TEARS OF THE DEEPEST GREEN | NƯỚC MẮT MÀU XANH THẪM | Nguyễn Văn Thiện [chapter FOUR]

You told me, my love, you want to paint a portrait, with your own blood, in green and red. Immediately I argued, if you paint with blood there can only be red, there’s no green to paint. You stated my love, your blood is sometimes green, hence, you have both colours to paint. What portrait only has two colours? It’s the face of a demon. Stop, I beg you, my love, don’t even mention it anymore, I’m sick of it! You said you didn’t have a choice. The devils’ masks are scattered all over the mead, innocent children have picked them up, put them on, and immediately turned into someone else, very sad. What kind of face has two clearly divided sections, the top green, the bottom red? These children were immediately separated from other villagers, a place next to the cemetery, where there were temporarily erected tombs at the edge of the village. At night they craved milk, cried, and kept the villagers awake.

A monk advised, paint characters on the front door with blood, for protection from the devil. Many people tried but it had no effect. Night after night, the hungry cry of the children drove them crazy. Then suddenly one night, the crying ceased, the villagers frantically looked for them. They found, by the crumbling tombs, next to each other the dead bodies of the children, each with their hands choking the one facing them. Pairs of them lay facing each other, eyes wide open.

You said my love, you’ll paint the portraits to remember them, those endearing children. In the end, you completed them, but it was an obtuse portrait, difficult to understand. Not an image of a human face, you painted a square, divided into two equal parts, one deep red, one green, all painted in thick sticky blood, clotting.

You hung the portrait in front of our home. A woman with eyes bright like stars, a smile like a bloom, walked by, hugged her stomach and laughed out loud after she saw the portrait. Gosh, between bouts of laughter she managed, you call that a painting? Oh dear, you kill me! This is a defamation of art. After she spoke, she pulled out a painting from her bag. She stuck a finger in her mouth, pulled it out dabbing the border of the painting then swiftly pasted it on top of your painting. 

You said that it was a painting of a cheery scene. Lots of people, pretty bright floral skirts, carried a gùi on their backs, they carried a gùi, they were dancing around a very tall house. On top of the house was a flag with many splashing colours. The house is leaning, about to topple over. While everyone admired the painting the woman quietly snuck away. By the time someone worked out that the woman had a hairless head like grapefruit, they snapped out of the trance. Traumatised they asked each other, round head, no hair, it’s clearly a demon! No wonder, it has a strange accent, oh dear lord…

Everyone crowding each other tried to rip off the painting but couldn’t, it’s glued onto the wood. Some throwing stuff angry, cursing, the demon far gone, left behind is the taunting laughter, jest.

While I was wandering around with a pathetic circus of a greedy hateful M’nông guy, the hide of Kroa Ville was stripped alive turning into a busy metropolis. The middle of the schoolyard is now a crowded market. Around the market new strange buildings. Not the deck homes of the Ede Dham people but brick homes like those in town. A tar road all the way from the district office running straight through Kroa Ville dividing it into equal halves. The above half next to the school is the market, half below right next to the water trough is a small path into Mount Chu Mang. On both sides of the road, many stores popped up. Signs in languages no one was able to read. But you didn’t need to read the sign to work out what they were selling, you just used your nose. The smell of fish sauce dressing from the noodle shop, the overwhelmingly sweet smell of dessert attracting swarms of flies, the smell of charred meat from wine bars, wafts of mothballs from clothing stores… The owners of those stores were mainly from the Juăn tribe coming from outside the area. The people of Ede have always co-existed with the mountains and forests, not used to buying and selling, now the Kroa market is crowded teaming with customers. 

The truth is, a market in the middle of the village, everything was more convenient. With surprised visitors, no more cured meat left, one can just hop to market for a piece of meat to treat our guest. Not to mention what it meant for the women in Kroa, the appearance of the market has made it easier for their feet. There’s no more lugging all sorts of different gùi of different merchandise from home all the way to the market into the district to sell. They just drop their gùi right by the side of the road going into the market, standing around talking, there’s bound to be a customer. Gùi full of bamboo shoots, dried mushrooms is now something you can sell, money coming in, very convenient.

Old Ma Noi for a while now is no longer the ville chief. The job now belongs to Y Wen and the young men. Chief Y Wen also manages the market. Ma Noi with his bamboo walking stick circumvented from one end of the market to the next, checking this out and then that, mumbling something no one could quite hear. After mumbling to himself, he would then lift his head to look at the speaker hung on the tree playing some song in the Juăn dialect. At that moment, Y wen was stepping out from a noodle store, face all red. Ma Noi asked:

“What song are you letting it play”.

Y Wen looked at Ma Noi then looked up at the speaker like a white cap on the tree, lightly laughed:

“It’s coming from the speaker, an old man, the singing, this forest belongs to us, because of the Party, our community masters, life is like overflowing water…”.

Old Ma Noi forehead furrowed:

“Really? Overflowing water is it? That’s good?”.

“Yes, yes” – Y Wen spoke as he stepped into the market square, where there’s a temporary toilet in place to service the customers in the market.

Old Ma Noi with his stick continued to slowly meander his way around. Passing Y Kuk lugging a gùi of water from the water trough at the end of the road. Big white plastic bottles full of water piled up in the large gùi. His back was wide, hobbled over. Since the market, Y Kuk has a job of supplying water to all the stores here. Seeing Ma Noi, he lowered his eyes and shuffled past him. Ma Noi asked:

“Y Kruk, do you have any news of H’Nhi or Kra?”.

He stopped walking, with some effort turned to face Ma Noi shaking his head. Ma Noi stood for a moment quietly, digging the walking stick into the tar road, watched him walk away until he disappeared behind the thick busy row of stores. A couple of Ami carrying gùi full of wares on their way to the market greeted Ma Noi, but he didn’t hear a word.

The changes in the village acted out in front of the old man, like the water in Serepok river violently rolling against the flow. Its water is refreshing enough to bathe trees and fields but also has the power to flatten homes and take away with it the cattle pigs as well as people. Ma Noi was more worried after seeing Y Kuk’s bearing laden footsteps. The people of the Ede Dham tribe have never had to lower their eyes stooping in a walk like that? In the darkest days, the enemy coming from afar burned down their homes and fields and imprisoned them, but the eyes of the Ede Dham were never so pathetic like that. Fires continued to ignite, the wind continued to break out in songs. Now to be in this predicament?

Since the opening of the market, Y Doan has appeared out of nowhere. Since the day he nearly died sticking his face into the puddle of water by the water trough and continuing the line wife left, Y Doan wandered around like a shadow. Any house with a party, Ville with work, he knew to turn up to look for wine. Y Doan sat alone outside at the foot of the ladder, everyone without a word always brought him his share in wine. Y Doan ate little but drank much more. After he’s drunk enough at one party, he crawls to find another house, another party. Now there’s wine at the market, Y Doan didn’t have to waste his time going anywhere else. In front of the noodle store, he would stand quietly looking in, waiting. The owner always understood would pour him a full cup of wine. After the full gulp, he returned the cup, again leaving. Often seeing his drunken father lying beneath the tree at the head of the market, Y Kuk shook his father awake, carried his father on his back and took him home. Many times like that, Y Kuk sick of it, stopped (taking his father home).

Y Doan wasn’t the only drunk, from the day the market appeared, the wine bars were open day and night, the young men also went to the market to drink regularly. Often there was a raucous/rowdy fight. Ma Nhé’s son Y Sức shaved his head, both ears pierced like a woman, and sat drinking from morning till it was dark. His friends, a couple of the guys had tattoos all over their body, faces bruised red due to the alcohol. The market was like their home, their beds under the tree by the road, weren’t bothered to go past the water trough to go home. Y Sức’s mother more than once tried to get her son to come home but it is always the same. He would be home at noon to return to the market at night half naked drinking in front of the wine bar. His mother cried till there was none left to shed. The kid said:

“Wait till I die then you can cry all you want…”.

His mother crying:

“Why does it have to be like that son! Dear Yang…”.

No one knows for sure if the sad painful cries have ever reached all the Yang. Gusts of wind came from Mount Chu Mang, carrying away the desperate cries of the old mother in agony. At the summit of Mount Chu Mang, the clouds gathered ready for a new wet season. The Sun has disappeared somewhere, leaving behind splashes of reflecting lights on the clouds so red it seemed like it was bleeding. Y Wen has the title of village chief but never worried about the farming aspect of the village. Y Wen had other things to worry about, it was the market. When Kroa market was opened, he took it upon himself to be the head managing council of the market. As for the fields, each family is on their own, whoever has corn worried about their own cornfields, whoever has coffee fields take care of the coffee, everyone on their own, there’s no longer the idea of the entire village working together in each field snaking from one field to the other with their machetes to work and harvest the crops together like in the last. Life has changed a lot, in the hearts of the Kroa people, they all thought the same. The elders often say to each other:

“All these changes will end in what…”.

There were changes visible to the eye and there were changes impossible to see. Like at the bottom of the Serepok river, still raucously screeching diving across the Basin suddenly without a clear reason one day, exhausted slid away towards an unreachable silence. The electrical dam has perhaps cut it off from its source? No one knows for sure. Just dream visions of a mountain and river when it’s no longer as it was in the past.

The young are no longer interested in ancient tales. They’re happily singing and drinking raucously in the wine bars. Only the managing council of the market is working hard. Y Wen appeared much older. Managing the entire market isn’t easy! Now and then Ma Noi to Y Wen points this out:

“Be careful, you’re taking care of the market, but don’t forget you’re also the village chief”.

“Y Wen laughed:

“These are different days old man! The world out there is moving forward five to ten times faster than our people, Kroa is slowly following from behind. They’re like elephants, Kroa people are like ants. I’ve been to town and seen it, there are unbelievable things you see with your own eyes, taking it back to Kroa no one will believe”.

“Like what?”.

“For instance, their markets are a hundred times bigger than this one in Kroa, people have to push each other to walk, nothing is not available. Right by the market, there are places where the customers after they enter can take off all their clothes to bathe, there are people there to scrub you, after relaxing there go out for a drink”.

Ma Noi queried:

“How much does it cost each time?”.

“Probably a couple hundred thousand”.

“Have you bathed there then?”.

Y Wen embarrassed fumbling:

“No, I’ve only heard about it”.

“Yes, I believe you, I know, that sort of stuff. When I was the village’s chief, I went to town with police officers. I have tried it. I’m telling you this so you know old people can be understanding. But, there’s this, a village chief should remember: You should never bring that damn bathing business into Kroa’s market, you hear me?”. 

“Yes, sir…”.

After the long solemn yes sir Y Wen rushed off to the back of the market, where there was a scuffle in the crowd. It turns out a wine bar owner was demanding a customer to settle his bill.

“Pay now, no more drinking on credit, too much already!”. 

“The coffee harvest is in a few more months, I’ll have the money then” – Y Ní spat, his chin high and obstinate.

The people in Kroa market are all used to this. Old stood looking for a while, listened for a while before leaving quietly. It’s fair to say, Kroa is now different, more or less we’re not starving, no longer having to worry about food, no more going to the district to beg for food to starve of hunger, more prosperous. The electrical dam stole all the good fertile land but in place of it, the village is lit up with light, television to watch and much more. Ultimately, there are now new challenges for a ville chief like Y Wen, very difficult! Difficult like this market for an instant. It’s not possible to be without it, but it’s never easy. Everyday, strange music from far away places floated to the side of Mount Chu Mang as though taunting, in jest, challenged. 

