can do is to stay as far away from H’Ly as possible, if not, don’t blame me for being cruel!”.
Y Lie as he spoke smashed the machete straight into a boulder, sparking a flame. Juan with nothing to add, retreated silently, his face as pale as a green frond. H’Ly witnessed everything from her deck with a view of the water bay. It was unclear what words were exchanged but from their body language she could guess the gist of what’s happening. She felt a sense of guilt towards Y Lie’s jealousy. She sighed quietly. Thinking of Y Lat. In her clear brown eyes a deep dark sadness.
After the encounter with Y Lie by the water bay, Juan became even more serious, even more quiet. Seeing anyone, he would quickly move on after a polite nod. Monsieur Kodin was fully aware of the complete story.
“I see you as a person of the Basin for a long time now and would never think badly of you son. Keep calm and I’ll have a word with Y Lie. He’s a good son of the highland, it’s the beast of jealousy that has blinded him. That foolish kid!”.
Juan sat listening, lifting a full bowl of wine to his lips, eyes bloodshot as though he had a temperature.
“It looks like I have to go uncle. I’m in debt to you, in debt to the Basin Mount Chu Mang but I’m of the Juan tribe, I can no longer stay. Y Lie doesn’t want to see my face.”
Juan actually left, even though no one thought he meant it, figured he was just disappointed when he expressed the desire to leave. No one knows exactly when he left. Again the Basin was missing another person. Continuous unfortunate sets of events the making of sombre faces. The timber roofs also fade with time, colourless, aged. At the end of that year, the Basin had a huge feast of thanksgiving to Yang. Y Lie cutting his way through the forest invited a shaman from far away M’tha, and had also popped into the neighbouring village to invite more guests to come and share the wine. The unexpected bass of the gong sounded like the rain and wind hovering between the rafters before soaring towards higher ground, always reverberating about the side of Mount Chu Mang before spreading steadily across the forever green mead. The call of the gong inviting all the Yangs to join in the feast of food and wine. The shaman’s prayers are in constant rhythm with the gong… Inviting the Yang of the Mountains, the Yang of the rivers, the Yang of the forest to provide strength to all, bestowing their blessings upon the people, bestowing strong arms and legs, aiding the rice and corn to be flourish with seeds, ox and cows breed, the stores beneath the deck free flowing… Wine was shared from morning till night, then from night to morning. Monsieur Kodin very drunk, lay sleeping on the outside deck, now and then would stir a little, blurts:
“Drink, be happy, finish the wine we’ll get more, finish the meat we’ll get more, don’t worry!”
Fairly dark the next day the fort chief with a few soldiers turned up at the front door of the longhouse. From the bottom of the ladder he shouted his greetings. The entire village looked up. Monsieur Ama Lat spoke first:
“Who invited you?”.
The fort chief had prepared a long speech, the interpreter repeated:
“The fort chief said even though he has not been invited by the people but knew that the village had a big celebration he wanted to join and beg for a cup of wine. The chief said, “relationships are above everything!”.
Ama Lat stared at the chief’s red nose before a quick glance at his gun, reluctantly invited him in:
“Fine, since you’re now guests come in, but by the law of tradition, in celebrations, no one is allowed to carry weapons into the long house”.
They whispered amongst themselves before unarming themselves, hanging their guns just outside the door before entering. The drinking continued but everyone now no longer at ease, were cautious and worried. The soldiers drank but their eyes were always on the back of the wall near the door. Y Lie was the most agitated. The shiny black guns with their bright shiny bullets, staring at them he was almost drooling. Those years with chieftain Guh’s insurgency fighting the French, he understood exactly the power of a gun. It equates to hundreds and thousands of arrows. He thought to himself, you can just keep drinking. But everything didn’t work out the way he wanted. Seeing that Y Lie was not drinking and stepping out, a soldier stood up and followed him outside. He sat on the floor right at the door, mouth mumbling, humming some sort of song. Y Lie touched the hilt of his dagger but stopped himself, didn’t pull it out. The people of the village were at the moment happy. Y Lie jaw tightened left for the river, dark black tears of vengeance rolled down his cheeks.
On the shoulders of kind and gentle people by Mount Chu Mang were the grim tough days. Each afternoon, listening to the sound of gunfire coming from the enemy’s fort, Y Lie couldn’t bear the stillness. There was a time, Monsieur Kodin thought of leaving the Basin, anywhere far away. But after talking about it repeatedly, he decided to abandon the thought. Where in the vast highlands can one go when everywhere there’s an enemy fort. Where to go when the people of Ede, M’nong or Jorai are all suffering the same fate?
In the middle of the indecisions Juan returned. Almost unrecognisable. He left just at the beginning of the dry season and yet he returned as a completely different person. Juan was on a black horse, in knee high boots. He was off his horse entering the village, casually dropping into Monsieur Kodin’s house. He was very proud of his new job, looking for elephant’s husk, tiger bones for the French military. Each trip could mean a fist full of gold, he bragged, talking to Monsieur Kodin:
“Don’t worry uncle, I’m friends with the chief of Fort Hangri all the way in Don village. I will tell all those Western chiefs to leave the Basin in Mount Chu Mang alone”.
Staying only one night, Juan continued on his way. On his departure from the Basin, Juan came by H’Ly on the way home from the field. Don’t know what he said to H’Ly nor what H’Ly’s reply was but his face changed from red to blue to completely washed of colour, he looked like corpse that’s has been left for awhile. He sneered audibly before galloping away:
“You’re going to regret it!”.
Y Lie warns as usual:
“He has the tongue of a snake. Those shifty eyes can never deceive anyone!”.
Monsieur Kodin confused: Y Lie couldn’t possibly be right? Maybe he’s not forgotten the old tiff? Juan can’t be a poisonous snake? Wait and see.
But they didn’t have to wait long. Three days later, a unit of enemy soldiers armed with rifles turned up at the Basin. The leader shouting something at length, the quick wit translator:
“The chief said here, right in the Basin, there is a dangerous criminal once with the N’Trang Guh in Nam Nung who rebelled against the state protection. Now, if you want to live, hand him over to the chief, if not the Basin will be flatten!”.
Monsieur Kodin poise, stepped forward:
“You’re mistaken, there’s no one here who’s a criminal that has rebelled against the government!’.
The chief laughed:
“Juan told us everything, tell Y Lie show himself now!”.
Monsieur Ama Lie stepped in front of the soldiers, ripped opened the front of his shirt:
“Here, your enemy is here, you don’t have to look far, shoot!”.
The chief’s face paled:
“No, I’m looking for a strong young tiger, an old tiger like you can go die on your own,”.
The soldiers spit up to look for Y Lie. They turned the storeroom upside down as they went digging through the crop, randomly shooting bullets into the surrounding shrubs. Luckily with his quick wit, Y Lie was already up Mountain. He stood from above watching, his face purple with anger. Juan, I knew it, the poisonous snake, is this how you repaid the Basin. After a lot of mucking about without a sign, the enemy withdrew. Before leaving, they shot two cows and took it with them. The last soldier unloaded an entire magazine of bullets into the Srepok river. The murky water bubbling away gurgling to and fro rippling into the wilderness.
That night, the whole village was around the stove at Y Lie’s home, Monsieur Kodin sorting things out, making all the arrangements. “They are at our doorstep. The young, the old must be careful”. Y Lie blowing puffs of air at the amber coal in the stove, encouraging the fire, angry:
“I did say but no one believed me. Juan had never looked me straight in the eye, he’s not a good person. The next time I see him, I’m going to kill him”.
H’Ly still in shock, such a timid and kind person like Juan could be so cunning. Once he said to her, the only reason I’m staying back in Chu Mang is because of a girl, her face was bright red with shame. Another time, in the fields, he held her wrist, and she was all flustered. The very last time by the river, he dared to tell her he wanted her for his wife. There were also times she thought badly of Y Lie. Without knowing it, she turned to look at Y Lie, there was much she wanted to say to Y Lie: “Hero and son of the Basin, don’t be too upset with me from now on!”.
The days at the end of the dry season. Patches of thirsty arid cogon grass withering, drooping sad yellows upon Mount Chu Mang. In the golden sunlight, like honey were hints of moisture in the wind all the way from the other side of the Annamite range. The scattering of rain arrived. Most precious at the beginning of the season are the very first drops of rain. The fields of red clay after a stretched out dry period began to turn beneath layers of warm rain. Y Lie yearned for the rain everyday. The boulders of rocks tied up firmly, ready, waiting for the rain on Mount Chu Mang. Everyday Y Lie went up to check the trap. Silently executed his plan, one tree trunk after the other was sawn off ready to pave the way for the boulders to roll down. The work was completed by the arrival of the rain. Y Lie carefully planned every step, the French will have no reason to suspect, investigate.
It will be nothing but a rocky avalanche due to heavy rain.
The water Yang must have understood Y Lie. The early scattering of rain was followed by a torrential downpour. The storms day after day became heavier. The water reaches the rocky banks of the Srepok river. The road into the Basin is soft all the way up the calf muscle, sticky and muddy. Y Lie surveyed the area. The last couple of days not a single shadow of the enemy was seen leaving their fort. You guys shall soon have to pay for what you’ve done! He went up the Mountain to check on the trapped boulders one more time. One hundred and thirty boulders piled behind each other up in a straight line, quietly leaning onto each other waiting to roll down together. Y Lie patting each boulder, testing and tugging at the rattan ropes, confided in them: “Roll down as fast as you can, my brothers and sisters of Mount Chu Mang, take your revenge for the people of the Basin!”. The rocks remained quiet, silently waiting.
One night in the middle of the wet season, when it was pouring, Y Lie chopped the rattan ropes. The black boulders held for a moment as though to say their final farewell to Y Lie, before rolling freely down the Mountain. The crackling sound of falling trees fused in with the falling rain. Mount Chu Mang had changed into a battlefield. Within the shrieking storm and the thundering rocks, Y Lie heard echoes of screaming from the enemy camp. He stood there to witness the befallen destruction, flattened bodies, sinking into mud and rocks.
He looked up at the sky screaming:
“Oh Yang, Y Lat, I have finally avenged the Basin!”.
His voice was fused with the loud chaos of the forest. The storm, like a waterfall, completely covered Mount Chu Mang. The Basin was covered in sheaths of rain, strokes of blaring light lit up the gushing water in Srepok river in a hurry towards the other side of the mead. Y Lie scouting carefully, meandered his way down to the enemy fort to survey the result of his trap. The enemy camp was now a pile of dirt. The boulders with eyes have found their mark on a correct path! Scattered were pieces of ripped plastic, flattened metal helmets, thrown everywhere. Y Lie hidden behind a shrub listened. Not a single soul remained standing, somewhere sounds of someone moaning mixed in with the constant downpour. All settled into silence as though nothing had ever taken place. Y Lie stepped over each boulder, treading through the mud, beneath his feet piles of crumpled encampment. He searched for firearms but failed. Everything was steeped in mud.
The news of the flattened fort in the Basin of Mount Chu Mang by a rock avalanche took three or four days to reach the other fort at Don village, Ma Thuot village. The fifth day a unit of soldiers came to investigate. Scuffling around the piles of rubble. They looked up at Mount Chu Mang, talking amongst themselves before going through the rubble to dig up the bodies. They spent the whole day searching and burying bodies. By dusk, they aimed their guns at each person’s head in the village herding the villagers into the courtyard of the longhouse, interrogating:
“You people have caused the avalanche killing all the chiefs?”.
Asked the old, the old shook their heads. Asked the young, they said they didn’t know. Smashing the butt stock of their rifles into people’s legs, making the villagers’ shins bled forcing them onto their knees. Monsieur Kodin shouting:
“Shoot, go on, just shoot, kill, kill us. We don’t know how to kneel. The Mountain Yang are punishing you for the thievery and murder of innocent people!”.
A blue-eyed soldier swinging his baton all over the place. Everyone ground their teeth, jaws tightened. The interrogation went on without result, the animals retreated. Before leaving, they threatened:
“We’re going to come back, don’t try and hide from the French chiefs, remember that!”.
No one replied, their angry eyes followed the soldiers leaving. On Mount Chu Mang the clouds completely engulfed its peak, the rain was on its way. Y Lie thought to himself, you (animals) have lost to me! Monsieur Kodin’s face still bright red, rubbing his eyes commanding:
“Here, people of the village, the wild animals have run away, why are we crying, laugh, laugh as loud as you want”.
Y Lie concurred:
“That’s right, stop crying, laugh, hah hah…”.
Everyone looked at each other, laughing eyes brimming with tears. The laughter ran along the riverbank and rose higher and higher on the wings of birds. A murder of crows scavenging for a feed out on the enemy encampment startled and flew away towards the cliffside of the Mountain. Y Lie held H’Ly in his strong arms, whispered:
“I have avenged Y Lat, avenged Ami, avenged the village of the Basin, you can no longer resent me, my love!”.
Everyone had returned to their homes. Y Lie and H’Ly still stand in the middle of the courtyard of the longhouse with their long words of love. The Yang of misfortune appeared at the moment the two of them were the happiest. A loud gunshot echoed from behind an undergrowth. Y Lie hugging his chest swaying. A long stream of ruby red blood ran down the hardened naked chest. His eyes wide rolled back, searching for the shooter. The shadowy blanket of dusk covered the Basin. On Mount Chu Mang anxiously calling each other were the night birds feed in the dark. Hearing H’Ly’s cries, every pair of eyes turned. Smiles still upon their lips. Y Lie has died in the arms of his betrothed. H’Ly screamed:
“That Juan, Juan has..”.