But that isn’t everything. Kroa ville has to be a witness to many odder events. Y Doan children’s green tears, the sickness has spread across the entire ville! In the beginning, waking up one morning, Mí Hoa found her little girl’s face smeared with green fluid. Straight away she went next door, big sis H’Nguin was standing in front of the ladder spaced out/dazed, next to her, her little boy just woke up still crying, his face green like leaves. The two women looked at each other, no one spoke first. Horror was hidden in their eyes. H’Nguin meticulously cleans the children’s faces with a wet towel. But was clean for only a short time, the remaining tears after smearing green their rosy cheeks. “Dear Yang, what’s going on?” – Mi Hoa mumbling took her daughter’s hands and went home, poured more water from her gourd to wash her daughter’s face.

The children caught the sickness first because they cry all the time. The mothers in Kroa quietly hid their children’s sickness, too scared to reveal it. The quiet whispers frightened sideways glance. Despair encircled the Basin.

Until one day, the entire thing fell apart, impossible to hide. That was when the adults caught the strange sickness! It was a day at the end of the week, Kroa market was full of people. A convoy of merchants came from town to sell their wares. Much new curious merchandise: Animals not sure made from what but they could move, sing and can blow a trumpet! Shiny silver necklaces. Most interesting and funny was that the merchant has black skin like the bottom of a pot, not once screamed or cried out to invite customers. He sang some song that in an instant anyone in the vicinity started to laugh, and couldn’t stop. A little at the beginning, then it escalated, continued until no one could hold it in.

Laughter is contagious, from one person to the next. Laughing so much, they were in tears, nose running. The merchant was encouraged by the crowd and their laughter was even more enthusiastic with his performance. Until he discovered an issue: It seems the people around him couldn’t stop laughing! Hugging each other in laughter! And, the craziest thing, their faces just now were normal, only a minute later all green! Their faces were dripping with green fluids and continued to laugh.

The merchant, terrified left everything and ran, screaming as he ran as though a ghost was chasing him, dare not look back. Seeing the merchant running screaming, everyone looked at each other, not understanding what had just happened. Other people rushed over to look. Y Wen stepped out from the market head office with his stick, asked aloud: “What happened? What’s going on?”. No one answered. The people surrounding the merchant from before were still laughing. Haha, hah hah, heh heh, hi hi… Y Wen recognized the familiar faces, they were all from the ville.

“Mí Hoa, Mí Len, H’Vul too… laughing at what?”.

Still, no one answered. H’Vul caught sight of the ville chief, grabbed his hand, shaking it like crazy, and continued to laugh. Y Wen couldn’t pull his hand back, his lips shaking, not knowing why, he just stood there without a word, allowing H’Vul to pull at his arm, swaying, shaking, and in the end, as though someone had made him do it, he opened his mouth and began to laugh aloud. A minute later the ville chief Y Wen’s face was as green as leaves.

The visiting vendors from outside the ville quietly collected their things and left that very morning. A small moment, Kroa market turned into a vacant lot littered with garbage, empty bottles and broken crockery. The head of the management committee, Y Wen standing in the middle of the Kroa villagers couldn’t stop it from walking away. Only snapped out of it hearing old Ma Noi’s voice shouting: “What’s happened? What’s going on? Go home, go…”. Y Wen dropped to the ground, said, take each other home, everyone goes home… Those well from inside the ville came to collect their family. Walking home staggering, their shadow flickering like spectres in the afternoon light. The laughter fell into the water trough and drifted away seeping into the cracks between the dark black rocks rustling by the side of the road. 

Old Ma Noi to Y Wen to organise an emergency meeting at his house. It’s been a long time, Ma Noi heading an important meeting regarding the ville. The wood fire in the middle of the house burning brightly, lighting a couple of dozen important faces in the ville. Waiting for the people arriving at the end to settle and find a place to sit, old Ma Noi began:

“Hello everyone, the thing is, village meetings are a job for ville chief Y Wen, but the meeting today is very important, so here I am. What’s happening in Kroa the last few days can’t be buried anymore, both old and young know this, there’s no need to repeat it. Mí Hoa family, Mí Len family, and Ma H’Juil… all caught a strange sickness…” – Ma Noi stopped for a moment, stared at the dancing flames in the stove, continued, his voice more quiet – “Never in Kroa ville has there ever been such a strange sickness. I want to ask all of you to honestly share how you feel and what you do know, in the view of all the Ama, Ami sitting here, why is Kroa in this state today?”.

No one said a word, in the group of solemn faces. Traversing the evening sky, a T’Lang bird’s anguished cry. Someone eventually spoke, it was Ama H’Juil:

“An elder is asking me why, I don’t know, people sitting here, no one knows. My kind daughter, healthy, hard-working but ever since the start of the sickness till now, she’s too embarrassed to leave the house…”.

“Yesterday afternoon, at the water bay bathing washing clothes, a gathering of women hugged each other laughing until it was dark before they even bothered to gùi water home to cook dinner – someone said it could be Ama Len”.

“Yes, those with the sickness each time they see each other, near each other they burst out laughing, and can’t stop…”.

“Since the start of the sickness my wife can’t cook anymore, she stays in bed and won’t go outside”.

Y Kuk’s maternal grandmother ploddingly stepped forward crying:

“It’s my fault, all this is my fault…”.

Surprised, everyone’s eyes were on the elder. Ma Noi brought out a rattan chair for her but she refused to sit. The elder continued:

“The green tears sickness, my grandchildren have had it for a while now. Y Kuk, Y Sien, and little H’Mary as well, they all have it, but I was too afraid to tell…”.

The dozen people also remained silent. No one could resent a struggling elderly woman. Ma Noi queried further:

“How long ago was a while ago?”.

“Since H’Nhi left the ville for town… All three children cried, like leaves their faces green…”

All were again silent. The sound of the elderly woman crying fell through the cracks of the timber decked floor, dissolving into the darkness. In the end, Ma Noi had to speak:

“It’s no one’s fault, Yang’s punishing Kroa and that’s it…”.

“Yang is punishing us!” – they’ve all had this thought, but no one dares to speak of it, only after it was uttered aloud by the village elder, in those dozens of heads sparked a fire that had extinguished any remaining hope. Ma Noi didn’t know why he said it aloud either. The village elder’s words had to be feared, had weight,  it could make an ox fall to its knees, let alone the fragile people of Kroa. The old man continued, quicker, as though there was a need to bury the last exclaim: 

“But, the important thing here is to find a cure…”.

The commotion from the back:

“With what? Medicine? Or should we bring in a shaman as we used…”.

“Invite a doctor from town? Would medicine from town cure Yang’s curse?”.

“We should get a shaman from Mtha?”.

  The ville chief stood up with finality:

“No shaman, we shouldn’t bother with superstitions, the district officers have already made a point of it. We have to invite a doctor!”.

Old Ma Noi is quiet. All were quiet. Mount Chu Mang was also quiet as though a storm was coming.

The next day, a convoy of doctors arrived from town. The van parked right in the middle of the empty market. Fully dressed in white from head to toe they stepped out.  First off they visited Y Doan’s house. The elderly woman seeing the people in white quietly went to look for her grandson Y Kuk. The doctor said: “Mother, who is sick, where are they?”. Chief Y Wen ordered: “Aduôn go and look for Y Kuk, for treatment”. The elderly woman looked everywhere but couldn’t find him. The convoy of doctors headed to Mí Hoa’s house. Mí Hoa, hearing of the arrival of the doctors, hid behind a shrub at the back of the house. She sat there quietly the entire afternoon because she was afraid of doctors. She wanted to run away but there wasn’t enough time. The doctors were already on the outside deck. H’Juil reluctantly came out. A male doctor asked:

“How long have you been like this?”.

“Only recently”.

“Exactly from when?”.

“From the week before”.

“How did you feel when you got sick?”.

“Same, if I wanted to laugh I laughed when I laughed the tears…”.

Y Wen encouraged:

“Tell the doctor exactly what happened so they can find a cure”.

The doctor continued with the questions:

“What do you eat, sleep okay, and the usual activities, have they been affected?”.

“Normal”.

“Normal like how?”.

“Means I still eat, sleep and do everything as usual…”.

The questions went on for a while, and the answers came for a while, they noted everything with pen and paper. Old Ma Noi carefully surveyed the doctors’ activity, and couldn’t work out how it was possible for the doctors to cure the patient from asking those questions. He took a chance:

“Dear doctor, asking all these questions would cure the sickness”.

All the doctors laughed in unison, truly embarrassed the old man. A doctor explained:

“There’s still a physical examination and blood analysis!”.

“That’s why I asked!”.

H’Juil screamed, his tears like squirts of lemon juice, all over the doctor’s white coat as he inserted a needle to draw blood. Another doctor produced a small glass vial the size of a finger to collect the tears on H’Juil cheeks but couldn’t, gave up.

After that, the doctors circumvented one round of the ville, all the way to the water source, looking at it for a while before they left in their van. After the van was out of sight past the patch of wild grass by the side of the road the villagers found Mi Hoa crawling out from the brushes in the garden behind her house. Y Wen annoyed:

“The doctors were here to see you, why did you hide Mi?”.

“If I know why then I will tell you. I was scared – Taking H’Juil hand, asked – Well, did the doctor work out what kind of sickness this is?”.

H’Juil immediately pulled his arm back at the hint of someone touching his arm, found out that it was Mí Hoa, and fell into her arms. The two of them hugged each other. Mí Len, H’Bia and H’Yao, not sure from which bush they crawl out from, rushed over hugging each other as well, all crying… They held onto each other’s arms, shaking and pulling. Old Ma Noi witnessing it ran after the white van with the doctors shouting:

“Doctors, tears, we have tears…”.

But the van was too far gone. The hopeless cries of the old man disappeared into the blinding red dust clouds left behind by the speeding van then after being blown away by the wind to the other side of the mountain…

The corroding exhaustive wait came after that. All ears were on the road into the ville, listening to any kind of movement from a white van. At every sign of noise, a couple of hundred chests burned with a mixture of dread and a glimmer of hope. In the end, the white van with the doctors never came to Kroa once that entire dry season that year. Anxious, Ma Noi insisted Y Wen leave for the district office to find out. Y Wen came back, with a piece of paper, stood beneath the kơnia, read it out loud to Ma Noi: “District department of health… To the community… After collecting the samples… we are continuing our investigation… we advise you to continue to follow the disease, report it back…”. After listening, Ma Noi grabbed Y Wen’s collar screamed:

“What does that mean? You understand what they’re talking about?”.

Y Wen paled, fumbling:

“I’m like you, that’s all they said, that’s all I know, I get it…”.

Ma Noi dumbfounded and let go of Y Wen’s collar, spoke as though he’d lost his mind.

“Forget it, we should go home son!”.

The two sad shadows headed towards the water trough, and in minutes sank into the deep black shadow of Mount Chu Mang.

Ever since the discovery of the strange sickness conflicted with the people of Kroa, all the stores have completely cleared out and dare ever to come back. Now, the market has been abandoned and became a shelter for the cattle in the ville. In the afternoon, after a stomach full of water and grass, they won’t return home, instead casually enter the market, choosing a high clean dry place, hovered together chewing grass then they sleep there overnight. After a time, the spacious market became a yard covered in lumps of cow dung. The Kroa people returned to their fields. Even though they were plagued with a tormenting strange sickness at first light, groups at a time without fail went up to the fields. The temporary hay shelters are popping up as before, and from its roof, the streaks of rising smoke, plump and full as though nothing traumatic has ever taken place.