Another loud shot echoed through the mead, H’Ly collapsed, arms still holding Y Lie. Alarmed eyes from inside the houses searching, who shot? Who’s shooting? Where’s Juan? The Mountain and forest are silent. The afternoon shadows descended rapidly towards the centre of the Basin. A pair of T’lang birds carried the soul of a hero and a beautiful maiden from the Basin to meet Yang Die to prepare for their next life in the ever ending journey. In that late afternoon, only Monsieur Kodin saw a pair of phí flying wrapped around each other before disappearing into the purple clouds arriving from nowhere hovered above Mount Chu Mang.
Monsieur Kodin cried for the first time:
“So they’re gone! They’ve all followed each other and left, dear Yang…”.
Y Lie’s soul, H’Ly’s soul changed into dew drops perched on the branches by the front door of the longhouse waiting for their turn to be reborn in the next life. The dew drops perched on the leaves, surrounded by an uncountable number of dewdrops waiting. Whispering to each other tales of the past, even tales of the unknown of tomorrow. Who will be lucky enough to be reborn in their own old village? Who will be unlucky having to go far across the nine meadows and ten springs? Who shall be punished to return as an ox or horse or as inanimate objects…
Y Lie waited forever, the wet season went by as the dry season came. Yang Aê Die console:
“You can’t rush it, child, you must be patient, if you rush it, you might be lost in another life, as an ape for instance”.
Y Lie hearing it agreed straight away:
“An ape sounds great, Yang, please let me return to Mount Chu Mang, as human or ape is the same to me”.
Hesitating for too long he’s afraid the dewdrops of destiny may dry up, turning into dust, to forever remain as phosphorescent lights on the desolate mead. Yang Aê Die laughed generously:
“Okay, being an ape is fun, hehe, lots of fun…”.
Ta nói với mình rằng, ở vùng Lòng chảo núi Chư Mang không hề có con quỷ nào hết. Mình vẫn không tin, còn bảo rằng thực ra ta chưa hề vào đến đó, mặc cho ta thề sống thề chết rằng ta vừa từ đó trở về. Những chuyện ta kể là tai nghe mắt thấy chứ không phải nghe kể lại. Mình cười chua chát khẳng định mắt của ta đã có vấn đề. Mình bảo, khi mắt có vấn đề thì sẽ không nhìn thấy được sự thật mà chỉ thấy những ảnh ảo của nó mà thôi.
Thế nào là mắt có vấn đề? Mình nói, tức là đôi mắt ấy đã bị quỷ ám! Trời ạ, lại chuyện quỷ. Những chuyện ta nghe ta thấy thì có liên quan gì đến quỷ? Mình nói, lời nói của quỷ là đòn xóc hai đầu, lúc nói này lúc lại nói khác, với người này thì nói thế này, với người khác thì lại nói khác. Ta chịu không thể hiểu được lời mình nói. Hình như mình cũng bị quỷ ám phải không?
Mình không trả lời, mà kể cho ta một chuyện. Rằng ở trên bình nguyên Ea Súp hiện còn có một ngôi tháp bằng đất nung. Không ai biết rõ ngôi tháp ấy được xây lên từ lúc nào. Trong ngôi tháp ấy, hiện vẫn đang lẩn quất những con quỷ hắc ám. Mấy trăm năm rồi, chúng đóng cửa tu luyện, ít khi ra ngoài. Hễ mỗi lần chúng ra ngoài thì thảo nguyên lại hứng chịu tai ương.
Ta nói, chuyện ấy chỉ lừa được con nít. Mình cười thương hại, bảo rằng ta khờ quá đi mất. Khi quỷ cất tiếng hát du dương ca ngợi cuộc sống thì cũng có nghĩa là cuộc sống sẽ kết thúc đối với con người. Khi quỷ đọc những câu thơ với âm điệu hào hùng, thì cũng có nghĩa là ai đó phải vùi xác xuống vực sâu.
Một hôm, từ trong ngôi tháp, quỷ đi ra ngoài để gặp người. Quỷ bàn, ta và mi phải chung sức lại, để làm gì ư? Có rất nhiều việc cần đến chúng ta. Ta phải giúp mi để mi trở thành ông chủ. Trở thành ông chủ ư? Người hoang mang hỏi lại. Phải, quỷ trả lời, bởi vì xưa nay, mi chỉ là một ông chủ mạo danh, không có thực quyền. Người chưa tin, nhưng nhìn thấy quỷ cao lớn, râu trắng tóc dài uyên bác, nói năng thâm trầm và có phần hào sảng, cuối cùng người tặc lưỡi nghe theo. Nhưng mi giúp ta bằng cách nào? Người hỏi. Điều đó thì không khó, ta có nhiều quyền năng, quỷ trả lời vậy rồi lại cất tiếng hát du dương và hào sảng, gió cũng đồng lõa với quỷ, thổi những âm điệu ấy đi khắp thảo nguyên…
Nhưng những hứa hẹn của quỷ đã làm cho người mệt mỏi. Đêm đêm, những ánh chớp từ đao kiếm chém nhau đâu đó lóe sáng tận trời. Đã có người chết, đã có những tử thi thối rữa nằm im cho quạ mổ vào hốc mắt. Mệt mỏi, đau khổ vì mất mát, người ta trút giận vào quỷ. Họ tìm đến ngôi tháp quỷ ở, họ đập phá, họ la hét, họ chửi bới. Sau một đêm thì ngôi tháp tan hoang. Con quỷ xảo quyệt đã trốn thoát, nhưng một bàn tay của nó bị chém đứt lìa, máu vương vãi đầy mặt đất. Từ những đám đất thấm máu ấy, dã quỳ mọc lên, vàng rực một màu oan khiên. Gió từ đại ngàn thổi tràn qua, đưa mùi hương dã quỳ hăng hắc đi lang thang ngoài thảo nguyên hoang vắng.
Giữa mùa mưa xa lắc xa lơ ấy, núi Chư Mang mờ mịt sương. Mẹ ôm tôi bên mình ngồi giữa căn lều nằm giữa chạc cây bằng lăng mọc cheo leo nên sườn núi chờ trời sáng. Bấy giờ, tôi đang làm người, chưa lạc vào kiếp khỉ. Mẹ vẫn thường dặn: “Con hãy tự hào vì mình được làm người!”. Tôi không hiểu lắm vì thực tình lúc đó chưa đủ không để có thể phân biệt được làm người với làm khỉ hoặc trâu bò cóc nhái thì bên nào đáng tự hào hơn. Nhưng tôi tin mẹ nói thật. Và tôi ngẩng cao đầu kiêu hãnh làm người.
Những năm đầu tiên của thế kỷ trước, tôi bắt đầu vào đời. Một buổi sáng, mẹ nhìn tôi âu yếm và nói: “Nào, Y Liê, chàng trai của thảo nguyên, con đã lớn rồi, hãy đi làm một công việc có ích cho buôn làng đi!”. Tôi vâng lời, nhảy xuống chân cầu thang, tót lên lưng ngựa phi nước đại một vòng quanh núi Chư Mang rồi sau đó phóng thẳng ra thảo nguyên gia nhập nghĩa quân của N’Trang Gưh. Tôi và Y Lát, hai chiến binh của vùng Lòng chảo bắt đầu bước vào một quãng đời đáng nhớ nhất. Bấy giờ, cuộc chiến đấu của nghĩa quân với quân Pháp đang hồi quyết liệt. Thảo nguyên xanh tươi trở thành bãi chiến trường rùng rợn. Đây là nơi tôi đã từng “nướng” những ngày tháng đẹp nhất của tuổi thanh xuân của một kiếp làm người ngắn ngủi. Có lẽ, phải kể dài dòng một chút về những tháng ngày chưa xa ấy. Câu chuyện này, mãi về sau này, khi chúng tôi đã chết đi, hồn đậu vào những giọt sương đi lang thang trên thảo nguyên, vẫn nghe những người già kể lại cho con cháu, như là một phần không thể thiếu trong hành trình bất tận của những linh hồn đã chọn thảo nguyên làm nơi cư ngụ. Cũng câu chuyện ấy, nhiều người đã cố tình them thắt, làm biến dạng, méo mó, thành ra nó chỉ là một phần của sự thật.
Vùng Lòng chảo nằm ngoài rìa bình nguyên Ea Súp, vốn là một thung lũng bị chia cắt bởi dòng sông Sêrêpốk hung dữ. Nham thạch phun trào từ miệng núi lửa hàng triệu năm đổ xuống khiến đất đai đỏ quạch màu lửa lò nung. Đứng từ trên ngọn núi Chư Mang nhìn xuống, dòng sông như một dải mây màu sẫm vắt ngang qua thung lũng, lượn lờ một lúc rồi ngược nhanh về phía Tây, qua bên kia đại ngàn. Những bộ tộc Êđê, M’nông đầu tiên đã từng đặt dấu chân ở đây trước khi tiếp tục những chặng hành trình mới. Cao nguyên mênh mông chân người đi không hết, một vùng rộng lớn chỉ có bốn năm nóc nhà quây quần. Đó là những chủ nhân đầu tiên của vùng Lòng chảo. Chiều chiều, khi những người mẹ trẻ đang giã gạo chuẩn bị bữa cơm chiều thì ba đứa trẻ ríu ran gọi nhau xuống bến nước tắm. H’Ly mang thêm chiếc bầu nhỏ xíu đựng nước mang về cho mẹ. Y Lat chạy trước, Y Liê chạy sau, vừa chạy vừa ném thia lia những viên đá mỏng xuống mặt nước. Tiếng cười của chúng tôi làm ấm cả thung lũng.
Tiếng là con ba nhà nhưng lũ trẻ vùng Lòng chảo coi nhau như anh em ruột. Cô em út bao giờ cũng được hai anh nhường nhịn. H’Ly theo cha mẹ đến đây khi vừa biết đi chập chững. Ông Kadin dắt vợ và con đến vùng Lòng chảo vào một ngày mưa tầm tã. Chủ nhân các nhà đến trước niềm nở mời những bước chân lưu lạc ở lại. Những căn nhà bằng gỗ chụm đầu vào nhau giữa khoảng rừng cạnh dòng sông. Những đứa trẻ lớn lên giữa bạt ngàn nắng gió, mắt sáng da nâu. Mẹ H’Ly hỏi con gái:
“Lớn lên, con bắt đứa nào làm chồng? Y Lát hay Y Liê?”.
“Không được, con phải bắt cả hai amí à”.
Y Lát lớn hơn chút đỉnh, đã biết thẹn, không nói gì, lảng ra chỗ khác chơi. Y Liê cãi:
“Chỉ bắt được một chồng thôi chứ!”.
Rồi những mùa rẫy trôi qua trên thảo nguyên. Vùng Lòng chảo vẫn chỉ có ba nóc nhà chụm vào nhau bên cạnh dòng sông hiền hoà. Hai chàng trai lớn lên như hai tảng đó màu đồng hun. Những cánh tay săn chắc, vạm vỡ. Những đêm trăng sáng, ông Kadin dẫn hai chàng trai ra bãi đất trống cạnh bờ sông luyện võ. Ông nói, ta không có con trai coi hai đứa như con, sống giữa đại ngàn, phải luyện võ các con ạ. Thừa hưởng tinh thần thượng võ của tổ tiên để lại, Y Lat nhanh nhẹn tựa con beo núi. Đấu tay đôi với bạn tập Y Liê, Y Lat bao giờ cũng giành phần thắng. Sau mỗi hiệp đấu như thế, Y Lat luôn phải động viên bạn:
“Đã khá hơn nhiều rồi mà, Y Liê cố lên!”.
H’Ly ngồi vắt vẻo trên cành cây là là mặt nước nói vọng vào khích lệ:
“Anh Y Liê đánh hay lắm nhé, H’Ly thích lắm!”.
Với hai chàng trai ấy, bao giờ H’Ly cũng dành tình cảm ngang nhau, không thiên vị bên nào. Ông Kadin nheo mắt hỏi:
“Hai đứa con chọn đứa nào!”.
H’Ly cười, nhìn những gợn trăng vàng lóng lánh trôi dưới nhành cây. Rồi đến lúc phải chọn một người – H’Ly thoáng nghĩ thế – thật tiếc! Nhưng chưa phải bây giờ, năm nay H’Ly mười sáu mùa rẫy. Bông hoa rừng kiêu hãnh soi mình dưới dòng nước trong vắt, đầy trăng.
Cuối mùa khô năm ấy, vào một buổi chiều muộn, vùng Lòng chảo đón một nhóm khách lạ. Con voi nhà Y Lat đang lim dim mắt nhai cỏ bỗng vươn vòi lên cao rống một hồi dài không rõ là vui mừng hay giận dữ. Thoáng nhìn qua, mọi người cũng đoán được là khách đến từ rất xa. Bụi đường và hoa cỏ gai dính đầy quần áo. Sẵn lòng hiếu khách, chủ nhân ngả thịt một con heo đãi khách. H’Ly giúp mẹ pha nước, cắm cần vào ché rượu. Những người khách sau vài sừng rượu lấy lệ cắm cúi ngồi ăn. H’Ly nghĩ: Chắc họ đói từ lâu lắm. Khi cơm rượu đã duổi được cơn đói khát hành hạ, câu chuyện mới bắt đầu.
“Cảm ơn chủ nhân, quả thực chúng tôi nhịn ăn đã mấy ngày, món thịt heo ngon miệng quá!”.
“Không rõ những người anh em từ đâu đến?”.
Khách thoáng nhìn nhau rồi trả lời:
“Chúng tôi vừa đi đến từ nơi có chiến tranh”.
Y Lat ngồi nghe, thắc mắc mãi: Lạ, ở ngoài vùng Lòng chảo, đâu đó trên thảo nguyên này đang có chiến tranh mà mình lại không biết, mọi người ở đây không ai biết! Và chàng tự trả lời: Phải rồi, đã từ mùa mưa năm ngoái, chưa có ai đi qua khỏi con dốc, lại không có khách lạ đến thăm, không có tin tức là phải rồi.
Ông Kadin trầm ngâm:
“Đã có chiến tranh à? Ra là thế”.
Mẹ Y Liê lo lắng:
“Chiến tranh là thế nào?”.
Một người khách đáp:
“Là súng đạn, bắn giết nhau, máu chảy thành sông, thành suối!”.
Lần đầu tiên nghe nói đến, những người dân vùng Lòng chảo không thể hình dung ra được. Khung cảnh này, họ sẽ được chứng kiến vào một thời gian không lâu sau đó.
H’Ly ngây thơ:
“Mà sao lại phải có chiến tranh?”.
Khách bóp bóp đầu cố tìm lời giải thích dễ hiểu nhất:
“À, là tại thế này này. Có những kẻ xấu bụng đến nhà ta, thấy ta có nhiều voi nhiều rượu, chúng muốn cướp không, tất nhiên là ta sẽ đánh trả, thế là chiến tranh xảy ra”.
H’Ly gật gật đầu, tỏ ra đã hiểu phần nào, hỏi tiếp:
“Thế chiến tranh có xa không?”.
“Cũng không xa lắm, cách đây độ một ngày đường thôi là đã đến đất của nghĩa quân tù trưởng Gưh đang giao tranh với giặc”.
Những gương mặt trầm ngâm lo lắng. Một đám mây đen đang kéo vào che kín vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang. Đám mây to dần, to dần. Những người khách lạ ăn uống no say nói lời cảm ơn xong đã lên đường vào sáng sớm hôm sau. Không khí u ám vẫn trùm lên ba nóc nhà. Y Lat chưa kịp hỏi khách tù trưởng Gưh là ai, giao tranh đã lâu chưa và thắng thua ra sao, quay lại hỏi Y Liê thì Y Liê cũng không biết. Hai chàng trai đứng dưới gốc kơnia nhìn theo đám bụi đỏ bốc lên sau con dốc đi qua núi Chư Mang. Cha của Y Lat, ông ama Lat nói cứng:
“Thế nào rồi chiến tranh cũng sẽ kéo đến đây thôi. Chúng ta cũng sẽ phải tham gia chiến tranh, đúng không ông bạn Kadin?”.
“Tất nhiên rồi!”.
“Chỉ cần con và Y Liê là đủ rồi ama à – Y Lat cắt ngang, giọng vỡ oang oang”.
H’Ly ngồi dệt vải, dõi tai nghe ngóng. Không ngờ thảo nguyên yên bình bây giờ lại có những chuyện khủng khiếp xảy ra! Máu chảy thành sông, thành suối…Yàng ơi! Từ lúc lọt lòng, nàng chưa bao giờ nghe một câu chuyện nào khủng khiếp hơn thế. Mấy tuần trăng rồi, nàng đang dệt nốt tấm áo đẹp nhất tặng Y Lat thay lời hứa. Nàng đã quyết định treo trái tim mình cho Y Lat. Tiếng sáo tỏ tình của Y Lat như có cánh, bay mãi trong tim nàng thổn thức:
…này đồng cỏ và dòng sông, em tôi thành thiếu nữ/anh muốn ngỏ lời yêu em khi mùa măng mọc, anh muốn ngỏ lời yêu em khi hạt lúa nảy mầm/lời yêu không rơi xuống đất/lời yêu không bay lên trời/anh yêu…
Tiếng sáo đậu lên ngọn cây, la đà mặt nước ướt đẫm trăng vàng. H’Ly đỏ bừng đôi má. Nàng lại nhớ đến anh mắt buồn của Y Liê. Chắc lúc này, Y Liê đang dạo bước đâu đó dọc bờ sông. Tim Y Liê sẽ đau, nhưng H’Ly chỉ có quyền chọn một trong hai chàng mà thôi. Hãy đừng đau quá nhé, Y Liê ơi! sẽ có cô gái xinh đẹp khác tìm đến với chàng!
Những ngày tiếp theo, mây đen vẫn quẩn dày đặc trên đỉnh Chư Mang. Những âm thanh nặng nề từ xa thỉnh thoảng vọng tới giọng đầy đe doạ. Đó không phải là tiếng sấm, không phải tiếng hổ gầm, không phải tiếng bầy voi xuống dốc. Nó giống tiếng ngọn núi bắt đầu nứt toác, phun nham thạch. Bầy ngựa hít thấy luồng gió lạ, hí vang, chạy lồng lên giữa đồng cỏ. Ông Kadin đang cắt cỏ, dừng tay lẩm bẩm: “Đã bắt đầu rồi ư!”. Y Liê quất ngựa phóng lên ngọn đồi cao nhìn về phía đông chỉ thấy những đám mây chen nhau giữa một vùng khói mờ đục. Bầu trời thảo nguyên trong xanh bây giờ pha một màu buồn thảm khó gọi thành tên.
Mấy ngày liền, Y Lat và Y Liê cưỡi ngựa băng qua thảo nguyên dò hỏi tin tức. Mỗi lần đi về lại có thêm những câu chuyện mới. Nhiều chuyện lạ lắm! Người M’nông, người Êđê vùng Krông Nô truyền tai nhau rằng: Nghĩa quân tù trưởng Gưh từng đánh đuổi quân Xiêm, nay đánh lại cả quân Pháp có súng. Tù trưởng Gưh có các Yàng giúp đỡ đánh trăm trận mà chưa hề bị một vết thương…Những câu chuyện ấy thôi thúc Y Lat và Y Liê. Một hôm, hai chàng trai quyết định lên đường. Thế là chiến tranh đã thò cánh tay dài ngoẵng của mình đến vùng Lòng chảo kéo hai chàng trai trẻ vào trận. Họ đã ra đi trước khi lửa chiến tranh bén đến vách nhà mình.
Bây giờ là những năm đầu tiên của thế kỷ hai mươi.
Hai người mẹ dặn con trong nước mắt:
“Đuổi bọn giặc ác đi càng xa càng tốt nghe con!”.
Những ông bố mắt đỏ hoe, không nói gì. H’Ly nước mắt nhạt nhoà. Nàng và Y Lát đã thức suốt đêm qua, bao nhiêu lời nồng nàn đã nói, chỉ còn ánh mắt nhìn nhau thay lời làm tim nhói đau. Nàng vịn vào chân cầu thang khỏi ngã. Hai bầu vú bên cầu thang căng mọng đau đớn. Hai chàng trai nhảy lên lưng ngựa, kéo thử dây cương rồi cho chúng phi một vòng quanh núi Chư Mang trước khi tung vó lên đường. Những chú ngựa hiền lành vùng Lòng chảo hình như biết trước chuyến đi xa tung bờm hí vang. Tiếng hí như những nhát búa giáng vào vách núi Chư Mang, dội lại cánh đồng rền vang như sấm. Bầy chim m’linh dưới bờ sông ngơ ngác giật mình vỗ cánh bay loạn xạ. Thoáng chốc, hai cái bóng xám mờ đã khuất lẫn vào màu xanh của rặng núi Chư Mang lô xô trước mặt.
Kể từ khi Y Lat và Y Liê ra đi, cuộc sống vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang có nhiều xáo trộn. Nắng kéo dài từ tháng mười hai cho tới giữa năm sau. Núi Chư Mang ngả màu vàng nhức mắt. Những vạt le trổ hoa chết đứng bên đường. Chiều chiều, đứng trên sàn nhà nhìn về phía tây thấy chập chờn khói mây nắng lửa. Lũ bò ngựa gõ móng cồm cộp xuống nền đất tìm chút hơi nước còn sót lại. Buổi sáng, H’Ly phải bước qua những tảng đá nổi lên giữa lòng sông cạn gùi nước về. Dưới lòng sông, lũ cá chết trương nổi lên. Ông Kadin bàn với vợ:
“Nắng mãi thế này chắc phải bán bớt lũ bò ngựa thôi!”.
“Ừ, xưa nay Yàng chưa bao giờ bắt khát lâu thế. Không còn đủ cỏ thì phải bán thôi mà”.
Nắng chập chờn nhảy múa phụ hoạ ngoài đồng cỏ.
Sáng hôm sau, ông Kadin và ama Lat thức dậy từ lúc sương chưa tan, cắt rừng về hướng đông, qua bên Nâm Nung tìm khách bán bò ngựa. Chạng vạng chiều hôm sau thì họ về, dẫn theo hai người khách lạ. H’Ly mời khách rửa chân đầu sàn. Sau quãng đường dài mệt mỏi, khách thong thả ngả lưng xuống sàn làm một giấc dài. Nhìn qua cũng có thể đoán họ là hai cha con người Juăn, một già một trẻ, giống nhau như tạc. Người con chừng hơn H’Ly vài tuổi. Nhìn anh ta ngủ, H’Ly lại nhớ đến Y Lat và Yliê. Những giấc ngủ thanh xuân đầy sức sống. Không biết giờ này, hai chàng trai của vùng Lòng chảo đang đánh nhau với giặc dữ tận núi nào sông nào, những nơi mà nàng chưa hề biết đến. Chiếc vòng cầu hôn của Y Lat nàng vẫn cất kỹ đáy gùi. Cầu mong các Yàng rủ lòng thương! Nước mắt H’Ly nhỏ xuống, chảy vòng quanh bầu má căng tròn.
Hai người khách no giấc trở dậy thì bữa chiều cũng đã được dọn ra. Món măng khô xào thịt nai thơm ra tận sàn ngoài. Ché rượu ngon nhất được buộc vào cột, cắm sẵn cần. Họ vừa thong thả ăn uống vừa bàn chuyện mua bán. Người khách già bảo:
“Tôi sẽ mua hết thảy bò ngựa, mạn đồng bằng dạo này cần nhiều thịt phục vụ cho chiến trận”.
“Chúng tôi cũng muốn bán hết, không để lại được, cỏ khô cháy hết rồi, nước uống cũng đã cạn. Chưa bao giờ Yàng bắt khát như năm nay!”.
H’Ly ngồi hóng chuyện, cứ thắc mắc hoài: Thì ra, không chỉ riêng ở thảo nguyên này có chiến tranh, mà chiến tranh đang xảy ra dưới đồng bằng xa xôi nữa. Những nơi đó có nhiều của cải không, sao lại có bọn xấu đến cướp? Nàng không biết hỏi ai, liếc nhìn sang người khách trẻ, anh ta vẫn ngồi cắm cúi ăn. H’Nhi lại càng không hiểu, sao những người vừa từ nơi có chiến tranh đến đây lại có thể ăn ngon lành vậy? Trong khi Y Lat và Y Liê… Đây là lần đầu tiên H’Ly trông thấy người Juăn, lại được ngồi ăn chung với họ, cảm giác lạ lùng khó tả. H’Ly chỉ mới nghe nói rằng họ là giống người Kinh, ở vùng biển, không giống những người vùng Lòng chảo chứ trước đây chưa được thấy bao giờ.
Sáng hôm sau, khi nắng đã nhuộm vàng rực thung lũng thì người mua người bán mới giao xong ngựa và đếm xong tiền. Những chú ngựa tinh khôn nhận biết sắp có sự thay đổi lớn đến với cuộc đời chúng nên trở chứng hí vang, chạy tán loạn. Lũ bò thấy thế cũng phá đàn chạy cuống quýt. Hai cha con người khách cố gắng dồn chúng vào hẻm núi Chư Mang để từ đó rẽ vào con đường ra khỏi vùng Lòng chảo. Lũ bò ngựa bị dây thừng níu giữ càng hung hăng hơn, không con nào chịu theo con nào. Ông Kadin bắc tay làm loa hét to:
“Lùa chúng xuống sát bờ sông, men theo triền đá đi ra ngoài mới được…”.
Người con chưa thạo việc nên đuổi mãi đàn bò ngựa vẫn không chịu gom lại. Mặt trời lên cao quá đầu người mà người ngựa, gia súc vẫn chưa thể ra khỏi thung lũng. Nắng bắt đầu gay gắt. H’Ly đứng trên sàn, hét khản cổ: “Phải xuống sát bờ sông, ơ ơ…” Ông ama Lát lắc đầu: Không được rồi, hỏng mất! Rồi ông cũng hét lớn: “Không được hút thuốc, không được…”. Ông đã phát hiện ra khói thuốc trên miệng người khách già. Nhưng đã muộn, tàn lửa thuốc bắt rất nhanh vào cỏ khô, toả lên một vệt khói mỏng. H’Ly đang lo lắng tự hỏi không biết khói từ đâu ra thì đã thấy một đốm lửa bùng lên.