But, it seemed tragedy won’t let go of the Kroa people. The misfortune continued to follow each other one after the other, like rain at the start of the wet season. The pieces of rich soil after a time in human hands turned barren. The cogon grassroots gone for so long now are budding sharp, spreading evenly across the fields. Gourd, corn seeds were sown before it had a chance to show were covered in cogon. Old Ma Noi had to visit every field to encourage each person.

“Ah no, this species of cogon, we’ll have to dig very deep for its roots, pick out all the roots…”.

Following Y Wen’s suggestion, all worked together at once to clear the cogon, complete one family field, we’ll then to the next family’s field. Kept it up like that, by the middle of the wet season the entire spine of fields in the Basin was cleared of grass, displaying its naked bright red back in the sunlight. There was still time. The seeds were sown quickly. The land quenched, left is the wait for seeds to germinate, grow. But the weather was like a crazy person chucking a tantrum. It wouldn’t rain when it poured. Rotting all the seeds sown. It had to be sown again, there were no words to describe the exhaustion.

While the corn was quietly germinating in the fields in Chu Mang there was a huge incident at the circus. I had a feeling that bad situations eventually never ended well. It was unimaginable how it ended so badly. As always, after the performance, everyone was busy packing up. While the members of the convoy were each doing their part there was a terrifying scream coming from behind the area where the stage was erected.

All came running. No one could believe their eyes: The bull elephant with no husks took a swipe at the convoy chief, wrapped its trunk around him and raised him up. He wiggled, waving his arms, kicking his legs in mid-air, screaming. Everyone froze. The elephant, for some hateful reason reacted like that, completely different from usual. It was screaming, whipping the human body on the ground. Everywhere was flung blinding dust. Everyone around covered their eyes, dare not look. H’Nhi screaming:

“Stop, don’t, don’t Y Trut no!”.

Hearing his name, the bull elephant shook for a second. It turned to look at H’Nhi, eyes blinking slowly, putting the body down, then quietly left. Now I could clearly see. On the entire of its wrinkly body, hairtail gone. It was pathetically skinny. From that time on, I never saw Y Trut again. It was possible he managed to escape into the wilderness, it was also possible that he was killed trying to escape, I don’t know for sure.

A murder took place. The convoy chief died, the circus-like a snake without a head. I sat spaced out dazed, not knowing if I was happy or sad. H’Nhi alone is truly sad. She lay in bed for half the week and didn’t leave her room. Y Sien confided:

“Kra, aunt H’Nhi is pregnant, did you know that?”.

“Kec, kec…”.

“Pregnant means there’s a baby…”.

“Kec, kec…”.

“With the convoy chief’s kid!”.

“Kec, kec…”.

He didn’t bother to answer my question anymore, rubbed his eyes, went back to his sleeping quarters. I barely cried, but this time the tears poured and wouldn’t stop. Why H’Nhi? Why does it have to be like this? I felt the burning fire in my chest. I was going crazy, my eyes exploded with amber sparks. In the middle of the sparks, I saw H’Nhi with a stomach like a floating gourd. I jumped up, alone I took to the road. Y Sien raced after me, yelling:

“Kra, Kra, come back, you’ll die if you get lost…”.

So what if I die? I didn’t care to listen. I ran. By my side, so many people, with small and big vehicles in a rush. Some running the other way, some in the same direction, people crossing, people running along, all over the place. It felt like I had turned into the wind. Eyes of many strangers were upon me, surprised. People screaming, stupid monkey, catch that stupid monkey… I ran faster. It seemed they tried to catch me, there were sounds of rocks flying. I began to worry, seeing a green tree grove ahead, I jumped headfirst into it. In the end, by the time I got my senses back I was already on top of a tree in somebody’s garden.

I had no strength left by the time I found myself back in Kroa. Days and nights continuously running swinging from branch to branch, afraid fearful of every sound. By the time I set foot on the abandoned plot where the market used to be H’Nhi and her niece and nephew were already there. I don’t know how they got here. I asked Y Sien but he won’t say. He was busy cleaning up a store for a place to stay. I guessed, H’Nhi will stay here to have the baby. She doesn’t want to return to the ville? But who’s going to let her? A wife who abandoned her husband for another man, like pot taken from a home, cracked and chipped. Where would a woman with a blooming huge stomach in front of her go? Give birth where? Poor H’Nhi, why did everything turn out this way! H’Nhi looked into my eyes for a long time but said nothing. Her eyes dry, unrecognisable, nothing left of the eyes of old. I made up my mind to stay with H’Nhi in this abandoned market without reservation. In this life, I will follow her until my eyes are closed, even if she knows not why.

H’Nhi said:

“Y Sien, H’Mary, both of you should go back to Kroa, go home with your maternal grandmother, with your big brother Y Kuk, with your father. I can stay back here alone. You must go back to the village, a tree needs its roots, without it will die, do you both understand!”.

Y Sien sat head down silent, said nothing. H’Mary quietly cried. The rosy cheeks of the young lad in moments drenched with tears dyed completely green.

Exhausted, I sat witnessing the farewell between the youth and their aunt H’Nhi. Not a farewell to leave for anywhere far away but for a simple few steps passing the water trough to go back to the old village. Dear Yang, only one water trough, only a few steps but more of an invisible boundary H’Nhi couldn’t possibly cross. She couldn’t return because she had abandoned the village, fell pregnant with another man’s child, not her husband.

“We’ll come back, auntie! – H’Mary said after she cleaned up her face before stepping past the water trough going back to the old decrepit house in the middle of Kroa. She turned to me, H’Mary continued – Kra, are you going back to the forest, the ville or staying here with H’Nhi?”.

“Kec kec…”.

“You want to stay here? That’s good”.

“Kec kec… I don’t know anywhere else to go, I’ll stay here with H’Nhi, how could anyone leave at a time like this, I won’t do that!”.

H’Nhi looked at me, didn’t say anything, tears streaming. The sound of footsteps of the children she loved most were further and further away, their shadows completely out of sight at the end of the road heading towards the underground water trough. She dropped onto the raised deck at the front of the store and wept: “Dear Yang!” then there seems to be a calmness. As though something inside H’Nhi fell apart and there was no way I would know for sure. She had a constant temperature. I looked through her bag and found a cloth to cover her. H’Nhi groaning:

“I’m cold, Mary dear!”.

I didn’t know what to do. At that very moment, I really resented Yang Diê. Why couldn’t I have been human in this life! I grabbed H’Nhi, hugged her, hoping she’ll be less cold. Dear Yang, it has come to this, this sad pathetic stage, I’m allowed to hold my H’Nhi in my arms. In the end, I get to hold H’Nhi. H’Nhi shall belong to me, no matter what pain, struggles comes our way, I’m sure of it. Now, I finally get a chance to look at H’Nhi’s face clearly. Thick lashes fell off rosy sun tanned cheeks. Under her chin, light veins beneath pale skin. I saw in it, an entire horizon of a familiar Chu Mang, I could hear the loud rushing Serepok river diving across the wilderness, the sound of horses’ hooves amidst the mead. The memories of our last life linger still on the face of the person I love. Including the smell of the forest, like a dream just as sweet.

“Mary! – She was twisting and turning, her lips moving barely audibly weak – “water, water Mary!”. I ran quickly down to the familiar water trough of Kroa ville, grabbed a broken gourd someone left behind, and collected the water for H’Nhi.

In Chu Mang, closer to the end of the wet season, the rain was more relentless. The red clay roads are flooding, muddy and sticky. I feed each sip of water to H’Nhi. Her blue pale lips never stopped quivering, under her skin a light pulse. I salvaged anything I could to cover her body then lay down next to her. Tiny icy cold water droplets fell through the door of the store. An entire dark grey horizon in front of our face. 

Within the storm, there seemed to be sounds of someone constantly moaning. I listened intently, the sound of moaning disappeared, there seemed to be the sound of footsteps heading our way. I jumped up and headed for the door. On the road from the ville, a small flickering frame of a person, with a familiar gait. Far away, Mount Chu Mang was flexing its shoulder bearing the sky and I still couldn’t work out who it was. By the time the drenched image of the person stepped into the store, I was surprised: It was Y Wen! How did Y Wen get the news of us so quickly, H’Nhi being here and arriving at this very right moment?

H’Nhi still lay motionless on the deck, her lips quivering now and then as though wanting to say something. Y Wen threw his raincoat right there, and approached H’Nhi. I was still standing there like a tree, yet to know what he was up to. All of a sudden, he bent down cupped H’Nhi’s blue pale face in his hands, leaning his cheeks on her face and wept. Y Wen crying between incoherent choking words. The grasping choking cries felt like sharp bamboo ropes cutting the pads of my feet. In moments, both of their faces were a deep green because of the tears! Dear Yang, no longer human faces, these were the faces of demons, of the carved wooden statues that had been buried for a long time in the ground just dug up!

Y Wen lifted his head and looked at me, in his eyes a flare of light difficult to decipher, no surprise, not resentment, not jeering, nor exactly embarrassment, definitely not a challenge, but the entirety of all those things plus a touch of demonic and fresh blood. Y Wen asked me:

“How long has she been sick? When did you guys arrive?”.

“Kec, kec…”.

He stopped asking, quietly ran straight back to the ville. Before he was even missed Y Wen was back. He brought food for H’Nhi. And when Y Wen sat by the deck feeding H’Nhi a spoon of rice congee at a time the tears never stopped rolling down his cheeks, the tears of the deepest of green like leaves in the forest during the rain in Chu Mang. 

One day, two days, H’Nhi eventually could sit up. Y Wen as always by N’Nhi, except for when he’s gone home to collect food and medicine. There’s now a rosy colour on H’Nhi’s face, her dark eyes alive. When she looks into Y Wen’s eyes it seems from there, gently flows a Kroa spring. As for me, sitting by both of them, seeing that water spring, a chill went through all the way to my head, a small death. I knew the love between Y Wen and H’Nhi has never faded, the Kroa spring in H’Nhi’s eyes told me that. As for me, in the end, nothing but a wrinkly faced monkey hovering around her! I couldn’t think past this point, and every time Y wen held H’Nhi in his arms I weathered the rain and wind left the shelter. Wandering around ending up in Kroa ville.

The first to find me was actually the old village elder Ma Noi. The old man is still commanding as before. Shouting loudly:

“Hey silly monkey, when did you come back, why didn’t you come home?”.

“Kec, kec…”.

“My house, who else!”.

“Kec, kec…”.

“I’ve been waiting for you so long, I probably have an ulcer in my stomach!”.

There’s someone waiting for me in the Basin? Many days wandering the streets with the circus, never did I entertain such a thought! Ma Noi’s caring eyes made me want to cry. Did I follow Ma Noi home, where else is there to go?

I didn’t have any way of finding where I used to live. Ma Noi’s house is very different from what it used to be. No longer a wooden house with a wooden ladder-like before but a house built like the ones in town. The old house is still there undemolished and is used for storage. Old Ma Noi said:

“You think it looks strange? There are many homes in Kroa like this, do you know why?”.

“…”.

“Because there’s no wood left in the forest, no wood left to build homes…”.

I was quiet, and didn’t say a word. Mount Chu Mang stood imposingly in front of me and said nothing. I took the corn bit into it, the corn not as creamy as it used to be. On the way home, many eyes were viewed with no recognition. Is it because I’m no longer a person of Kroa? Can’t be!

Waiting for me to finish the corn, old Ma Noi continued:

“So you’ve all returned to the Basin, I’m happy but more worried than happy”.

“…”.

“There’s so much to worry about, and what I’m worried about most I know you already know…”.

“Kec kec kec…”.

“You motherless fatherless kid, you want to pretend you don’t know! H’Nhi has been home for the last few days you don’t think I don’t know?”.