“Cháy rồi, cẩn thận!”.
Gió ràn rạt thổi bạt những tiếng hét thất thanh. Ngọn lửa lan rộng trong chớp mắt, khói mù mịt khắp đồng cỏ ven sông. Ông Kadin nhanh chân thúc ngựa nhảy vọt qua bờ rào gỗ quay lại bãi đất trống cạnh nhà. Dưới cánh đồng, tiếng bò rống, tiếng ngựa hí sặc sụa trong khói bụi. Amí Lát đưa tay vò đầu:
“Nguy mất rồi, hai cha con người khách nguy rồi!”.
Vùng Lòng chảo đặc quánh khói bụi hai ngày sau vẫn chưa tan hết. Lớp cỏ khô cháy hết, lửa vẫn âm ỉ dưới những thân cây mục. Mùi thịt cháy khét lẹt xông lên sặc mũi. Ama Liê và ông Kadin cầm rựa đi vào giữa cánh đồng, vừa đi vừa lầm rầm cầu nguyện các Yàng. Lũ quạ đã ngửi thấy mùi thịt cháy, kéo về nháo nhác. H’Ly cũng theo cha đi xuống đồng cỏ. Điều nàng quan tâm nhất là không biết hiện giờ xác hai cha con người khách xấu số hiện ở đâu. Chắc là họ đã bị nướng cháy đen theo lũ bò ngựa rồi, chắc chắn thế. Nàng dò dẫm xuống sát bờ sông, nơi bầy quạ đang chao lượn giành mồi. Bỗng nàng nghe tiếng gì đó như là tiếng kêu trong hốc đá sát mặt nước. Hình như có vật gì đang cựa quậy ngay dưới bụi cây trong hốc đá. Nàng vội chạy đến và kinh ngạc không tin vào mắt mình: Một thân người nằm úp mặt xuống tảng đá giữa vũng nước, quần áo cháy sém. Nàng nhận ra ngay đó là con trai của người khách buôn. Nàng gọi cha đến tìm cách đưa hắn lên. “Yàng ơi, nó vẫn còn sống đấy! Thật không tin nổi” – ông Kadin vừa dìu cái thân hình cháy đen vừa luôn mồm gọi các Yàng. Sau khi được rửa sạch, đặt ngay ngắn trên sàn, chàng trai nặng nhọc mở mắt ra kêu khát khát rồi lại lịm đi. H’Ly pha một chậu nước muối rửa vết thương cho hắn. Nàng vỗ về: Cứ ngủ đi, chàng trai người Juăn bất hạnh, hãy ngủ đi! Ngủ một giấc nữa là hết đau đó mà…
Sau trận cháy kinh hoàng ấy, nắng còn kéo dài thêm nửa tuần trăng nữa mới bắt đầu đổi gió. Những ngọn gió từ hướng tây nam thổi qua núi Chư Mang đưa theo về một ít hơi nước, sau đó mới bắt đầu mưa. Trời chuyển đến ngày thứ ba thì mây đen kéo nhau về đứng chật thung lũng, tưởng như có thể cầm dao xẻo từng mảng cho vào nồi được.
Mùa mưa mong đợi rồi cũng đã đến! Xác ngựa bò đến ngày phân huỷ bốc mùi nồng nặc khắp vùng. Chàng trai người Juăn đã hồi phục, cùng với ông Kadin, ama Lat dò dẫm đi tìm xác cha. Chỉ có xác súc vật trương sình không tìm thấy xác người khách xấu số. Mấy người hì hụi đẩy hết những mảng thịt xuống sông. Trên đầu, lũ quạ vẫn không ngừng hò hét. Dưới sông, lũ cá lăng được nước nổi lên thi nhau rỉa thịt. Rồi vạt cỏ bên bờ sông đã bắt đầu nhú mầm non, đêm đêm, những con thỏ mắt lân tinh rủ nhau gặm cỏ tí tách quanh nhà. Ông Kadin nói với chàng trai người Juăn: Cứ ở lại đây một thời gian nữa, bình phục hẳn rồi trở về cũng chưa muộn, bụng người Êđê vùng Lòng chảo rộng lắm con trai à…
Mùa xuân, đám hoa dại ven sông bắt đầu nở bung một màu vàng thao thiết. Những buổi trưa mùa xuân bên núi Chư Mang thật đẹp. Giữa màu xanh ngút ngàn của núi, đâu đó nổi lên những đám hoa sặc sỡ và những khóm cỏ thơm ngây ngất. Ngồi nghỉ dưới gốc ây kơnia đầu rẫy, H’Ly lại nhớ Y Lat đến thổn thức. Không biết đến bao giờ thì hết chiến tranh? Bao giờ? Nàng đưa tay hứng từng giọt nước mắt to tròn đang lăn xuống, long lanh. Nàng nhìn vào trong đó, hình ảnh Y Lat đang phi ngựa qua thảo nguyên mênh mông, ánh gươm loé sáng vút qua những ngọn đồi xanh thẫm. Giọt nước mắt vỡ tan, lẫn vào trong đám cỏ mùa xuân thơm mùi mật mới.
Mưa xuống, làm không hết việc. Chàng trai người Juăn sau khi cha chết không còn ai thân thích nên muốn được ở lại vùng Lòng chảo. Ama Lat nói:
“Tốt mà, không sao đâu, cứ ở lại đây làm rẫy”.
Ngày ngày, Juăn theo mọi người lên rẫy, chăm chỉ phát trỉa. Vết thương trên da thịt nhờ được đắp lá rừng nên nhanh liền sẹo. Những lúc ngồi nghỉ dưới gốc cây đầu rẫy, Juăn thường hay kể chuyện miền biển. Đấy là một nơi xa xôi đất đai màu bạc trắng. Mùa nắng, cát cuộn lên thành ngọn, lao đi như con mãng xà trong gió. Rồi Juăn kể về những nơi mình đã gặp trên đường di đổi chác, buôn bán.
“Lạ lắm, bên cuối dãy Trường Sơn kia, có những ngôi làng bắt buộc trai gái trong dòng họ phải lấy nhau, không được ai lấy người ngoài! Lại có những làng không có một bóng đàn ông…”.
Ông Kadin hỏi: “Đã khi nào tận mắt thấy chiến tranh chưa?”. “Có, có thấy rồi, khiếp lắm, toàn là người chết thôi!”. H’Ly rùng mình, nghĩ đến Y Lat và Y Liê đang ở ngoài chiến trận. Ama Lat nói: “Ngày mai phải ra chợ thôi, hết muối rồi”.
Tảng sáng, khi gà lác đác gáy lần đầu, H’Nhi trở dậy cùng amí gói ghém mấy thứ cần thiết để ama ra chợ. Những năm trước, khi chưa có chiến tranh, khách buôn vẫn ghé qua vùng Lòng chảo thường xuyên, vì thế ít phải ra chợ. Lâu lâu có khách buôn muốn đổi muối đổi vải ghé sẵn thớt voi ngoài sàn, chỉ cần đem mật ong, mộc nhĩ, sừng nai ra, tha hồ chọn. Bây giờ, mọi việc khó khăn hơn, tròn một mùa rẫy không có dấu chân voi khách qua buôn.
Mấy con ngựa khoẻ đã sẵn sàng chỉ còn chờ thấy rõ đường đi là xuất phát. Mấy gùi hàng buộc sẵn thứ nào rõ ràng thứ đó. Juăn xin ama Lát và ông Kadin cho đi ra chợ cùng. Juăn nói:
“Lần này ra chợ con dò hỏi tin tức dưới quê nhà luôn thể”.
H’Ly nói vui:
“Sợ tìm được người thân rồi Juăn sẽ bỏ vùng Lòng chảo mà đi thôi đấy!”.
Juăn thúc ngựa đi sát, nói to:
“Không có, Juăn giờ là người của vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang rồi!”.
Khi mặt trời ngả hẳn về phía Tây như nhuộm máu, đoàn mới ra đến chợ. Ngày mai mới là phiên chợ. Tối ấy, đoàn nghỉ trong lều tạm, mở cơm nắm rượu bầu ra uống bên đống lửa đốt tạm. Mấy con ngựa thong thả đứng nhai lá. Sáng sớm, vừa rõ mặt người thì người buôn xa buôn gần đã bắt đầu đến chợ. Những gùi sản vật bắt đầu được bày ra trên bãi cỏ. Bên kia lối đi là hàng quán của người dưới xuôi lên đổi hàng. H’Ly ngắm mãi nơi mua bán vải mà không thấy chán mắt. Những chiếc vòng bằng đá xanh suốt, đẹp mê hồn, nàng mới nhìn thấy lần đầu tiên! Ông Kadin và ama Lat ngồi bày hàng ra đổi. Juăn đi vòng quanh chợ ngó nghiêng tìm người quen. Có người nhận ra Juăn, hỏi:
“Sao cha con mày đi lâu thế chưa về? Có về nữa không?”.
Juăn mừng quá hỏi chuyện ở quê mãi. Không biết ai đồn đại rằng cả hai cha con mày đã chết trong hang núi, mẹ mày đau buồn nhịn ăn mà chết rồi. Juăn đứng lặng người, nước mắt ròng ròng. Ông Kadin nói:
“Thôi con à, về vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang sống thôi, về quê còn ai thân thích nữa!”.
Sau chuyến ấy, Juăn như người mất hồn. Chiều, khi vừa nghỉ tay, Juăn lại ra đầu sàn đứng ngó về con đường dẫn qua hẻm núi Chư Mang bảng lảng sương khói. Ông Kadin nói với vợ:
“Nó cũng là con người, nó nhớ quê mà!”.
Nghĩa quân của tù trưởng Gưh đóng giữa vùng rừng núi Nâm Nung dày đặc âm u. Khi Y Lat và Y Liê tìm đến nơi cũng là lúc cuộc chiến đang diễn ra vô cùng ác liệt. Hai con ngựa sau mấy ngày đường mệt lả được nghỉ ngơi bên dòng nước mát Krông Nô. Tù trưởng Gưh hỏi: “Những chàng trai Êđê Dham của vùng Lòng chảo núi Chư Mang, vì lẽ nào lại muốn đến với nghĩa quân? Ở nhà uống rượu với cá lăng nướng lẽ nào không vui, vì sao lại đi tìm cái chết?”. Y Lát trả lời:
“Hỡi tù trưởng! Anh em chúng tôi không phải không muốn ở nhà vui với rẫy nương, nhưng chúng tôi cũng không sợ chết. Tụi giặc đã đến tận thảo nguyên xa xôi này, ai là người biết nghĩ, đều thấy cần phải đánh đuổi chúng đi!”.
Tù trưởng Gưh cười lớn, giọng âm vang dội vào thung lũng Nâm Nung:
“Được, ta hiểu cái bụng của các bạn rồi, hãy góp cung tên vào cho nghĩa quân thêm đông, thêm mạnh. Một cánh tay giặc sẽ bẻ gãy, nhưng mười cánh tay, một trăm cánh tay sẽ đủ mạnh đánh nhau với chúng. Kẻ thù dù hung dữ đến mấy cũng sẽ phải cút khỏi rừng Nâm Nung, cút khỏi thảo nguyên thôi mà…”.
Nghĩa quân của tù trưởng Gưh sau mấy trận đầu bị động đã tìm ra cách đánh mới khiến cho quân Pháp trong đồn Jiăng mất ăn mất ngủ. Ngày ngủ, đêm thức đánh giặc, cả vùng rừng núi Nâm Nung trở thành căn cứ kháng chiến rộng lớn của nghĩa quân. Lính Pháp ngày vác súng đi càn quét, tôi về co cụm trong đồn không dám bước chân ra ngoài, thế mà đêm nào cũng có vài đứa lính gác bị trúng tên thuốc độc. Y Liê nghĩ ra cách làm nỏ lớn dài hơn sải tay, rãnh nỏ rộng, bắn một lúc ba bốn mũi tên làm cho lũ giặc kinh hoàng. Tù trưởng Gưh mừng rỡ:
“Các Yàng đã mang đến cho ta hai anh hùng! Chúng ta sẽ hạ đồn Jiăng trong nửa con trăng nữa thôi”.
Đồn Jiăng đóng giữa một vạt đất rộng, vốn là đất buôn Jiăng cũ của người Êđê Bih. Tên đồn trưởng Buốc Gioa đuổi người già trẻ con lên núi Nâm Nung, giữ trai làng ở lại chặt cây lớn rào kín đồn tính kế lâu dài. Đã bao nhiêu lần tù trưởng Gưh và nghĩa quân tiến đánh nhưng đồn Jiăng vẫn đứng vững. Quân Pháp cậy có súng lớn đạn nhiều bắn không tiếc. Cả một vùng rộng bên ngoài đồn cây cối gục ngã, con sóc chạy qua cũng có thể phát hiện.
Buốc Gioa nói:
“Bọn mọi Gưh làm sao đánh nổi, hãy nói với nó là hàng ta mau thì còn có mạng sống, lại có muối có gạo ăn, còn không thì chỉ có chết thôi”.
Tên độc đã làm cho quân Pháp khiếp sợ, chúng không dám huênh hoang, phải xin thêm viện binh từ các đốn khác đến. Cuối mùa mưa năm 1913, đồn trưởng Buốc Gioa lệnh cho quân lui hẳn vào đồn cố thủ, chờ tiếp viện. Ban ngày, nghĩa quân từ trên núi Nâm Nung nhìn xuống thấy đồn Jiăng như một bông hoa đỏ lòm. Những đụn đất mới được đào lên đắp cao, nhìn nhức mắt. Chỉ có tên độc thôi cũng không đủ sức đánh tan đồn giặc. Tù trưởng cũng đã hết cách. Đã giữa mùa mưa. Sông Krông Nô đục ngầu chảy qua Nâm Nung như một con rồng nước hung hãn. Phải có cách nào để kéo những con cọp lửa hung hăng kia ra khỏi nơi ẩn nấp thì mới thắng được -Y Lat nghĩ. Phải tìm cách, nhưng cách nào? Câu hỏi ấy làm cả hàng nấy trăm người mất ngủ nhiều đêm. Những chiều mưa giăng kín đại ngàn, Y Lat và Y Liê ngồi nhìn mưa, lại nhớ nhà, nhớ H’Ly, nhớ vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang. Ừ, vùng Lòng chảo cũng giống bãi đất buôn Jiăng lắm. Đồn giặc đóng ngay giữa bãi đất trống cạnh sông Krông Nô. Nước cũng chảy xiết như dòng Sêrêpốk quê nhà. Ừm, phải đấy, phải nhờ nước thôi! Y Lát reo lên rồi ôm lấy vai Y Liê:
“Có cách rồi, ta có cách, Y Liê à, phải nhờ nước thôi!”.
Tù trưởng Gưh nghe Y Lat nói rõ cách vào đồn bằng nước thì mừng lắm.
“Ta đã biết ngay từ đầu, Yàng đã đưa đến cho ta những anh hùng! Nào, uống rượu đã, ngày mai sẽ bắt đầu”.
Càng về cuối mùa mưa, mưa càng lớn. Những tảng nước từ trên cao đổ ụp xuống, vãi tung toé. Mưa to, quân Pháp cụm lại trong đồn. Nghĩa quân cũng không khiêu chiến, âm thầm đội mưa khuân đá chặn dòng nước. Những thân cây chò vừa vòng tay ôm được buộc vào nhau làm đòn ngăn đá, đá sẽ chặn nước lại. Hàng ngàn bàn chân bám chặt trên đá, hàng ngàn bàn tay chuyền nhau gỗ đá, cây rừng cắt tay, đá sắc cắt chân, máu chảy đỏ ngầu. Dòng Krông Nô đang ào ạt chảy bỗng gặp gỗ đá ngăn lại, dựng đứng lên, tung bụi nước đục ngầu. Những thân cây to cũng đã chặt đủ, kết làm bè để sẵn. Đội voi kéo miệt mài làm việc đêm ngày cho một trận đánh lớn sắp sửa bắt đầu. Thằng giặc à, gỗ này, người này sẽ chui vào đồn của mày để hỏi tội! Đến lúc đó, chúng mày mới biết thì đã muộn rồi!
Vào một đêm mùa mưa tối mịt mùng. Tù trưởng Gưh cho gióng lệnh xuất trận. Khi bầy voi kéo những thân gỗ chắn ngang dòng nước, đá tự do rơi xuống, cả đập nước đang tức tối vì bị ngăn đường bỗng dưng không còn rào chắn đổ ập xuống, chảy ầm ầm. Những chiếc bè làm bằng gỗ tếch nối đuôi nhau xuất phát lao vun vút xuống. Thoáng chốc, nước đã dâng lên sát bờ rào đồn Jiăng. Những chiếc bè chở đầy nghĩa quân áp sát. Bọn Pháp trong đồn vẫn ngon giấc. Lính canh cũng đã ngủ vùi. Chúng thậm chí không kịp kêu tiếng nào khi mũi dao cắm phập vào cổ họng. Chiếc bè chở Y Lat, Y Liê và mấy chục nghĩa quân nữa lao thẳng qua bức thành rào, vào trung tâm doanh trại giặc. Giải quyết xong những tên lính vòng ngoài, Y Lat và Y Liê nhanh nhẹn lách vào như những con thằn lằn núi. Khi Y Lat đứng ngay sát bên giường đồn trưởng rồi mới nghe tiếng súng giặc bắt đầu nổ. Tên cận vệ bừng tỉnh vơ lấy khẩu súng, con dao từ ngoài cửa vút vào cắm ngay cổ hắn. Loạt đạn bắn vãi lên nóc lều làm đồn trưởng Buốc Gioa choàng tỉnh. Nhanh như cắt, Y Lat lia nhát gươm vào giữa chiếc cổ vừa ngóc dậy. Một dòng máu nóng phụt thẳng vào mặt Y Liê khiến chàng rùng mình. Dưới chân, nước sông tràn vào ngập bẹn. Trận đánh tiếp tục diễn ra trong nước. Bọn Pháp bị bịt mắt bởi đêm tối, bắn loạn xạ như vãi trấu. Nhiều nghĩa quân trúng đạn ngã xuống. Tiếng hét, tiếng hú vang dội. Đến lúc trời sáng thì đồn Jiăng hoàn toàn bị san phẳng. Xác giặc nằm la liệt. Những thi thể bê bết bùn nước đỏ ngòm. Tù trưởng Gưh nổi chiêng thu quân, chôn cất xác người, chuẩn bị ăn mừng chiến thắng.
Thức suốt một đêm, mắt Y Liê trắng dã, làn da bợt đi vì ngâm nước. Chàng chạy tới chạy lui khắp nơi, tìm mọi ngõ ngách, bụi cây lớn nhỏ vẫn không thấy Y Lat đâu. Nhìn đi nhìn lại khắp lượt hơn hai chục cái xác nghĩa quân đã xếp gọn, vẫn không có Y lat. Y Lat đi đâu được? Đồn Jiăng đã thành bình địa. Y Liê cầm gươm đi bới từng đụn đất tìm bạn. Y Lat ơi, Y Liê biết nói sao với H’Ly đây? Nói sao với người vùng Lòng chảo đây? Chàng gục mặt vào mô đất khóc mãi. Nước mắt thấm vào đất bùn đỏ như ứa máu, đặc quánh.
Hai ngày sau, có một người M’nông ở bên buôn Bduh vạch rừng tìm sang, trên lưng cõng một thân người mềm nhũn. Ông ta bảo đã bắt được cái xác ở bến nước của buôn, nghĩ chắc là người của tù trưởng Gưh nên mang đến trả. Mọi người nhận ra ngay Y Lát. Trên tấm thân cường tráng tuyệt không hề thấy một vết thương. Mắt vẫn mở trừng trừng. Tất cả mọi người không ai biết vì sao Y Lat lại bị chết. Mọi người phỏng đoán, trong khi vật lộn với giặc giữa đêm tối, chàng đã bị nước cuốn trôi. Y Liê chan hoà nước mắt khi thả những nắm đất cuối cùng lên mộ người bạn thân dũng cảm.
Trận đánh úp đồn Jiăng thắng lợi khiến cho kẻ thù ở các đồn khác ăn ngủ không yên. Chúng tìm mọi cách tiêu diệt nghĩa quân. Không biết từ đâu lan ra tin đồn: Tù trưởng Gưh sau khi chiếm được hết vùng Krông nô và Krông ana rộng lớn sẽ lên làm vua và trừ diệt luôn cả người M’nông anh em để giành hết quyền cho người Êđê. Tù trưởng Gưh phải làm lễ ăn thề trước toàn thể nghĩa quân.
“Bớ các anh em, là người Êđê Bih, Êđê Dham, là người M’nông Preh, M’nông Rlăm, tất cả chúng ta đều là anh em. Chớ nghe miệng độc của bọn ác. Có các Yàng minh chứng, nghĩa quân N’Trang Gưh ai ai cũng ngay thẳng, như nước suối trong, như cây rừng, trước sau không đổi!”.
Kẻ thù biết rằng nghĩa quân N’Trang Gưh còn tồn tại ngày nào thì hiểm hoạ còn rình rập ngày đó. Chúng điều quân từ mạn đồng bằng lên với súng ống đạn dược nhiều gấp mười lần trước với âm mưu đập tan nghĩa quân trong thời gian ngắn. Đi cùng với súng đạn là lương thực, muối và tiền. Biết trước cuộc chiến sẽ khốc liệt và kéo dài nên tù trưởng Gưh lệnh cho giải tán bớt đội ngũ trở về làm nương rẫy bám đất bám rừng, còn lại hơn một trăm tay chân thân tín rút vào núi Nâm Nung lập căn cứ chiến đấu lâu dài.
Tù trưởng nói với Y Liê:
“Này chàng trai dũng cảm vùng Lòng chảo, ở lại chiến đấu tiếp hay quay về núi Chư Mang là tuỳ ở bụng ngươi. Ta không giữ, cuộc chiến sẽ kéo dài như dòng Krông nô đấy chàng trai ạ…”.
Y Liê suy nghĩ từ sáng đến chiều rồi nói:
“Tôi muốn về thăm lại vùng Lòng chảo vài bữa, rồi sẽ quay lại chiến đấu với anh em, thưa tù trưởng!”. “Được lắm, ta biết lời nói của người Êđê Dham thẳng như cây rừng, chúng ta sẽ chờ ở đây, trên núi Nâm Nung này, nhớ lấy!”.
Y Liê từ giã nghĩa quân quay về núi Chư Mang sau hai mùa mưa xa cách. Quãng đường đi chỉ gần một ngày ngựa mà hoá xa. Chàng phải cho ngựa chạy đường vòng để tránh đồn giặc. Đường vào vùng Lòng chảo cỏ lau mọc trắng. Y Liê ghìm cương dừng ngựa ngoài dốc núi rồi đi bộ vào. Kể từ ngày Y Lat chết, đêm nào Y Liê cùng mơ thấy mình đã về nhà. Những giấc mơ dày đặc cứ bám lấy chàng, đầy nước mắt. Nước mắt của ama, amí Lat, nước mắt của ông già Kadin, và nước mắt của H’Ly. Lần nào cũng như lần nào, H’Ly cứ ôm lấy cánh tay Y Liê mà giật mạnh, đau khổ, trách móc:
“Sao Y Liê không cứu Y Lát? Sao không cứu?”.
Y Liê không biết nói gì, nước mắt chảy dài. Có những đêm trên núi Nâm Nung sương giá, Y Liê tỉnh dậy thấy hai cánh tay gối đầu ướt đẫm mới hay là mình đã khóc. Đột nhiên, Y Liê thấy sờ sợ: Biết nói thế nào với ama, amí Lat, nói thế nào với H’Ly đây? Bao nhiêu lần Y Liê mong muốn về thăm nhà, sao đến núi Chư Mang rồi chân lại không dám bước?
Buổi trưa, mọi người đang nghỉ ngơi trong nhà. Mấy con bò nhỏ nằm trước gốc cây bằng lăng tránh nắng. Thấy người lạ, chúng tròn mắt dõi theo. Người phát hiện ra Y Liê trước tiên là H’Ly, nàng đang ngồi giặt đồ dưới bến nước. “Yàng ơi, có thật anh Y Liê đó không?”, nàng vừa kêu to vừa chạy vội lên, “ama ơi, anh Y Liê về rồi!”. H’Ly kêu to, mừng rỡ, nhưng tiếng kêu chợt gãy nửa chừng như cành cây gãy trong gió, rơi xuống thảng thốt. Nàng vừa nhận ra điều gì đó bất thường trong mắt Y Liê. Một mảng màu tối đổ ập xuống. Nàng ôm lấy cánh tay đen sạm của Y Liê lắc mạnh:
“Còn Y Lat? Y Lat đâu? Sao Y Lat không về?”.
Y Liê lặng lẽ ngồi bệt ngay chân cầu thang.
“Amí à, cho con xin miếng nước, Yàng ơi, khát quá! Khát quá!”.
Niềm vui vừa chợt đến thì nỗi buồn mênh mông đã kéo về bao phủ núi Chư Mang. Cả tuần trăng, mọi người tránh nhìn mặt nhau. Y Liê không dám nhìn thẳng vào mắt ama, amí Lát, càng không dám gặp mặt H’Ly nữa. Ngày ngày, Y Liê mang rựa lên rẫy phát. Cả một khoảng đồi được dọn sạch. Juăn cũng đi phát rẫy với Y Liê, thấy Y Liê im như đá tảng, mắt đỏ ngầu, nên không dám nói gì, chỉ im lặng phát. Ông ama Lát phá vỡ im lặng:
“Y Liê à, nghỉ tay đã con ơi, ta có giận trách gì con đâu mà!”.
Y Liê vẫn không nói gì, lén kéo vạt áo chùi nước mắt. Từ ngày Y Lat chết, chàng vẫn thường đổ nước mắt trộm như thế. Nhiều khi, chính chàng phải thắc mắc:
“Này, Y Liê ơi, mày lấy đâu ra nhiều nước mắt thế?”.