“…”.

“And she’s about to have a child…”.

“And Y Wen sneaking around taking care of someone else’s wife…”.

It turns out. The old village elder was aware of everything, not missing a single detail.

“It’s a big problem, breaking the law of tradition. Y Wen is still the Kroa village’s chief, he has a wife, H’Nhi is still that drunk Y Doan’s wife… How can I not worry?”.

I looked carefully at Ma Noi’s face, his square face, deep-set drooping eyes, the hair on his top lips peppered with grey. Ma Noi looks more and more like my old Âng those days long gone. I wanted to ask if H’Nhi going to be punished then thought against it. Old Ma Noi continued to talk to himself:

“They’ll be all this trouble because of them, that drunk will blow every up you’ll see!”.

It wasn’t long, when I was at Ma Noi’s house out at the water trough was trouble. Y Wen after seeing N’Nhi out at the market crashed into Y Doan’s spindly face coming from the ville. Breath stinking of alcohol. Y Doan in a slur of words:

“Hey kid, Y Wen, where did you come from, and not say a single word of hello to your elder?”.

Y Wen didn’t reply, stood glaring back, like a gecko staring down a warbler. Encouraged seeing that Y Doan continued:

“You’re the ville chief but you look down on people as if I don’t know where you’ve just crawled out of? You went to take care of my wife who’s having a baby…”.

“…”.

“Haha, so the ville chief is a fool trying to steal someone’s old wife…”.

“Y Wen’s eyes already rolled all the way back he continues to quietly stand his ground. Y Doan staggered passed him, lips continued mumbling:

“You’re a kid eating scraps, I’m an adult, I’ll let it go, I have to go and visit my continued the line wife…”.

Y Wen tightened his fist, looked up at the sky, opened his mouth as though to say something but a flock of excitable phí flew past his head. A plop of poop fell on his forehead, like white plaster. Y Wen ran for the water trough washed for a while before dragging himself home.

How much trouble Y Doan caused H’Nhi at the market, I don’t know. What I do know, after that, the village was in an uproar like some natural disaster. There were big and small talks, I couldn’t possibly hear it all. But I could clearly predict, they were talking about the chief ville Y Wen and H’Nhi. Ede people of Chu Mang are kind people, they live together in the village in harmony, but still, they uphold traditional law with no exception. People can feel sad for H’Nhi having to continue the line with her alcoholic brother-in-law then to be exiled from the ville, but no one can forgive the ville chief Y Wen. A ville chief, with a wife, even without a wife there are many beautiful young women wanting to take a husband, why did Y Wen continue to stick to Y Doan’s wife and won’t let go? Furthermore, Y Wen should know it is forbidden according to traditional law! I also heard here and there, Kroa ville is falling apart more and more, Yang punishment of weeping green tears is all because of chief ville Y Wen, because of traditional law the head of the ville has been the perpetrator. 

Old Ma Noi asked me:

“Kra, you’re very clever, you go everywhere, know lots of stuff, what do you think I should do?”.

I could only scratch my head. For me, hazing is a traditional law hard to grasp but can’t be changed(must be followed). Ma Noi seeing me quiet didn’t push, talked to himself:

“We’ll have to look for a new ville chief!”.

I get it, the village elder has spoken, which means it has been decided.

Y Wen seemed to have predicted his fate, or he didn’t see being ville chief as important, hence, before Ma Noi had a chance to call for a village meeting to discuss the deposition and impeachment of Y Wen according to the village’s traditional law to decide the punishment he was already gone. Certainly, H’Nhi was no longer there in the temporary store at the market. Early in the morning, by the time I arrived at the store it was already abandoned, any trace of human existence there had gone cold. Once more, H’Nhi has left me without a word.

Again more people of Ede Dham in Mount Chu Mang abandoned their village.

Mình nói với ta rằng, mình muốn vẽ một bức tranh, bằng máu của mình, với hai màu xanh và đỏ. Ta cãi ngay, vẽ bằng máu thì chỉ có màu đỏ thôi, làm sao vẽ màu xanh được. Mình nói, máu của mình có lúc màu xanh, vì thế, vẽ được hai màu ấy. Tranh gì mà chỉ hai màu? Đó là gương mặt quỷ. Thôi thôi, ta van mình đấy, đừng nhắc chuyện ấy nữa, ta chán lắm! Mình nói, không thể khác được. Những cái mặt nạ của quỷ rơi trên thảo nguyên, có nhiều đứa trẻ không biết đã nhặt lấy, mang vào, thế là liền biến thành gương mặt khác, trông rất thảm. Mặt gì mà chia ra làm hai nửa rõ ràng, phía trên màu xanh, phía dưới màu đỏ. Những đứa trẻ ấy liền được đưa đến một nơi ở cách li với dân làng, một khu đất bên nghĩa địa, nơi có những ngôi nhà mồ tạm bợ ở rìa làng. Đêm chúng đói sữa, gào khóc, người trong làng không ai ngủ được. 

Có một gã thầy cúng khuyên rằng, hãy vẽ trên các cánh cửa những nét vẽ bằng máu, thì sẽ trừ được ma quỷ. Nhiều người đã thử, nhưng vẫn không ăn thua. Đêm đêm, tiếng khóc đói sữa vẫn vọng về nhức nhối tâm can. Rồi một đêm, không còn nghe tiếng khóc, mọi người lại bổ nhào chạy đi tìm chúng. Họ thấy, bên những ngôi nhà mồ đổ nát, những đứa trẻ nằm chết bên cạnh nhau, hai tay đứa này đang bóp cổ đứa đối diện. Những cặp đôi nằm quay mặt vào nhau, mắt trợn trừng.

Mình nói rằng, mình vẽ những bức tranh bằng máu để tưởng nhớ bọn chúng, những đứa trẻ đáng yêu. Và cuối cùng, mình đã vẽ xong, nhưng đó là một bức tranh tối nghĩa, khó hiểu. Không phải mô phỏng khuôn mặt người, mình vẽ một hình vuông, chia làm hai ô bằng nhau, một ô màu đỏ khé, một ô màu xanh lá cây, tất cả đều vẽ bằng máu nhão nhoét, hoảnh khô.

Mình treo bức tranh đó trước nhà mình. Có một người phụ nữ mắt sáng như sao, miệng cười như hoa, đi qua, ngó vào bức tranh rồi ôm bụng cười ngặt nghẽo. Úi giời ơi, bà ta thốt lên một cách khó khăn, thế này mà gọi là tranh à? Giời ơi, cười chết mất thôi! Đây là một sự bôi bác vào nghệ thuật. Nói rồi bà ta rút trong túi bên mình ra một bức tranh khác. Bà đút ngón tay vào miệng rồi rút ra chấm vào viền bức tranh và nhanh chóng dán nó chồng lên.

Mình nói, bức tranh ấy vẽ một cảnh đông vui nhộn nhịp. Người rất đông, váy hoa sặc sỡ, sau lưng mang gùi, họ đang nhảy múa xung quanh một ngôi nhà cao chót vót. Trên nóc nhà có cắm cờ với tua rua nhiều màu. Ngôi nhà đã nghiêng, sắp đổ. Mọi người đang mải ngắm tranh thì người đàn bà ấy lặng lẽ bỏ đi. Khi một người phát hiện ra rằng, người đàn bà kia đầu trọc như một quả bưởi thì mọi người mới sực tỉnh. Họ hoảng hốt hỏi nhau, đầu tròn, không có tóc, rõ ràng nó là quỷ! Hèn gì, nó nói giọng lơ lớ, ối giời ơi…

Mọi người xúm lại bóc bức tranh kia ra nhưng không được, nó đã dính chặt vào gỗ. Nhiều người bực bội đã văng tục, chửi rủa, còn con quỷ thì đã đi xa, chỉ còn lại tiếng cười thánh thức, giễu cợt.

Khi tôi đang lang thang qua các vùng đất khác nhau với đoàn xiếc thảm hại của gã đoàn trưởng người M’nông tham lam đáng ghét thì buôn Kroa đã kịp lột xác để trở thành một khu dân cư sầm uất. Ngay giữa sân trường học bây giờ đã trở thành một cái chợ đông đúc. Những ngôi nhà mới mọc lên với hình thù xa lạ. Không phải nhà sàn của người Êđê Dham nữa mà là nhà gạch kiểu người ngoài phố. Một con đường rải nhựa màu đen từ ngoài Uỷ ban xã kẻ một đường thẳng tăm tắp chẻ buôn Kroa thành hai nửa bằng nhau. Nửa trên gần sát trường học tức là sát chợ, nửa dưới sát xuống phía ngòi nước và con đường nhỏ vào núi Chư Mang. Hai bên đường, hàng quán từ từ mọc lên. Những biển hiệu viết bằng thứ chữ quái quỷ gì không ai đọc nổi. Nhưng không cần phải nhìn biển hiệu thì chỉ cần ngửi mùi cũng biết được hàng nào bán thức gì. Quán bán bún thơm ngậy mùi nước dùng, quán chè vị ngọt khẳn bu đặc ruồi, quán nhậu lúc nào cũng gây gây mùi thịt nướng cháy khét, hàng quần áo phảng phất mùi thuốc hăng hắc… Chủ các hàng quán ấy đa số là người Juăn ngoài thị trấn vào mở. Người Êđê xưa nay ở với núi rừng, không quen buôn bán, bây giờ trở thành đội ngũ khách hàng đông đảo của chợ Kroa. 

Thực ra, có chợ mọc ngay giữa buôn làng, mọi việc tiện hơn nhiều. Bất chợ nhà có khách, trong khi thịt khô trên bếp đã hết, chạy vù ra chợ mua miếng thịt về làm cơm đãi khách. Với những phụ nữ Kroa thì khỏi phải nói, cái chợ xuất hiện đã làm họ khoẻ chân hơn. Không còn cảnh gùi từng gùi hàng ra tận chợ huyện xa xôi để bán. Chỉ đặt gùi ngay cạnh đường vào chợ, đứng đấy chuyện trò một lúc, thế nào cũng có khách mua. Gùi măng, mớ nấm đã trỏ thành cái bán được, thu được tiền, kể cũng tiện. 

Già Ma Noi từ lâu không làm buôn trưởng nữa. Công việc ấy, giờ là của Y Wen và đám thanh niên. Buôn trưởng Y Wen kiêm luôn công việc quản lí chợ. Ma Noi chống cái gậy bằng gộc le đi từ đầu này đến đầu kia chợ, nhìn hết thứ này lại ngó sang thứ khác, miệng lẩm bẩm điều gì không ai nghe rõ. Hết lẩm bẩm một mình, ông lại hướng ánh nhìn sáng quắc của mình lên chiếc loa treo trên ngọn cây đang phát ra một bài hát gì đó bằng tiếng Juăn. Vừa lúc đó, Y Wen bước từ trong quán bún ra, mặt đỏ gay. Ma Noi hỏi:

“Mày cho nó hát cái gì đó?”.

Y Wen nhìn Ma Noi rồi ngẩng đầu nhìn lên chiếc loa như cái mũ màu trắng trên ngọn cây, cười vui vẻ:

“Cái loa đấy già ơi, nó hát rằng, núi rừng này là của ta, từ khi có Đảng, đồng bào ta làm chủ, cuộc đời phơi phới như dòng nước tuôn trào…”.

Già Ma Noi nhíu mày:

“Thật thế hả? Nước tuôn trào hả? Vậy thì tốt?”.

“Thật, thật” – Y Wen vừa nói vừa bước vào góc chợ, nơi vừa dựng lên tạm thời một cái nhà vệ sinh để phục vụ bà con đi chợ.