Trong bầu không khí đau buồn vì mất mát ấy, Juăn ngày càng trở nên lạc lõng. Nhìn ai cũng lạnh lùng, Juăn không biết mình phải làm gì, chỉ biết khuyên nhủ H’Ly đừng khóc nhiều thế, không tốt cho sức khoẻ. H’Ly như con chim bị thương ở cánh, rũ xuống, ngồi đâu không buồn nhúc nhích, cũng không nói gì nhiều. Juăn không biết nói thêm gì nữa, lẳng lặng làm việc như cái bóng cây lay động.
Thảo nguyên héo khô vì nắng. Hơi nóng từ dưới đám bùn lầy ven sông hắt lên trời. Bầu trời không một gợn mây. Dưới vạt cỏ ven sông, những con chim le le đi kiếm mồi ngơ ngác ngẩng đầu lên nhìn mỗi khi thấy H’Ly ra sông giặt đồ. Dưới lòng sông, có thêm một gã mặt trời đỏ ối lừ lừ nhìn lên.
Ở lại quê nhà nửa tuần trăng, phần vì không chịu nổi không khí tang tóc, phần thì nhớ lời hứa với tù trưởng Gưh, Y Liê quyết định quay lại Nâm Nung. Nhưng chưa kịp đi thì nghe tin tù trưởng Gưh đã bị Pháp bắt. Mất con sói đầu đàn, bầy sói đã tan rã. Y Liê như con sói lạc bầy, trở về ngồi liếp lám vết thương dưới bóng cây đầu bến nước. Thường thì tối mịt chàng mới từ trên rẫy về nhà, lúc thì phát cây, lúc lấy củi, lúc canh lúa. Sau khi tắm ở bến nước, chàng nặng nhọc lê bước về nhà, đôi vai trần vạm vỡ chúi về phía trước, lặng im. Nhiều đêm, Y Liê đem bầu rượu ra ngồi ngoài sàn uống một mình.
Một bữa, đang uống, thấy Juăn ngồi vót tên lồ ô một mình, Y Liê gọi:
“Nào, người anh em, dừng tay uống rượu thôi!”.
Juăn ngừng tay, ngẩng đầu lên, lại thấy Y Liê đang ngửa cổ tu rượu nên tưởng mình nghe nhầm, cúi xuống vót tiếp. Y Liê thấy Juăn im lặng, không gọi nữa, nghĩ, thế là sao nhỉ? Tự dưng có một thằng lạ hoắc vào ở trong buôn, mặt lúc nào cũng lầm lì như đá tảng!
Suy nghĩ của chàng lại trở về những năm tháng trận mạc theo nghĩa quân tù trưởng Gưh. Dấu chân của chàng và Y Lat đã in khắp vùng Nâm Nung, con dao chàng luôn mang bên mình đã khắc dấu bao nhiêu trận huyết chiến. Những đêm nằm giữa đại ngàn mưa gió, chàng thường nói với Y Lat: “Y Lat à, mình muốn về núi Chư Mang, muốn lắm!”. Y Lat nghe, nằm im, không trả lời. Chắc Y Lat đang nhớ H’Ly. Thực ra, với H’Ly, Y Liê luôn ấp ủ một thứ tình cảm âm thầm những vô cùng mãnh liệt, như lửa than hồng nằm sâu đáy bếp. H’Ly đã chọn Y Lat chứ không phải Y Liê, cho nên, tình cảm ấy càng phải vùi kỹ dưới đáy tro để không bao giờ nó trở thành ngọn lửa. Bây giờ Y Lat đã chết rồi… Lòng Y Liê lại rối bời. Chàng đem sáo ra thổi. Tiếng Đinhbuôr cất lên, không đầu không cuối bò dọc thảo nguyên hoang vắng. Đó là lời của một bài hát cũ. Con chim đã bị thương/đôi cánh vẫy vùng tuyệt vọng/ em đã vót tên, đã bắn/ những mũi tên vẽ ngọn lửa/ trong những đêm dài/ thiêu đốt thảo nguyên… con chim đã bị thương/ thảo nguyên hoang tàn…Tiếng Đinhbuôr buồn bã khóc than khiến H’Ly cũng không chịu nổi. Nàng nhẹ nhàng ngồi cạnh Y Liê, “đừng khóc nữa Y Liê ơi, Y Liê cứ thổi sáo mãi thế này H’Ly cũng buồn mà đến chết mất thôi!”. Y Liê nắm chặt tay H’Ly, nàng nức nở:
“Chúng ta có lỗi với Y Lat nhiều lắm!”.
Giọt nước mắt nóng hổi tìm đến môi nàng, H’Ly nhắm mắt lại, nghe ngọn lửa từ đâu thiêu đốt ngực mình. Cỏ vẫn thầm thì bài hát muôn thuở của thảo nguyên. Dưới chân họ, sông Sêrêpốk vẫn băng băng chảy ngược đại ngàn. Từ phía núi Chư Mang, một vệt sáng loé lên bất chợt rồi bùng rơi lả tả xuống đồng cỏ mùa gieo hạt. Không có trăng, đêm đầy những vệt lân tinh. Y Liê chợt nhớ đến ánh kiếm chớp sáng trên tay Y Lat trong đêm đánh đồn Jiăng, chàng rùng mình, ôm chặt lấy H’Ly.
Sau khi mua chuộc được tên thuộc hạ chỉ điểm đánh úp giết chết tù trưởng Gưh, quân Pháp ngày càng bình định sâu vào tất cả mọi buôn làng trên dải đất cao nguyên rộng lớn màu mỡ. Chúng kéo đến vùng Lòng chảo và đặt ngay một cái bốt gác trên con đường qua núi Chư Mang. Bọn lính lân la vào làm quen, mua chuộc. Chúng mang theo rượu vang và thịt hộp để biếu người già, vải đẹp để lấy lòng phụ nữ. Già ama Lat, ông Kadin miễn cưỡng cầm lấy mấy chai rượu sẫm màu máu, chờ cho chúng đi khỏi liền vứt ngay xuống sông với lời nguyền độc địa:
“Khi nào chai rượu máu này nổi lên mặt nước thì ta với bọn ăn cướp kia mới nói chuyện được với nhau!”.
Y Liê nằm trong buồng nhìn ra, thấy hết, nghe hết. Chàng lại nhớ đến vẻ mặt bình thản của Y Lat trước khi về với đất. Những kỷ niệm hãi hùng lại trở về. Nhát kiếm loang loáng trong nước, vòi máu phun trào trên cổ tên trưởng đồn Buốc Gioa…Y Liê nghiến răng nhìn ra, thấy Juăn đang cười nói gì đó với bọn lính, tự dưng, máu trào sôi trong huyết quản. “Không, không bao giờ ta có thể chung sống với bọn ăn cướp!”. Tối ấy, Y Liê đón Juăn ở chân cầu thang nhà H’Ly, hỏi: “Này Juăn, mày muốn đi theo chó sói đấy a?”. Juăn lúng túng: “Không phải, không có đâu anh Y Liê, bọn chúng cho em hộp diêm hút thuốc mà”. Y Liê không nói thêm, lẳng lặng về nhà. Dạo này, Y Liê không uống rượu nhiều như trước nữa. Thỉnh thoảng chàng lại lấy thanh gươm của Y Lat ra xem. Ngày trước, mỗi lần giết được một tên giặc là Y Lat lại khắc một vạch vào cán để đánh dấu. Y Liê đếm đi đếm lại, mười chín vạch tất cả. “Chúng còn phải chết thêm nữa Y Lat à, bởi vì chúng đã tự kéo đến vùng Lòng chảo này, nhất định chúng sẽ chết tiếp!”.
Mùa khô, gió đổi hướng tràn về từ bề kia núi Chư Mang, mang theo hương hoa dã quỳ hăng hắc, dịu ngọt. Mọi người tất bật đem những bó lúa cuối cùng về kho. Năm nay, vùng Lòng chảo có tin mừng. Cô gái H’Ly con nhà Kadin sẽ bắt chồng khi vụ mùa xong xuôi. Chàng rể là Y Liê dũng cảm. Ai cũng hân hoan, chỉ có một người buồn. Đã từ lâu, Juăn muốn rời bỏ vùng Lòng chảo xa lạ để tìm về với đồng bằng quê cũ. Nhưng cái chân bước đi chưa dứt có lẽ chỉ vì hình bóng một người con gái. Ngày vừa mới đến đây, biết H’Ly đã có người thương, Juăn đã thất vọng, rồi lại hy vọng tràn trề khi nghe tin Y Lat chết trận. Juăn đã định chờ cho chuyện buồn nguôi ngoai rồi sẽ ngỏ lời nhưng chưa kịp nói thì đã bị ánh mắt lạnh lùng của Y Liê ngăn cản. Đứng trước ánh mắt xuyên thấu tim gan ấy, Juăn sợ. Mỗi buổi sáng, đứng trên sàn nhìn H’Ly gùi nước dưới sông lên, váy ướt mềm bó chặt bắp chân nõn nà Juăn lại thấy bâng khuâng buồn. Có cái gì đó nhoi nhói trong tim Juăn. Vừa sợ, vừa ghen tức với Y Liê. Một ý nghĩ u ám không rõ ràng cứ lởn vởn trong đầu Juăn. Cuối năm nay, H’Ly bắt chồng, đến lúc đó chắc chắn Juăn sẽ ra đi khỏi núi Chư Mang mờ mịt.
Càng gần cuối năm, trời càng lạnh. Những bếp than đỏ lửa suốt ngày. Sáng dậy, khi đã xong bữa sáng, mọi người vẫn còn nán lại bên bếp kéo thêm vài rê thuốc, chưa vội đứng dậy vì việc nương rẫy đã xong xuôi. Các bà mẹ thong thả dệt vải. Những mùa mưa trước, khi Y Lat và Y Liê đang theo nghĩa quân tù trưởng Gưh đánh Pháp, câu chuyện bên bếp lửa thường nhắc đi nhắc lại về hai chàng trai. Mọi người thay nhau đoán định xem lúc đó họ đang làm gì. Còn bây giờ, mọi người ít nói hơn, những đôi mắt nhìn qua ô cửa nhà dài, lơ đãng, buồn. Ngoài kia, đồn Pháp vừa dựng lên như một lưỡi rìu đỏ sẫm chém vào vách núi Chư Mang, ứa máu.
Đám cưới của Y Liê và H’Ly dự kiến diễn ra vào đầu mùa khô nhưng rồi phải hoãn lại. Mẹ H’Ly đột ngột qua đời. Buổi trưa ấy, khi bà Kadin đang ngồi giặt áo váy cạnh bờ sông thì một viên đạn lạc từ trên đồn Pháp bay xuống găm đúng đầu. Bà ngã gục xuống bên gùi đồ giặt dở, máu loang đỏ thắm cả dòng nước. Ông Kadin ôm xác vợ trên tay, không nói không rằng, đi thẳng vào đồn Pháp, mọi người trong buôn cùng đi theo. Lính gác ngăn lại không cho vào đồn. Ông Kadin dặt xác vợ ngay trước cổng. Tên đồn trưởng nhã nhặn nói xin lỗi và hứa sẽ đền bù. Tên thông dịch nhắc lại:
“Quan đồn hỏi các ông cần bao nhiêu muối hay bạc trắng để quan bồi thường?”.
Ông Kadin gầm lên:
“Người phải đổi bằng người, chúng tao không đổi người lấy muối, nhớ đấy!”.
H’Ly rũ rượi như cành cây bị chặt. Mới có hai mùa mưa mà mất mát liên tục đổ ập xuống, mất Y Lat, rồi mất mẹ, nàng không còn nước mắt để khóc. Y Liê vụng về cũng không biết nói gì hơn để an ủi người yêu. Càng ngày Y Liê càng lầm lì. Đôi mắt âm u giấu dưới đôi mày rậm thỉnh thoảng loé lên những vằn đỏ căm thù. Ngày ngày, chàng vác xà gạc đi dọc bờ sông xem lũ cá đớp mồi, chán lại nằm ngửa trên bãi cỏ nhìn lũ đại bàng vờn nhau trên đỉnh Chư Mang.
Một bữa, chàng nắm thêm cơm bỏ vào gùi vác rựa trèo lên đỉnh núi. Ngày trước, mỗi lần lên núi, Y Liê bao giờ cũng có Y Lat đi bên cạnh. Đã mấy năm rồi, bây giờ chàng lại tìm đường lên núi, một mình. Con đường ngắn nhất dẫn lên đỉnh núi Chư Mang chỉ có chàng và Y Lat biết, bây giờ cỏ cây phủ lấp. Y Liê vừa dùng rựa phát cành vừa dò lối đi, đến gần đỉnh, gặp cây chò già thì vừa đứng bóng. Từ đây, chàng có thể bao quát hết cả thung lũng. Đồn Pháp nằm ngay dưới chân. Y Liê khoan khoái cười lớn một mình: Thế mà đến bây giờ mình mới nghĩ ra! Nước ở Nâm Nung và đá ở Chư Mang đều giống nhau mà. Chàng hét lớn:
“Y Lat ơi, mình nghĩ ra rồi…”.
Trên đỉnh núi, gió gầm rít, vặn những thân cây răng rắc, nghe rợn người. Buổi chiều, khi mọi người hỏi Y Liê đã đi đâu làm gì suốt cả ngày, chàng chỉ cười, không nói. Sinh ra lớn lên ở buôn làng, Y Liê không có gì để phải che giấu người thân nhưng không hiểu sao, mỗi lần nhìn thấy Juăn là chàng lại thấy lo lắng. Dù sao hắn vẫn là người lạ. Chàng giấu mọi người, âm thầm hành động.