Già Ma Noi lại thong thả chống gậy bước đi. Già đi đến phía cuối con đường thì gặp Y Kuk gùi nước từ phía dưới ngòi nước đi lên. Những can nhựa màu trắng đựng đầy nước chất cao trên chiếc gùi to. Lưng nó bè ra, gập xuống. Từ ngày có chợ, Y Kuk làm nghề gùi nước cho các hàng quán ở đây. Thấy Ma Noi, nó cụp mắt xuống nặng nhọc bước qua. Ma Noi hỏi:

“Y Kuk, có tin gì về H’Nhi và thằng khỉ Kra không?”.

Nó dừng bước, nặng nhọc ngoái người lại nhìn Ma Noi rồi lắc lắc đầu. Ma Noi đứng im, dí đầu gậy xuống mặt đường, nhìn nó bước tiếp cho đến khi khuất hẳn sau dãy hàng quán dày đặc. Mấy amí gùi hàng ra chợ cất tiếng chào, Ma Noi cũng không nghe thấy.

Những đổi thay của buôn làng đang diễn ra ngay trước mắt già, cuồn cuộn như nước sông Sêrêpốk hung hăng đi ngược. Dòng nước ấy đủ tắm mát cho cây cối nương rẫy nhưng cũng có sức mạnh cuốn phăng nhà cửa bò heo và cả con người nữa. Bước đi nặng nhọc đầy cam chịu của Y Kuk khiến Ma Noi nghĩ ngợi nhiều. Người Êđê Dham vùng Lòng chảo núi Chư Mang xưa nay có bao giờ cụp mắt xuống bước đi như thế? Những ngày buôn làng đen tối nhất, bọn giặc phương xa đến đốt nhà đốt rẫy, càn quét bắt người, đôi mắt của người Êđê Dham cũng không thảm hại như thế. Lửa vẫn bùng lên, gió vẫn hát lên. Tại sao bây giờ lại ra nông nỗi?

Từ ngày có chợ, Y Đoan không biết từ đâu lại quay về. Từ ngày đâm đầu xuống ngòi nước suýt chết rồi vợ nối dây bỏ đi, Y Đoan cũng lang thang vật vờ như cái bóng. Nhà nào có đám, buôn nào có việc, hắn đều biết và mò đến tìm rượu. Y Đoan ngồi một mình ngoài chân cầu thang, mọi người không ai bảo ai đều đem phần đến cho hắn. Y Đoan ăn ít nhưng uống nhiều, uống say ở đám này, lại xiêu vẹo dò dẫm bước đi đến nhà khác, đám khác. Bây giờ có rượu ở chợ, Y Đoan không phải mất công đi đâu nữa. Đến trước quán bán bún, hắn đứng nhìn vào, lặng lẽ. Thế là người chủ quán biết ý rót cho hắn một cốc rượu đầy. Hắn uống xong, trả cốc, lại đi. Mấy lần, thấy cha say quá nằm ngay dưới gốc cây đầu chợ, Y Kuk xốc cha nó dậy, cõng về nhà. Nhiều lần như thế, YKuk cũng chán, không cõng nữa. 

Không chỉ có mình Y Đoan say, từ ngày có chợ, quán nhậu mở cửa suốt ngày đêm, bọn thanh niên cũng thường xuyên ra chợ nhậu. Nhiều bữa gây lộn đánh nhau ầm ĩ. Thằng Y Sức con nhà ma Nhé cạo trọc đầu, hai tai bắt chước đeo khuyên như đàn bà, ngồi nhậu từ sáng đến tối. Bọn bạn nó, dăm ba thằng khác, cũng học đòi xăm trổ đầy mình, mặt đỏ bầm vì rượu. Chúng nó coi chợ là nhà, coi gốc cây đầu chợ là giường, không thèm bước qua ngòi nước để về nhà nữa. Mẹ thằng Y Sức mấy lần ra chợ kéo con trai về nhưng rồi đâu lại vào đấy. Nó về buổi trưa thì buổi tối lại thấy cởi trần ngồi uống rượu trước quán. Bà mẹ khóc cạn nước mắt. Thằng con bảo:

“Chờ khi nào tui chết bà khóc một thể…”.

Bà mẹ gào lên:

“Tại sao lại như vầy hả con! Yàng ơi…”.

Tiếng kêu đau đớn ấy có thấu đến tai các Yàng không thì không ai dám chắc. Gió từ trong núi Chư Mang lồng lộng thổi ra, cuốn bạt đi tiếng khóc ai oán của người mẹ già đau khổ. Trên đỉnh Chư Mang, mây đã lại kéo về chuẩn bị cho một mùa mưa mới. Mặt trời đã biến đâu mất, chỉ còn lại vệt sáng hắt ngược vào đám mây đỏ như ứa máu. Y Wen tiếng là buôn trưởng nhưng lại ít quan tâm đến việc trồng trỉa của buôn làng. Y Wen đã có cái khác để lo lắng, đó là cái chợ. Khi chợ Kroa mở ra, anh ta nghiễm nhiên kiêm luôn chức Trưởng ban quản lý chợ. Mùa màng thì mạnh nhà nào nhà nấy lo, ai có rẫy bắp thì lo trồng bắp, ai có rẫy cà phê thì lo chăm sóc cà phê, ai lo việc nấy, không còn cái cảnh cả buôn cùng vác xà gạc mang gùi rồng rắn kéo đi làm rẫy như ngày xưa nữa. Cuộc sống đã đổi thay nhiều lắm, trong bụng người Kroa, ai cũng nghĩ thế. Những người già thường nói với nhau:

“Không biết rồi nó còn thay đổi đến đâu…”.

Có những đổi thay có thể nhìn thấy bằng mắt và cũng có những đổi thay không dễ nhìn thấy. Như nước dưới lòng sông Sêrêpốk kia, đang ầm ào gào thét lao băng băng qua vùng Lòng chảo bỗng nhiên không rõ vào một ngày nào đó, nó mỏi mệt vặn mình giương tròng mắt đỏ quạch lên nhìn núi Chư Mang rồi lặng lẽ trườn đi trong lặng im vời vợi. Một con đập thuỷ điện nào đó đã chặn dòng nó ở thượng nguồn chăng? Không ai biết rõ ràng. Chỉ mơ hồ cảm thấy vẫn là núi là sông đấy nhưng nó không còn như thuở trước. 

Bọn thanh niên mới lớn thì không thèm màng chuyện ngày xưa. Chúng tha hồ vui vẻ trong quán xá rượu chè hò hét. Chỉ có Ban quản lý chợ Kroa là làm việc căng thẳng. Y Wen dạo này trông già hẳn đi. Quản lý nguyên một cái chợ, đâu có dễ! Thỉnh thoảng già làng Ma Noi vẫn nhắc Y Wen:

“Cẩn thận đấy, mày vừa coi cái chợ, nhưng đừng quên mày vẫn là buôn trưởng”.

Y Wen cười:

“Thời đại đã khác rồi già ơi! Xã hội người ta phát triển bằng năm bằng mười mình, Kroa mới chỉ lẽo đẽo đi theo sau. Người ta như con voi, Kroa bằng con kiến thôi. Con từng ra ngoài thành phố thăm dò, nhiều chuyện thấy tận mắt rồi vẫn không tin nổi, đem về Kroa kể cũng chẳng ai tin”.

“Chuyện gì?”.

“Nói như chuyện này chẳng hạn, cái chợ của họ, phải lớn gấp trăm lần chợ Kroa này, người mua bán chen chân, không thiếu thứ gì. Cạnh chợ, có những hàng quán khách hàng khi vào khỏi cửa là tha hồ cởi hết quần áo vào đấy tắm táp, có người kỳ cọ cho, thoải mái đâu đấy lại ra ngồi uống rượu”.

Ma Noi hỏi:

“Mỗi lần như vậy hết bao nhiêu tiền?”.

“Hình như mấy trăm ngàn”.

“Mày tắm rồi à?”.

Y Wen lúng túng:

“Không, đấy là con nghe kể”.

“Được, tao tin, tao biết rồi, những trò ấy, khi còn làm buôn trưởng, đi cùng cán bộ xã ra thị trấn, tao đã nếm. Nói vậy để mày hiểu rằng người già không hẹp bụng. Nhưng, có điều này, ông buôn trưởng nên nhớ: Không bao giờ được mang những trò hát hò tắm táp khốn nạn ấy về chợ Kroa, nhớ chưa?”.

“Dạ, dạ, dạ…”. 

Y Wen dạ một tràng như súng bắn rồi cất bước đi nhanh về phía cuối chợ, nơi có đám đông đang nhốn nháo cãi cọ. Thì ra là bà chủ quán nhậu đang đòi nợ. 

“Mày trả ngay đi, tao không cho mày uống thiếu nữa, thiếu nhiều quá rồi!”.

“Mấy tháng nữa vào vụ cà phê, tao mới có tiền trả – Thằng Y Ní vênh mặt lên tuyên bố”. 

Mọi người ở chợ Kroa đã quá quen với cảnh này rồi. Già Ma Noi đứng nhìn một lúc, nghe một lúc rồi lặng lẽ bỏ đi. Công bằng mà nói, Kroa bây giờ đã khác, ít nhiều thì bụng đã no, không còn lo lắng chuyện ăn, không còn thấp thỏm lên huyện xin gạo cứu đói. Trong buôn, chừng chín mười nóc nhà thuộc diện thường xuyên thiếu đói, còn lại đã khá hơn. Nhà máy thuỷ điện cướp mất của Kroa những dải đất tốt nhất nhưng bù lại buôn làng có ánh sáng, có truyền hình coi và có thêm nhiều thứ khác. Nhưng nói cho cùng, làm buôn trưởng như Y Wen bây giờ có cái khó riêng, khó lắm! Khó như cái chợ này chẳng hạn. Không có không được, mà có cũng không xong. Hằng ngày, tiếng nhạc xa lạ xập xình vọng vào vách núi Chư Mang như trêu tức, như giễu cợt, thách đố. 

Nhưng đấy vẫn chưa phải là tất cả. Buôn Kroa còn phải chứng kiến nhiều câu câu chuyện lạ lùng hơn thế. Căn bệnh nước mắt màu xanh của anh em con nhà Y Đoan đã lan ra cả buôn! Ban đầu, sau một buổi sáng ngủ dậy, Mí Hoa thấy đứa con gái nhỏ mặt xanh lè những nước. Bà chạy sang nhà bên cạnh, gặp ngay chị H’Nguin đang đứng ngơ ngác trước chân cầu thang, bên cạnh, thằng bé vừa ngủ dậy đang khóc ê a, mặt xanh như lá. Hai người đàn bà nhìn nhau, không ai nói trước. Trong mắt họ ẩn chứa nỗi kinh hoàng. H’Nguin lấy khăn ướt lau thật kỹ mặt mũi cho hai đứa trẻ. Nhưng cũng chỉ sạch được một lúc, khi những giọt nước mắt còn sót lại lăn xuống, đôi má hồng hào của chúng lại nhem nhuốc những vệt xanh lè. “Thế này là thế nào hỡi Yàng?” – Mí Hoa thầm thì rồi dắt con gái về nhà trút quả bầu nước ra rửa mặt cho con. 

Những đứa trẻ mắc bệnh này trước, vì chúng thường xuyên khóc. Những bà mẹ Kroa âm thầm giấu kín bệnh của con mình, không ai dám nói ra. Những câu chuyện thì thầm, những ánh mắt sợ hãi. Một nỗi u ám bủa vây vùng Lòng chảo. 