Cả tuần trăng, ngày nào Y Liê cũng lên núi. Chàng mang theo cưa, cuốc, rựa. Lòng căm thù giúp chàng quên mệt. Những tảng đá bằng lưng trâu được xếp chồng lên nhau tựa vào các thân cây đã cưa dở. Tảng đá đầu tiên được núi giữ bằng dây mây to cỡ bắp tay. Đá xếp hàng phía sau, chờ đợi. Tất cả đã xong, chỉ chờ một nhát rựa chém đớt sợi mây là đồn giặc sẽ tan tành! Y Liê mỉm cười khoan khoái. Gặp mọi người trong buôn Y Liê đều muốn hét to lên: “Xong cả rồi!”, nhưng nghĩ đến Juăn lại thôi. Nhưng không nói chànglại không chịu được. Chàng đi tìm H’Ly. Cả tuần trăng, mải làm việc, chàng không còn nhớ đến nỗi buồn của người yêu. Y Liê tự nhủ, phải gặp nàng thôi, mối thù của chúng mình sắp trả được rồi, H’Ly ơi! Mải nghĩ ngợi, chàng không biết mình đã đứng trên sàn nhà H’Ly từ lúc nào. Sàn ngoài không có ai. Chắc ông Kadin đang đi lùa bò dưới bờ sông, H’Ly chắc là đang đi gùi nước cho bữa cơm chiều. Y Liê đang định quay ra thì chợt nghe tiếng người nho nhỏ trong buồng vọng ra. Lạ thế, ai mà nói chuyện với nhau trong nhà giờ này? Chưa bước qua cửa, Y Liê đã nhận ra ngay giọng người Kinh lơ lớ của Juăn:
“H’Ly gắng lên nhé, đừng buồn nhiều quá, nhìn H’Ly buồn, Juăn cũng buồn lắm lắm!”.
Juăn vừa nói vừa xoa nắm lá lên trán H’Ly. Tự dưng, Y Liê thấy máu sôi lên, chảy rần rật lên hai mắt, hai tai. Chàng rút con dao mang cạnh người chém một nhát vào vách gỗ, lưỡi dao trúng phải chiếc chiêng núm treo trên vách, phát ra âm thanh ghê rợn. Đó không phải là tiếng chiêng. Đó là tiếng của một con thú bị mũi lao đâm trúng tim. H’Ly giật mình ngồi dậy, Juăn nhìn ra ngơ ngác. Y Liê lặng lẽ quay ra. Mọi người nghe tiếng kêu lạ không ai bảo ai cùng nhau chạy tới, vừa đến cầu thang thì đã thấy Y Liê bước ra, mặt đỏ bừng, phía sau là Juăn, ngơ ngác, sợ sệt. Bước xuống hết bảy bậc cầu thang, Y Liê quay lại nói với Juăn:
“Ngày mai, tao với mày phải nói chuyện”.
Juăn vẫn đứng nguyên đấy, không nói gì. Y Liê đã đi xuống tận bờ sông, chân Juăn vẫn như mọc rễ. Juăn nghĩ, Y Liê làm gì mình? Mình có xúc phạm gì anh ta? Không lẽ chăm sóc H’Ly là có tội? Cả tháng nay, mở mắt là lên núi Chư Mang, anh ta có ngó ngàng gì đến H’Ly đang ốm đâu.
Sáng hôm sau, Juăn đi ra đầu bến nước đã thấy Y liê đợi sẵn ngoài đấy. Liếc nhìn đôi môi kẹp tẩu thuốc mím chặt trên quai hàm bạnh ra của Y Liê, Juăn rùng mình. Y Liê hỏi:
“Mày biết H’Ly là vợ sắp cưới của tao?”.
“Biết, và tôi không làm gì có tội với anh”.
Y Liê rít lên:
“Mày nhân lúc người khác đi vắng để chăm sóc vợ người ta, mày tốt quá!”.
Juăn phân trần:
“Thề có các Yàng, tôi không làm gì xấu…”.
Y Liê gầm lên: “Bọn người Juăn chúng mày làm gì biết các Yàng mà thề, tốt nhất là tránh xa H’Ly ra, nếu không đừng trách tao ác bụng!”.
Y Liê vừa nói vừa vung cây rựa chém mạnh vào hòn đá, toé lửa. Juăn không nói gì thêm, lẳng lặng lùi bước, mặt xanh như tàu lá. Đứng trên sàn nhìn xuống bến nước, H’Ly đã nhìn thấy hết. Không nghe rõ hai người nói với nhau những gì nhưng nhìn cử chỉ nàng cũng đã đoán được một phần câu chuyện. Nàng cũng cảm thấy mình bị xúc phạm bởi lòng ghen của Y Liê. Nàng lặng lẽ thở dài. Nàng lại nhớ đến Y Lat. Đôi mắt xanh trong gợn những nét buồn thăm thẳm.
Từ sau buổi gặp Y Liê ngoài bến nước, Juăn càng trầm lặng hơn. Gặp mọi người, Juăn chỉ gật đầu chào nhanh rồi bước đi. Ông Kơdin biết hết mọi chuyện.
“Ta coi con là người vùng Lòng chảo từ lâu nên ta không nghĩ xấu cho con. Bình tĩnh để ta nói với thằng Y Liê một tiếng. Nó là thằng con trai tốt của thảo nguyên ta, có lẽ con thú ghen tuông đã che mắt nó. Cái thằng!”.
Juăn ngồi nghe, bưng bát rượu đầy uống, mắt vằn lên như người bị sốt.
“Có lẽ con phải đi thôi bác à. Con biết ơn bác, biết ơn vùng Lòng chảo núi Chư Mang nhưng cháu là người Juăn, cháu không thể ở lại lâu hơn nữa. Y Liê không muốn nhìn mặt cháu nữa mà”.
Tưởng buồn mà nói thế thôi, không ngờ Juăn đi thật. Mọi người cũng không biết hắn ra đi từ lúc nào. Thế là vùng Lòng chảo lại vắng bớt người. Chuyện buồn liên tiếp xảy ra khiến cho mặt người u ám. Những mái nhà bằng gỗ cũng nhuốm màu tháng năm, bạc phếch, cũ kỹ. Cuối năm ấy, vùng Lòng chảo tổ chức cúng Yàng thật to. Y Liê cắt rừng đi mời thầy cũng tận buôn M’tha xa xôi, nhân thể tạt qua các buôn anh em mời thêm khách đến chung cần rượu. Tiếng chiêng trầm bổng như tiếng gió tiếng mưa lẩn quất đưới mái nhà rồi vút cao, vọng mãi vào vách núi Chư Mang và thong thả lan ra mãi giữa thảo nguyên xanh biếc. Tiếng chiêng mời gọi các Yàng về dùng cơm dùng rượu. Lời khấn nguyện của thầy cúng đều đều theo nhịp chiêng…Mời Yàng núi Yàng sông Yàng rừng tiếp sức cho mọi người khoẻ cái chân cái tay, giúp cho cây lúa cây bắp nhiều hạt, con trâu con bò sinh sôi, của cải về chật dưới sàn nhà… Rượu rót tràn từ sáng đến tối, lại từ tối đến sáng. Ông Kơdin đã say mềm, nằm ngủ ngay sàn ngoài, thỉnh thoảng lại ngoái dậy nói:
‘Uống tiếp, vui tiếp đi, hết rượu sẽ lấy thêm, hết thịt sẽ mổ thêm vài con bê nữa, đừng ngại!”
Sẫm tối hôm sau thì thấy tên quan đồn kéo theo mấy thằng lính nữa bước vào nhà dài. Nó cất giọng hỏi từ dưới chân cầu thang. Mọi người buông cần nhìn ra. Ông ama Lat cất tiếng trước:
“Ai mời các ông vào đây?”.
Tên đồn trưởng lại xổ một tràng dài, thằng thông dịch nói lại:
“Quan đồn bảo tuy không được bà con mời nhưng biết buôn ta có lễ cúng lớn nên muốn vào chơi xin ly rượu. Quan nói rằng, tình cảm con người là trên hết!”.
Ama Lat hết nhìn cái mũi đỏ của tên đồn trưởng lại liếc khẩu súng hắn mang bên người, miễn cưỡng mời chúng:
“Thôi được, đã là khách thì cứ vào, nhưng theo luật tục, đang trong cuộc vui, không được ai mang theo vũ khí vào nhà”.
Lưỡng lự bàn tính với nhau một lúc, chúng cởi súng ra treo ngoài cửa trước khi vào nhà. Cuộc rượu vẫn tiếp tục nhưng mọi người đã hết vui, ai cũng dè chừng, lo lắng. Mấy tên lính miệng hút rượu nhưng mắt thì để ngoài cửa, nơi treo mấy khẩu súng. Nóng ruột nhất là Y Liê. Nhìn mấy khẩu súng đen bóng và những băng đạn váng choé, chàng thèm vô cùng. Mấy năm đi theo nghĩa quân của tù trưởng Gưh đánh Pháp, chàng đã hiểu thế nào là sức mạnh của súng. Chúng có thể so sánh với hàng trăm hàng ngàn mũi tên. Chàng tự nhủ, chúng mày cứ say đi. Nhưng mọi việc diễn ra không như chàng mong muốn. Thấy Y Liê không uống rượu mà bước ra ngoài, một thằng lính đứng dậy bước ra theo. Hắn ngồi bệt ngay dưới cửa, miệng lải nhải một bài hát gì đó. Bàn tay chàng nắm chặt chuôi dao nhưng rồi lại thôi, không rút ra. Dân làng đang vui. Y Liê cắn chặt môi bỏ đi xuống bờ sông, nước mắt căm hận trào ra lăn dài trên gò má đen sạm.
Những năm tháng nặng nề đè lên vai những con người hiền lành chân chất bên núi Chư Mang. Mỗi chiều, khi nghe tiếng súng nổ vu vơ ngoài đồn giặc, Y Liê lại đứng ngồi không yên. Có lúc, già Kơdin đã nghĩ đến việc bỏ vùng Lòng chảo mà đi, đi thật xa. Nhưng rồi bàn tính mãi lại thôi. Biết đi đâu khi cả dải đất cao nguyên rộng lớn chỗ nào cũng có đồn giặc. Đi đâu nữa khi người Êđê, người M’nông hay Jơrai đều khổ như nhau?
Đang tính tới tính lui rối bời thì bỗng thấy Juăn quay trở lại. Thoạt nhìn không còn ai nhận ra nữa. Hắn mới ra đi đầu mùa khô mà tưởng như hắn vừa đi lột xác về. Juăn cưỡi con ngựa đen, mang đôi giày da bọc cả bắp chân. Hắn xuống ngựa đi vào buôn, thong thả bước lên sàn nhà ông Kơdin. Hắn khoe, bây giờ hắn làm công việc mới, đi tìm ngà voi, cao hổ về bán lại cho các quan binh Pháp. Mỗi chuyến đi có thể được cả nắm vàng. Hắn nói với ông Kơdin:
“Đừng lo lắng bác à, con chơi thân với cả quan đồn Hăngri tận ngoài Buôn Đôn. Con sẽ nói với các quan Tây để họ không đụng đến vùng Lòng chảo núi Chư Mang”.
Ở lại một buổi, Juăn lại tiếp tục lên ngựa rong ruổi. Trước khi quất ngựa ra khỏi vùng Lòng chảo, Juăn gặp H’Ly vừa trên rẫy về. Không biết hắn nói gì với H’Ly và H’Ly nói lại điều gì mà mặt hắn chuyển từ đỏ sang tái rồi cuối cùng trắng bợt như mặt người chết trôi. Hắn rít lên trước khi thúc ngựa phi nước đại:
“Rồi nàng sẽ biết tay ta!”.
Y Liê luôn cảnh giác:
“Miệng nó như miệng rắn. Đôi mắt gian xảo ấy không lừa được ai đâu!”.
Ông Kơdin phân vân: Không lẽ thằng Y Liê nói đúng? Hay nó chưa quên được chuyện cũ? Không lẽ nào thằng Juăn lại là con rắn độc? Cứ chờ xem.
Nhưng rồi không phải chờ lâu. Ba hôm sau,một toán giặc súng dài hùng hổ kéo vào vùng Lòng chảo. Tên chỉ huy hét một tràng dài, tên thông dịch nhanh nhảu:
“Quan bảo rằng ở đây, ngay tại vùng Lòng chảo này, có một tên tội phạm nguy hiểm từng đi theo giặc N’Trang Gưh ở Nâm Nung chống lại nhà nước bảo hộ. Bây giờ, muốn sống thì hãy giao nộp ngay tên tội phạm cho quan, nếu không thung lũng sẽ bị san phẳng!”.
Ông Kơdin đĩnh đạc bước ra:
“Các ông nhầm, ở đây không có ai tội phạm chống nhà nước cả!”.
Tên quan cười khẩy:
“Thằng Juăn đã nói hết cho chúng tao biết rồi, bảo thằng Y Liê mau bước ra đây!”.