Cho đến một ngày, mọi chuyện vỡ ra, không thể giấu. Đấy là khi căn bệnh kỳ lạ đã lan sang người lớn! Hôm đó là ngày cuối tuần, chợ Kroa đông khách. Một đám hàng rong từ phố lặn lội tìm vào bày hàng ra bán. Những mặt hàng lạ: Mấy con thú giả không biết làm bằng thứ gì nhưng chúng lại biết đi, biết hát và biết thổi kèn! Những chiếc dây đeo bằng bạc sáng lấp lánh. Vui nhất là người bán hàng mặt đen như đít nồi không ngớt hò hét mời mọc. Anh ta hát một bài gì đấy khiến khách đứng xem xung quanh không nhịn được cười. Lúc đầu còn cười ít, sau dần cười nhiều, rồi cười mãi, không nhịn được. 

Tiếng cười vốn dễ lây, lập tức lây từ người này sang người khác. Cười mãi, cười chảy nước mắt nước mũi. Người bán hàng thấy khách xúm lại cười nghiêng ngả thì càng hứng chí làm trò. Cho đến khi anh ta nhận ra vấn đề: Hình như những người xung quanh không thể dứt cười được! Họ ôm lấy nhau mà nức nở! Và, quái quỷ thay, gương mặt họ vừa đây còn bình thường, chỉ sau mấy phút bỗng chuyển sang màu xanh lét! Những gương mặt dàn giụa nước xanh lè lẹt ấy lại tiếp tục cười.

 Gã bán hàng kinh hoảng bỏ luôn cả hàng hoá, hét toáng lên và bỏ chạy như bị ma đuổi, không dám quay đầu lại. Thấy gã bán hàng rong vừa chạy vừa hét, mọi người nhìn nhau, không hiểu là chuyện gì. Người ta đổ xô lại xem. Y Wen từ trong phòng quản lý chợ cầm gậy bước ra, lớn tiếng hỏi: “Chuyện gì? Chuyện gì?”. Không ai trả lời. Những người vây quanh gã hàng rong lúc nãy vẫn chưa hết cười. Ha ha, hô hô, hi hi, hức hức… Y Wen nhận ra người quen, toàn là bà con trong buôn cả. 

“Mí Hoa, Mí Len, H’Vul nữa… cười cái gì?”.

Vẫn không ai trả lời. H’Vul thấy buôn trưởng đi ra thì ôm ngay lấy tay, lắc như điên như dại, miệng vẫn không ngớt cười. Y Wen giằng tay ra không được, miệng méo xệch, rồi không hiểu sao, anh ta đứng im, mặc cho H’Vul níu kéo, lay, lắc, và cuối cùng, như có ai ra lệnh, anh ta cũng mở miệng ra và bắt đầu cười lớn. Một lúc sau thì mặt buôn trưởng Y Wen đã xanh như lá.

Những người khách đến chợ buôn bán lặng lẽ gom hàng vào bao rời khỏi chợ ngay trong buổi sáng hôm đó. Chỉ một lúc sau, chợ Kroa trở thành một bãi đất trống đầy rác thải, vỏ chai và bát đĩa bể. Trưởng ban quản lý chợ, Y Wen vẫn đứng giữa đám đông bà con Kroa mà không dứt ra để bước đi được. Chỉ đến khi nghe tiếng già làng Ma Noi quát thật lớn:  “Chuyện chi? Chuyện chi? Về, về…”, thì anh ta mới hồi tỉnh. Y Wen ngồi sụp xuống đất, nói, bà con dắt nhau về đi, về nhà cả đi… Người khoẻ mạnh trong buôn chạy ra dìu người nhà mình về. Những bóng người vừa đi vừa nghiêng ngả như những bóng ma trong bóng chiều nhập nhoạng. Tiếng cười lọt xuống ngòi nước rồi lan vào trong những vòm lá đen thẫm xào xạc bên đường.

Già làng Ma Noi bảo Y Wen triệu tập một buổi họp buôn khẩn cấp ngay tại nhà mình. Lâu lắm rồi, Ma Noi lại phải đứng ra chủ trì một cuộc họp quan trọng của buôn. Đống lửa giữa nhà cháy rần rật, soi sáng mấy chục gương mặt đại diện cho mấy chục nhà có người bị bệnh trong buôn. Đợi cho những người đến sau tìm được chỗ ngồi, già Ma Noi bắt đầu:

“Bớ bà con, lẽ ra, họp buôn là công việc của buôn trưởng Y Wen, nhưng cuộc họp hôm nay rất quan trọng, tui phải đứng ra. Chuyện xảy ra ở Kroa mấy ngày nay, không giấu được nữa, già trẻ ai cũng đã biết, không cần phải nhắc lại. Nhà Mí Hoa, nhà Mí Len, nhà ama H’Juil… đều có người mắc bệnh lạ…” – Ma Noi ngừng lời, nhìn lửa nhảy múa trong bếp, rồi lại nói tiếp, giọng nhỏ lại – “Chưa bao giờ buôn Kroa chúng ta gặp cái bệnh lạ kì thế này. Tui hỏi bà con, mỗi người hãy nói thật cái bụng của mình, theo các ama, amí ngồi đây, vì sao Kroa lại có ngày hôm nay?”.

Không ai nói gì, những gương mặt trầm tư. Con chim T’lang lại kêu vút ngang trời thê thiết. Rồi cũng có người lên tiếng, đó là ama H’Juil:

“Già làng hỏi tui là tại sao, tui không biết, bà con ngồi đây, cũng không ai biết. Con gái H’Juil của tui nó hiền lành, khoẻ mạnh, siêng năng vậy mà từ bữa phát bệnh đến nay, nó không dám đi đâu ra khỏi nhà nữa, nó xấu hổ mà…”.

“Chiều qua, khi ra bến nước tắm giặt, mấy bà gặp nhau, thế là họ lại ôm nhau cười mãi đến tối mịt mới chịu gùi nước về nhà nấu cơm – tiếng ai đó hình như là ama Len nói”.

“Phải đấy, những người bị bệnh hễ gặp nhau, đứng gần nhau là lại phát cơn cười, không dừng được…”. 

“Từ ngày bị bệnh, vợ tui không nấu cơm được nữa, nó cứ nằm lì trong buồng không chịu bước ra ngoài”.

Bà ngoại của thằng Y Kuk lọ mọ bước vào, bà khóc:

“Tại tui, chuyện này là tại tui…”.

Mọi người ngạc nhiên nhìn bà. Ma Noi lấy một chiếc ghế mây cho bà ngồi nhưng bà không chịu ngồi. Bà nói tiếp:

“Là cái bệnh khóc ra nước mắt xanh đó, mấy đứa cháu tui bị lâu rồi, thằng Y Kuk, thằng Y Siên, con H’Mary nữa, chúng nó đều bị bệnh, nhưng tui không dám nói…”.

Mấy chục nguời vẫn im lặng. Không ai nỡ trách bà già đau khổ. Ma Noi hỏi lại:

“Lâu rồi là từ khi nào?”.

“Từ dạo con H’Nhi bỏ buôn làng ra phố cơ… Khi đó, cả mấy đứa đều khóc, mặt chúng xanh như lá…”.

Tất cả lại im lặng. Tiếng nức nở của bà lão lọt xuống kẽ sàn, tan vào bóng tối. Cuối cùng, Ma Noi phải cất tiếng:

“Không phải tại cả, Yàng phạt Kroa đó mà…”.

“Yàng phạt!” – Mọi người đều đã nghĩ đến việc này, nhưng không ai dám nói ra, chỉ đến khi câu nói phát ra từ chính miệng già làng, thì trong mấy chục cái đầu ấy như vừa có một ánh chớp loé lên thiêu rụi những hi vọng mỏng manh như ngọn lửa thiêu sợi tóc. Ma Noi cũng không biết vì sao mình lại thốt ra những lời đó. Lời nói từ miệng già làng có một sức mạnh ghê gớm, nó có thể làm cho con trâu khoẻ mạnh đổ sụp xuống, huống chi là những con người Kroa yếu đuối. Già nói tiếp, rất nhanh, như muốn lấp đi những tiếng vừa phát ra:

“Nhưng, quan trọng là chúng ta phải tìm cách chữa…”.

Phía dưới nhao nhao:

“Chữa bằng gì? Thuốc à? Hay chữa bằng bùa chú như ngày xưa…”.

“Mời thầy thuốc ngoài phố về ư? Thuốc ngoài phố có chữa được bệnh Yàng phạt không?”.

“Hay là đi mời thầy cúng bên Mtha?”.

Buôn trưởng Y Wen đứng lên dứt khoát:

“Không được mời thầy cúng nữa, không mê tín dị đoan nữa, cán bộ xã huyện đều bảo thế rồi. Phải mời thầy thuốc thôi!”.

Già làng Ma Noi im lặng. Mọi người cũng im lặng. Núi Chư Mang cũng im lặng như thể có một cơn bão sắp sửa tràn qua.

Hôm sau, đoàn bác sĩ từ ngoài phố kéo vào Kroa. Chiếc xe trắng toát đỗ ngay giữa sân chợ trống trơn. Từ trong đó bước ra những người trắng toát từ đầu đến chân. Trước hết, họ đến nhà Y Đoan. Bà mẹ già thấy người lạ vào thì lặng lẽ xuống thang đi tìm thằng cháu Y Kuk. Bác sĩ bảo: “Mẹ ơi, nhà mình ai bị bệnh, đâu rồi?”. Buôn trưởng Y Wen nói: “Aduôn đi kiếm thằng Y Kuk về chữa bệnh!”. Bà cụ đi tìm khắp nhưng không thấy cháu. Đoàn bác sĩ sang nhà Mí Hoa. Mí Hoa nghe nói có bác sĩ về liền vạch bụi cây sau vườn trốn. Chị ta ngồi im trong đó hết cả buổi chiều vì sợ bác sĩ. H’Juil đang ngủ trong buồng thì nghe tin có bác sĩ về chữa bệnh. Chị ta hoảng hồn định bỏ trốn nhưng không kịp. Bác sĩ đã vào đến sàn ngoài. H’Juil miễn cưỡng bước ra. Bác sĩ đàn ông hỏi:

“Cháu bị thế này lâu chưa?”.

“Mới”.

“Chính xác là từ khi nào?”.

“Tuần trăng trước”.

“Khi bệnh phát cháu cảm thấy thế nào?”.

“Không thế nào cả, buồn cười thì cười, cười thì chảy nước mắt…”.

Y Wen nhắc:

“Em nói đúng, nói rõ để bác sĩ tìm cách chữa đó mà”.

Bác sĩ hỏi tiếp:

“Còn cái ăn, cái ngủ, sinh hoạt thì thế nào, có bình thường không?”.

“Bình thường”.

“Bình thường là sao?”.

“Là vẫn có ăn có ngủ có sinh hoạt…”.

Hỏi một hồi, trả lời một hồi, rồi mấy người ngồi quanh mở bút giấy ra ghi chép. Già Ma Noi chăm chú theo dõi bác sĩ chữa bệnh, vẫn không tài nào hiểu được họ hỏi như thế thì làm sao hết bệnh. Ông đánh liều lên tiếng:

“Thưa bác sĩ, hỏi và trả lời thì liệu có hết bệnh được không?”.

Tất cả các bác sĩ đều cười ồ khiến già lúng túng thật sự. Một bác sĩ giải thích:

“Còn phải khám, phải lấy mẫu máu, xét nghiệm nữa chứ!”.

“Thì tôi cứ hỏi thế!”.