Ông ama Liê bước lên, xé toang mảnh áo trước ngực:
“Đây, kẻ thù của chúng mày đây, đừng tìm nữa, bắn đi!”.
Tên quan tái mặt:
“Không, con cọp già nó sẽ tự chết, tạo muốn tìm con cọp con dũng mãnh kia”.
Rồi chúng toả đi các ngả lùng sục. Chúng bới tung kho lúa, bắn như vãi đạn vào các bụi cây. Y Liê đã nhanh chân lên núi. Chàng đứng trên cao nhìn xuống, mặt tím dại. Juăn ơi, tao biết cái bụng mày mà, con rắn độc, mày đã trả ơn vùng Lòng chảo như thế đấy. Sục sạo một hồi không thấy dấu vết, bọn giặc rút lui. Trước khi bỏ đi, chúng bắn chết hai con bò khiêng đi. Tên lính chạy sau cùng trút luôn cả băng đạn xuống sông Sêrêpốk. Dòng sông đục ngầu sủi bọt chảy băng băng ngược phía đại ngàn.
Tối hôm ấy, cả buôn quây quần bên bếp lửa nhà Y Liê, già Kơdin sắp đặt mọi việc. “Chúng đã đến tận nhà để tìm người. Người già, người trẻ đều phải cẩn thận”. Y Liê thổi vào bếp than phù phù, tức tối:
“Con đã nói nhưng có ai tin đâu. Cái mắt thằng Juăn không thể là mắt người tốt. Lần sau gặp nó, tôi sẽ giết chết”.
H’Ly vẫn chưa thể tin nổi, một người hiền lành và nhút nhát như Juăn mà lại là đứa xấu bụng. Có lần hắn nói với nàng, tôi ở lại Chư Mang chỉ vì một người con gái, nàng đỏ mặt xấu hổ. Lại có lần, trên rẫy, hắn đã cầm lấy cổ tay nàng, khiến nàng lung túng. Lần gặp cuối cùng bên bờ sông, nó còn dám nói muốn lấy nàng làm vợ. Vậy mà đã có lúc nàng nghĩ xấu cho Y Liê. Bất giác, nàng nhìn về phía Y Liê, nàng muốn nói với Y Liê thật nhiều: “Chàng trai anh hùng của vùng Lòng chảo ơi, đừng giận em nhiều nữa nhé!”.
Những ngày cuối mùa khô. Vạt cỏ tranh khát nước héo rũ, vàng úa trên núi Chư Mang. Trong cái nắng vàng như mật ong đã nghe có vị hơi nước từ bên kia dãy Trường Sơn theo gió thổi về. Bắt đầu lác đác những cơn mưa. Giọt mưa đầu mùa bao giờ cũng quý. Những mảnh rẫy bazan sau một mùa nắng kéo dài đang trở mình dưới làn mưa ấm. Y Liê mong mưa từng ngày. Cái bẫy đá trên núi Chư Mang cũng đang chờ mưa đến. Hầu như ngày nào Y Liê cũng ghé qua xem xét. Chàng âm thầm sắp đặt, những thân cây to lần lượt bị cưa sẵn để dọn đường cho đá chạy. Chỉ cần mưa xuống nữa là mọi việc hoàn tất. Y Liê tính kỹ, bọn Pháp sẽ không có cớ gì để hoạnh hoẹ, càn quét.
Đó chỉ là một vụ lở núi do mưa to!
Yàng nước hình như cũng hiểu bụng Y Liê. Sau những trận mưa thưa thớt ban đầu là liên tiếp những ngày mưa to. Mưa càng ngày càng lớn. Nước sông Sêrêpốk mấp mé bờ đá. Con đường đất đỏ dẫn vào vùng Lòng chảo bùn nhão nhoét, ngập đến bắp chân. Y Liê căng mắt quan sát. Mấy ngày liền không thấy bóng dáng tên giặc nào ra khỏi đồn. Chúng mày sắp phải đền tội rồi đấy! Chàng đội mưa lên núi xem xét lại trận địa đá một lần nữa. Một trăm ba mươi tảng đá ngồn ngộn đang xếp thẳng hàng, im lặng tựa vào nhau chờ ngày lao xuống. Y Liê vuốt ve từng tảng đá, từng sợi mây, thủ thỉ: “Hãy lao xuống thật nhanh nhé, những người anh em núi Chư Mang, hãy trả thù cho người vùng Lòng chảo!”. Những tảng đá vẫn trầm tư, lặng lẽ đợi chờ.
Vào một đêm giữa mùa mưa, chọn lúc mưa như hắt nước, Y Liê nhất loạt chặt đứt dây mây. Những tảng đá đen trũi lưỡng lự một lúc chừng như muốn chào tạm biệt Y Liê rồi thả mình lao nhanh xuống núi. Y Liê nín thở lắng nghe. Đoàn quân đá như một bầy voi chiến gầm rú xé cây lao đi. Tiếng cây cối ngã rạp mình răng rắc lẫn trong tiếng mưa. Núi Chư Mang đang chuyển mình vào trận đánh. Trong tiếng mưa réo và đá gầm, Y Liê nghe văng vẳng tiếng quân thù kếu thét khiếp đảm. Chàng như thấy rõ trước mắt mình đống hoang tàn đổ nát, những xác người bẹp dúm, chìm lút trong bùn đá.
Chàng ngửa mặt lên trời hét:
“Các Yàng ơi, Y Lat ơi, tôi đã trả được mối thù cho vùng Lòng chảo rồi đấy!”.
Tiếng chàng lẫn vào những âm thanh ồn ào hỗn độn của núi rừng. Tiếng mưa như thác đổ bao trùm lên núi Chư Mang. Đâu đó trong làn mưa, những vệt chớp sáng loé lên soi rõ dòng Sêrêpốk đang gầm rú lao nhanh về bên kia thảo nguyên. Y Liê dò dẫm đến tận đồn giặc để tận mắt kiểm tra kết quả trận đánh. Chỗ đồn giặc đứng bây giờ chỉ còn là một đống đổ nát. Những tảng đá có mắt đã đi đúng đường! Những mảng ni lông rách nát, những chiếc mũ sắt bẹp gí, văng tận ngoài xa. Y Liê ngồi sau một bụi cây lắng tai nghe ngóng. Không còn một bóng người. chỉ nghe đâu đó tiếng rên rỉ mơ hồ chìm lẫn trong tiếng mưa rơi ngằn ngặt. Tất cả trở về yên lặng như chưa hề có chuyện gì xảy ra. Y Liê bước qua từng hòn đá, lội trong đám bùn, dưới chân chàng là những đống nát nhũn. Chàng muốn tìm lấy một khẩu súng nhưng không sao tìm được. Tất cả đã nằm sâu dưới bùn.
Tin dữ đồn tiền tiêu ở vùng Lòng chảo núi Chư Mang bị đá vùi ba bốn ngày sau các đồn khác ở Buôn Đôn, Buôn Ma Thuột mới biết. Ngày thứ năm thì mới có một bọn kéo đến xem xét. Chúng lồng lộn chạy quanh đống đổ nát. Chúng nhìn lên núi Chư Mang, nói nhiều nhiều với nhau điều gì đấy rồi thi nhau vần đá moi đất tìm xác. Chúng hì hục tìm kiếm và chôn cất suốt ngày hôm đó. Chiều tối, chúng kéo vào buôn gí súng vào từng người lùa ra sân nhà dài tra hỏi:
“Có phải dân làng chúng mày làm đá đổ đè chết các quan?”.
Hỏi người già, người già lắc đầu. Hỏi thanh niên, thanh niên nói không biết. Chúng dùng báng súng đánh vào chân toé máu, bắt mọi người quỳ xuống. Già Kơdin hét lớn:
“Chúng mày bắn, cứ bắn, giết, cứ giết. Chúng tao không biết quỳ. Chính Yàng núi đã trừng phạt chúng mày tội cướp của giết người đấy!”.
Thằng lính mắt xanh lè dùng roi quất túi bụi. Mọi người cắn răng, quai hàm bạnh ra. Tra hỏi một hồi không có kết quả, bọn ác thú rút lui. Trước khi đi, chúng còn doạ:
“Chúng tao sẽ trở lại, đừng dại dột mà chống quan Tây, nhớ lấy!”.
Không ai nói gì, những cặp mặt căm hờn nhìn theo. Trên núi Chư Mang, mây đã kéo về che kín ngọn, lại sắp có mưa. Y Liê nghĩ thầm, thế là chúng mày thua tao rồi! Già Kơdin ơi, già nói đúng lắm, Yàng núi phạt chúng mày đấy, tụi tao đâu có biết, ha ha … Chàng bật cười thành tràng dài, tiếng cười giòn tan ấm áp vang khắp thung lũng. Chàng vừa cười vừa chạy từ sau vạt rừng xuống cắt dây trói cho mọi người. Chàng ôm mọi người trong vòng tay của mình. H’Ly ngả vào vai chàng, khóc như trẻ con. Già Kơdin mắt vẫn còn đỏ hoe, vừa đưa tay lên dụi mắt liên hồi vừa quát lớn:
“Này, bà con, bọn thú dữ đã cút hết, tại sao lại phải khóc, cười lên, phải cười thật to”.
Y Liê tiếp lời:
“Phải rồi, không khóc nữa, cười thôi, ha ha…”.
Mọi người nhìn nhau, cười mà mắt vẫn còn ngấn nước. Tiếng cười chạy dọc bờ sông rồi vút cao lên theo cánh chim bay cao mãi. Bầy quạ đang kiếm ăn trên đống đất đá ngoài đồn giặc nghe động hoảng hốt bay tung lên vách núi. Y Liê ôm mãi H’Ly trong cánh tay vạm vỡ của mình, thì thầm:
“Anh đã trả thù cho Y Lat, cho amí, cho buôn làng vùng Lòng chảo, em yêu không còn trách ta nữa chứ!”.
Mọi người đã về hết. Y Liê và H’Ly vẫn đứng giữa sân nhà dài với những lời yêu thương bất tận. Vào lúc hai người đang hạnh phúc nhất thì Yàng bất hạnh lại xuất hiện. Một tiếng súng vang lên từ sau bụi cây. Y Liê ôm ngực lảo đảo. Một dòng máu hồng chảy dài trên tấm ngực trần rắn chắc. Đôi mắt chàng trợn ngược, tìm kiếm kẻ bắn lén. Bóng chiều bảng lảng trùm lên vùng Lòng chảo. Những con chim đi ăn đêm bắt đầu kêu khắc khoải trên núi Chư Mang. Nghe tiếng kêu thất thanh của H’Ly, mọi cặp mắt đổ dồn quay lại. Nụ cười chưa kịp biến mất trên khoé miệng. Y Liê đã chết trong vòng tay của người con gái yêu thương. H’Ly hét lên:
“Thằng Juăn, chính thằng Juăn đã…”.
Một tiếng nổ nữa vang lên, H’Ly gục xuống, tay vẫn không rời Y Liê. Những cặp mắt từ trong nhà đổ ra nháo nhác kiếm tìm, ai bắn? Ai đã bắn? Thằng Juăn đâu? Núi rừng im lặng. Bóng chiều ập xuống rất nhanh giữa vùng Lòng chảo. Một đôi chim T’lang bay vút lên trời mang linh hồn của người anh hùng và cô gái xinh đẹp vùng Lòng chảo lên gặp Yàng Diê để chuẩn bị cho một kiếp khác trong chuyến hành trình bất tận. Những người có mặt trong buổi chiều muộn hôm ấy, chỉ có già Kơdin kịp nhìn thấy đôi chim phí quấn lấy nhau trước khi mất hút sau những đám mây màu tím không biết từ đâu vừa cuồn cuộn kéo về trên núi Chư Mang.
Lần đầu tiên, già Kơdin khóc:
“Vậy là họ đã đi rồi! Họ rủ nhau đi hết rồi, Yàng ơi…”.
Hồn Y Liê, hồn H’Ly biến thành giọt sương đậu trên cành cây trước ô cửa nhà dài chờ đến lượt đi đầu thai kiếp khác. Giọt sương ấy nằm trên lá, xung quanh là vô vàn những giọt sương khác đang chờ đợi. Chúng thầm thì với nhau về những chuyện trong quá khứ, cả về những điều chưa biết ở ngày mai. Ai may mắn được đầu thai về đúng buôn làng cũ. Ai xui xẻo phải đi xa chín đồi mười suối. Ai bị trừng phạt làm trâu ngựa hay những vật vô tri…
Y Liê chờ mãi, mùa mưa đi qua rồi mùa nắng tới. Yàng Aê Diê nói:
“Không vội được con ơi, phải chờ xem đã, nếu vội, con sẽ lạc sang kiếp khác đấy, kiếp khỉ chẳng hạn”.
Y Liê nghe nói thế liền đồng ý ngay:
“Khỉ cũng được, Yàng hãy cho con trở về sống bên núi Chư Mang, khỉ hay người cũng thế cả”.
Chàng sợ chần chừ mãi đến lúc giọt sương số mệnh sẽ cạn khô, thành tro bụi, lúc đó thì mãi mãi chỉ còn là những vệt lân tinh lang thang trên thảo nguyên hoang vắng. Yàng Aê Diê cười rộng lượng:
“Ừ, làm khỉ cũng vui, hà hà, vui mà…”.
Nguyễn Thị Phương Trâm 