Khi bác sĩ chích kim tiêm vào tay thì H’Juil khóc thét lên, nước mắt nó bắn ra như vắt chanh, dính loang lổ vào bộ áo trắng trước mặt. Một bác sĩ khác ghé chiếc ống nhỏ bằng ngón tay vào má H’Juil để hứng nước mắt nhưng không tài nào hứng được, đành thôi.

Sau đó, đoàn bác sĩ còn dạo quanh buôn một vòng, xuống tận ngòi nước, nhìn nhìn ngó ngó chán chê rồi mới trèo lên xe quay về. Khi chiếc xe khuất hẳn sau vạt cỏ dại bên đường rồi mọi người mới thấy Mí Hoa trong bụi cây sau vườn chui ra. Y Wen quát:

“Bác sĩ đến khám sao mí trốn?”.

“Tui có biết tại sao thì nói làm gì. Tui chỉ thấy sờ sợ thôi mà – Rồi cầm tay H’Juil, hỏi – Thế nào, bác sĩ bắt được bệnh trong người ra chưa?”. 

Thấy có người cầm tay mình, H’Juil giật thót quay lại, thấy Mí Hoa, nó ôm chặt lấy. Hai ngươi ôm lấy nhau. Mí Len, H’Bia rồi H’Yao nữa, không biết chui từ trong bụi cây nào ra, chạy đến ôm lấy nhau, khóc rưng rức… Họ cứ ôm lấy cánh tay của nhau mà lắc mà giật. Già Ma Noi thấy vậy tất tả chạy theo chiếc xe trắng của các bác sĩ gọi lớn:

“Có nước mắt, có nước mắt rồi bác sĩ à…”.

Nhưng chiếc xe đã chạy khá xa nên không ai còn nghe được. Tiếng kêu tuyệt vọng của già làng lẫn vào đám bụi đỏ bốc lên mù mịt mà động cơ của chiếc xe vừa tạo ra và sau đó bị gió thổi bạt đi về bên kia núi…

Sau đó là nhưng ngày đợi chờ mòn mỏi. Mọi người đều hướng đôi tai mình về phía con đường dẫn vào buôn để chờ đợi tiếng động cơ của chiếc xe màu trắng. Mỗi lần nghe tiếng động cơ ì ầm vọng vào là mấy trăm lồng ngực đều dội lên nỗi lo lắng xen niềm hi vọng thấp thỏm. Nhưng rồi chiếc xe trắng chở các thầy thuốc màu trắng xa lạ đã không còn ghé lại Kroa lần nào nữa trong suốt mùa nắng năm đó. Nóng ruột, Ma Noi giục Y Wen ra xã hỏi. Y Wen đi về, cầm theo một tờ giấy, đứng ngay đầu buôn, dưới gốc kơnia, đọc cho Ma Noi nghe: “Trung tâm y tế huyện… kính gửi xã… sau khi lấy mẫu phẩm… chúng tôi tiếp tục nghiên cứu… đề nghị bà con theo dõi, báo cáo…”. Nghe xong, Ma Noi nắm lấy cổ áo Y Wen quát lớn:

“Vậy là sao? Mày có hiểu nó nói gì không?”.

Y Wen tái mặt, lắp bắp:

“Tui cũng như già, nó nói vậy thì biết vậy, hiểu hiểu…”.

Ma Noi đờ đẫn buông tay ra, nói như người mất hồn:

“Thôi, ta về đi con!”.

Hai chiếc bóng lủi thủi đi về phía ngòi nước, phút chốc đã chìm khuất vào bóng núi Chư Mang đen thẫm. 

Từ khi phát hiện ra người Kroa mắc bệnh lạ, các sạp hàng ở chợ đã dọn đi sạch và không ai dám quay lại. Bây giờ, chợ bỏ hoang, là nơi trú mưa trú nắng của lũ bò trong buôn. Buổi chiều, sau khi no nê cỏ nước, chúng không về nhà mà đủng đỉnh đi vào chợ, chọn chỗ cao ráo, sạch sẽ đứng quây quần nhai cỏ rồi ngủ qua đêm. Sau một thời gian, cả khoảng sân chợ rộng rãi thành một bãi phân bò lổm ngổm. Người Kroa quay về với nương rẫy. Dù đang bị bệnh lạ giày vò âm ỉ nhưng sáng sáng, từng nhóm người vẫn cặm cụi lên rẫy. Những căn lều coi rẫy lại mọc lên như trước, và trên nóc lều, những ngọn khói cũng mọc lên, nõn nà như chưa từng dâu bể đi qua. 

Nhưng, hình như tai hoạ không muốn buông tha người Kroa. Những xui xẻo liên tiếp kéo đến hết đợt này đến đợt khác, như mưa vào mùa. Những vạt rẫy tươi tốt sau một thời gian xao nhãng bàn tay con người bây giờ trở nên cằn cỗi. Cỏ tranh đã tiệt gốc từ lâu nay lại đâm mầm nhọn hoắt, đều như chông. Hạt bí hạt bắp gieo xuống chưa kịp ngóc đầu đã bị cỏ tranh mọc trùm lên. Già làng Ma Noi phải đi đến từng vạt rẫy để động viên từng người.

“Chà chà, cái giống cỏ tranh này, phải đào thật sâu, nhặt hết gốc mới được…”.

Theo đề xuất của Y Wen, tất cả lao động trong buôn tập trung lại làm cuốn chiếu một loạt, hết rẫy nhà này thì sang rẫy nhà khác. Cứ thế, đến giữa mùa mưa thì tất cả lưng rẫy vùng Lòng chảo đã sạch cỏ, phơi tấm lưng đỏ quạch giữa nắng. Vẫn còn kịp vụ. Những hạt giống vội vàng thả xuống cho kịp. Đất đã no nước, chỉ chờ hạt xuống là bung mầm, sinh sôi. Nhưng thời tiết lại giống con mụ điên lên cơn. Đã không mưa thì thôi, khi mưa lại mưa dồn mưa dập. Hạt giống bỏ xuống đất bị úng thối hết sạch. Thế là lại phải gieo lại lần khác, cực hết chỗ nói.

Trong khi những hạt bắp hạt lúa đang âm thầm cựa quậy trên rẫy Chư Mang thì ở đoàn xiếc xảy ra chuyện lớn. Tôi đã có linh cảm rằng chuyện không lành sớm muộn gì rồi cũng sẽ xảy đến. Chỉ không ngờ được rằng, tai hoạ lại nặng nề đến mức ấy. Như thường lệ, sau buổi biểu diễn hôm ấy, mọi người lại bận rộn thu dọn đồ đạc. Trong khi cả đoàn đang ai vào việc nấy thì chợt nghe tiếng hét đau đớn kinh hoàng phía sau mỏm đất dựng sân khấu.

Tất cả mọi người chạy xúm đến. Không ai tin vào mặt mình nữa: Gã voi đực cụt ngà đang dùng chiếc vòi của mình quấn chặt lấy đoàn trưởng nhấc bổng lên không. Ông ta giãy giụa, hai chân và hai tay bơi trong không khí, miệng không ngớt la hét. Mọi người đứng bất động. Con voi, không biết căm giận điều gì mà hung hăng đến thế, khác hẳn vẻ hiền lành lặng lẽ ngày thường. Nó rống lên, vung cái vòi giơ cái thân người lên và quật xuống. Bụi tung mù mịt. Ai nấy bịt mắt lại, không dám nhìn. H’Nhi hét lên:

“Thôi, đừng, đừng Y Trut ơi!”.

Nghe tiếng người gọi đến tên mình, gã voi Y Trut thoáng như rùng mình. Nó ngoảnh lại nhìn H’Nhi, mắt chớp chớp rồi thong thả đặt cái xác xuống, sau đó lặng lẽ bỏ đi. Giờ tôi mới kịp nhìn kỹ nó. Toàn thân nó nhăn nheo, lông đuôi rụng trụi. Nó gầy thảm hại. Từ đó về sau, tôi không gặp lại Y Trut lần nào nữa. Có thể nó trốn thoát về với đại ngàn, cũng có thể nó bị giết trên đường chạy trốn, tôi không dám chắc.

Vậy là án mạng đã xảy ra. Đoàn trưởng chết, đoàn xiếc như rắn mất đầu. Tôi ngồi ngẩn ngơ, không biết mình vui hay buồn. Riêng H’Nhi buồn thật. Nàng nằm lì trong phòng, mấy ngày liền không ló mặt ra ngoài. Thằng Y Siên nói với tôi:

“Kra à, dì H’Nhi mang bầu, mày có biết không?”.

“Kéc, kéc…”.

“Mang bầu tức là có em bé đó…”.

“Kéc, kéc…”.

“Với lão đoàn trưởng chứ ai nữa!”.

“Kẹc, kẹc…”.

Nó không thèm trả lời câu hỏi của tôi nữa, dụi mắt đi vào phòng ngủ. Tôi ít khi khóc, nhưng lần này thì nước mắt túa ra không làm sao dừng lại được. Vì sao thế H’Nhi? Tại sao phải như thế? Tôi nghe như trong bụng mình, lửa rần rật cháy. Tôi điên lên mất, hai mắt nổ đầy đom đóm. Giữa bầy đom đóm loạn xạ, lại thấy H’Nhi với cái bụng to bằng quả bí đang trôi. Tôi vùng lên, một mình bỏ chạy ra phố. Thằng Y Siên chạy theo, gọi to:

“Kra, Kra, về đi, lạc đường là mày chết…”.

Chết thì thôi. Tôi không thèm nghe. Tôi chạy. Bên cạnh tôi, bao nhiêu là người, với xe nhỏ xe to cũng đang hối hả chạy. Cái chạy ngược chiều, cái chạy cùng chiều, người đi ngang, người chạy dọc, loạn xạ. Tôi biến thành một cơn gió rồi cũng nên. Rất nhiều ánh mắt xa lạ nhìn tôi, ngạc nhiên. Có tiếng người hét, con khỉ đột, bắt con khỉ đột… Tôi càng chạy nhanh. Hình như chúng cố đuổi bắt tôi, có tiếng đất đá vèo vèo. Tôi bắt đầu thấy sợ, nhằm một vườn cây xanh trước mắt, tôi lao vào. Cuối cùng, khi tôi định thần lại thì thấy mình đã ngồi trên một ngọn cây trong vườn nhà nào đó.

Khi mò được về đến Kroa thì tôi đã kiệt sức. Mấy ngày đêm liền vừa đi vừa chạy vừa chuyền cành vừa sợ hãi nghe ngóng. Khi tôi đặt chân đến bãi đất trống vốn là nền chợ cũ thì đã thấy dì cháu H’Nhi ở đấy rồi. Không biết họ đi bằng cách nào. Tôi hỏi Y Siên thì nó không nói. Nó đang cùng dì và em gái tất bật dọn dẹp một gian hàng để làm chỗ trú thân. Tôi đoán, H’Nhi sẽ ở lại đây để sinh con. Nàng không muốn về buôn? Mà ai cho về? Một người vợ đã bỏ chồng để theo trai lạ, như cái ché đã khiêng ra khỏi nhà, đã sứt mẻ. Một người đang mang cái bụng to lùm lùm trước mặt chờ ngày sinh nở, nếu về thì ở đâu? Sinh ở đâu? H’Nhi ơi, sao đau xót thế này! H’Nhi nhìn thật lâu vào mắt tôi nhưng không nói gì. Đôi mắt nàng ráo hoảnh, không còn chút gì quen thuộc của đôi mắt ngày xưa. Tôi quyết định ở lại với H’Nhi nơi cái chợ bỏ hoang mà không cần phải băn khoăn gì nhiều. Kiếp này, tôi sẽ theo nàng cho đến khi nhắm mắt, dù nàng không biết vì sao.

H’Nhi nói:

“Y Siên, H’Mary, hai con quay về Kroa đi, về với bà ngoại, với anh Y Kuk, với cha của các con đi. Dì ở lại đây một mình được. Các con phải về với buôn làng, cái cây cần phải có gốc, nếu không nó sẽ chết, các con hiểu không!”.

Y Siên ngồi cúi mặt, không nói gì. Còn H’Mary thì lặng lẽ khóc. Đôi má thiếu nữ hồng hào phút chốc đã bị nước mắt nhuộm xanh lét. 

Tôi kiệt sức ngồi chứng kiến buổi chia tay của mấy dì cháu H’Nhi. Không phải chia tay rồi để đi xa cách biệt nghìn trùng mà đơn giản là chỉ để bước qua cái ngòi nước quay về buôn làng cũ. Yàng ơi, một cái ngòi nước thôi, chỉ vài bước chân thôi nhưng là cả một ranh giới không thể bước qua với H’Nhi. Nàng không thể trở về vì đã bỏ buôn làng ra đi, đã trót mang thai với một người đàn ông không phải chồng mình.

“Rồi chúng con sẽ ra đây với dì! – H’Mary nói thế trước khi lau sạch nước mắt để bước chân qua ngòi nước quay về ngôi nhà cũ mục nát giữa buôn Kroa. Quay sang tôi nhìn, H’Mary nói tiếp – Kra, mày về rừng hay về buôn hay ở lại đây với dì H’Nhi?”.

“Kéc kéc…”.

“Mày muốn ở lại hả? Tốt rồi, tốt rồi”.

“Kéc kéc… tôi còn biết đi đâu nữa, tôi sẽ ở với H’Nhi, ai có thể bỏ nàng lúc này, còn tôi thì không thể!”.

H’Nhi nhìn tôi, không nói gì, nước mắt rơi lã chã. Tiếng bước chân của hai đứa cháu mà nàng thương yêu nhất đã xa dần, bóng của chúng đã khuất hẳn cuối con đường dẫn xuống ngòi nước. Nàng nằm vật xuống tấm phản trước lều nức nở: “Yàng ơi!” rồi lịm đi. Hình như có một cái gì đó vừa tan rã ngay trong người H’Nhi mà tôi không thể nào biết được một cách rõ ràng. Nàng sốt li bì. Tôi lục túi lấy chiếc khăn đắp lên người nàng. H’Nhi vẫn rên rỉ:

“Dì lạnh lắm, Mary ơi!”.

Tôi không biết làm sao được. Đến lúc này thì tôi thật sự căm hận Yàng Diê. Tại sao kiếp này tôi không được là người! Tôi cuống cuồng ôm lấy H’Nhi, hi vọng nàng sẽ đỡ lạnh hơn. Yàng ơi, cho đến lúc này đây, trong một tình huống khổ đau này, tôi mới được ôm H’Nhi của tôi vào lòng. Cuối cùng thì tôi cũng được ôm lấy H’Nhi. H’Nhi sẽ là của tôi, dù khổ đau, hoạn nạn thế nào đi nữa, chắc chắn thế. Bây giờ, tôi mới có dịp nhìn kỹ gương mặt H’Nhi. Cặp lông mi vẫn rợp xuống trên đôi gò má hồng rám nắng. Phía dưới cằm, những mạch máu nổi mờ mờ sau làn da xanh xao. Tôi nhìn vào đó, thấy cả đất trời Chư Mang thân thuộc, nghe được cả tiếng ầm ào cuộn chảy của dòng Sêrêpôk lao băng băng giữa đại ngàn, nghe cả tiếng vó ngựa xôn xao giữa thảo nguyên. Những hoài niệm của kiếp trước vẫn còn lẫn quất đâu đây trên gương mặt của người tôi yêu. Cả mùi thơm lá rừng nữa, ngọt lịm như mơ.

 “Mary ơi! – Nàng cựa quậy, đối môi mấp máy phát ra những tiếng yếu ớt vô hồn – “nước, nước Mary ơi!”. Tôi vội vã chạy xuống ngòi nước quen thuộc của buôn Kroa, vớ lấy một chiếc bầu vỡ người ta bỏ lại, múc nước về cho H’Nhi.

Ở Chư Mang, càng về cuối mùa mưa, mưa càng dai dẳng. Những con đường đất đỏ trở nên lầy lội, nhão nhoét. Tôi bón từng ngụm nước vào miệng H’Nhi. Đôi môi xám không ngừng mấp máy, những mạch máu sau làn da vẫn chạy mờ mờ. Tôi kéo tung tất cả mọi thứ có thể đắp được để trùm lên người nàng rồi nằm xuống bên cạnh. Những giọt nước nhỏ li ti từ ngoài cửa tạt vào lạnh buốt. Cả một khoảng trời xám xịt bao trùm trước mặt.

Trong tiếng gió tiếng mưa hình như có tiếng gì đó mơ hồ rền rĩ mãi không thôi. Tôi lắng tai nghe, tiếng rền rĩ biết mất, hình như có tiếng bước chân người đang đi về phía chúng tôi. Tôi vùng dậy nhảy ra cửa. Trên con đường từ trong buôn ra, một bóng người nhỏ nhắn liêu xiêu trong mưa, dáng quen quen. Xa xa, núi Chư Mang đang vươn vai đỡ lấy bầu trời buồn rười rượi đang muốn đổ ụp xuống. Bóng người tiến đến gần, trông rất quen nhưng tôi vẫn chưa nhận ra là ai. Khi gương mặt sũng nước vào hẳn trong lều, tôi mới kinh ngạc: Là Y Wen! Sao Y Wen đánh hơi nhanh thế, biết H’Nhi ở đây mà ra thăm vào đúng lúc này?

H’Nhi vẫn nằm trên tấm phản không nhúc nhích, thỉnh thoảng môi mấp máy như muốn nói gì đó. Y Wen cởi phăng áo mưa vứt xuống đấy, lại gần H’Nhi. Tôi vẫn đứng như trời trồng, chưa kịp hiểu anh ta định làm gì. Đột nhiên, anh ta cúi xuống ôm lấy gương mặt xanh xao của H’Nhi, áp mặt mình vào đấy mà khóc nấc lên. Y Wen vừa khóc trong nấc nghẹn vừa nói gì đó mà tôi không nghe rõ. Tiếng khóc nấc như một sợi cật nứa thật sắc cắt dưới bàn chân tôi. Chỉ một lúc, cả hai gương mặt đã xanh lè nước mắt! Yàng ơi, không còn là mặt người nữa, đó là những gương mặt của ma quỷ, của những pho tượng gỗ chôn lâu ngày dưới đất mới được đào lên!

Chợt Y Wen ngẩng đầu lên nhìn tôi, trong mắt anh ta lóe lên một tia sáng kỳ lạ và khó hiểu, không phải ngạc nhiên, không phải khinh ghét, không ra cười cợt, cũng không hẳn thẹn thùng, càng không phải thách thức, mà là tổng hợp tất cả những thứ đó cộng thêm phảng phất một chút ma quỷ và mùi máu tươi. Y Wen hỏi tôi:

“Nàng ốm lâu chưa? Về đây khi nào?”.

“Kéc, kéc…”.

Anh ta không hỏi gì nữa, lặng lẽ quay ra chạy một mạnh về buôn. Một loáng sau đã thấy bóng Y Wen tất tả quay lại. Anh ta đem thức ăn ra cho H’Nhi. Và lúc Y Wen ngồi cạnh phản đút cho H’Nhi từng thìa cháo thì nước mắt vẫn không ngừng bò quanh má, những giọt nước mắt xanh như lá rừng mùa mưa ở Chư Mang.  

Một ngày, hai ngày, rồi H’Nhi cũng ngồi dậy được. Lúc nào Y Wen cũng ở bên cạnh H’Nhi, trừ khi anh ta về nhà lấy thêm thức ăn và thuốc. Gương mặt H’Nhi đã có sắc hồng trở lại, mắt nàng vẫn xanh. Khi nàng nhìn vào mắt Y Wen thì hình như từ trong đó, dòng suối Kroa hiền hòa đang chảy dào dạt. Còn tôi, ngồi bên canh hai người, nhìn thấy dòng suối ấy, chợt nghe lạnh đến đỉnh đầu như cận kề cai chết. Tôi biết, tình yêu giữa Y Wen và H’Nhi chưa bao giờ phai nhạt, dòng suối Kroa trong mắt H’Nhi nói cho tôi biết điều đó. Còn tôi, cuối cùng, vẫn chỉ là một thằng khỉ đột mặt mũi nhăn nhúm tha thẩn quanh nàng mà thôi! Nghĩ đến đó, tôi không muốn nghĩ tiếp nữa, và khi Y Wen ôm riết H’Nhi vào lòng thì tôi đội mưa đội gió rời khỏi quán trọ. Tôi lang thang trở về buôn Kroa.

Người bắt gặp tôi đầu tiên lại chính là già làng Ma Noi. Già vẫn quắc thước như ngày nào. Tiếng sang sảng:

“Thằng khỉ đột Kra, mày về hồi nào, sao không về nhà?”.

“Kéc, kéc…”.

“Thì nhà tao chứ nhà nào nữa!”.

“Kéc, kéc…”.

“Tao đợi mày nhiều ngày quá, nóng trong ruột hung!”.

Có người vẫn đợi tôi ở vùng Lòng chảo núi Chư Mang ư? Bao nhiêu ngày lang bạt phố phường với đoàn xiếc, tôi đâu có chờ đợi điều này! Ánh mắt bao dung của Ma Noi làm tôi muốn khóc. Tôi lẽo đẽo theo Ma Noi về nhà, còn biết đi đâu được nữa?

Tôi không tài nào nhận ra được nữa nơi mà mình đã từng ở. Nhà Ma Noi bây giờ khác xưa nhiều quá. Không phải là cái nhà bằng gỗ có cầu thang bằng gỗ ngày xưa mà là một ngôi nhà xây kiểu ngoài phố. Nhà cũ vẫn để đấy không dỡ nhưng không ở mà chuyển sang để đồ đạc. Già Ma Noi nói:

“Mày thấy lạ lắm hả? Ở Kroa bây giờ nhiều nhà làm thế này rồi đấy, biết vì sao không?”.

“…”.

“Vì rừng hết gỗ rồi, không có gỗ làm nhà…”.

Tôi im lặng, không nói gì. Núi Chư Mang đứng sừng sững trước mặt tôi cũng không nói gì. Tôi cầm một trái bắp đưa lên miệng, hình như mùi bắp không còn ngậy như ngày trước. Trên đường về, nhiều ánh mắt nhìn tôi với cái nhìn xa lạ. Hay là tôi không còn là người của buôn Kroa? Lẽ nào!

Chờ cho tôi ăn xong quả bắp, già Ma Noi mới nói:

“Thế là tụi bay đã trở về vùng Lòng chảo, tau cũng có mừng mừng trong bụng, nhưng lo vẫn nhiều hơn mừng”.

“…”.

“Lo nhiều chuyện, mà cái tau lo nhất thì mi biết rồi đó…”.

“Kéc kéc kéc…”.

“Cái thằng không cha không mẹ này, mi lại còn giả vờ không biết ư! Mấy bữa ni, con H’Nhi đã quay về, mi tưởng tau không biết ư?”.

“…”.

“Rồi chuyện nó sắp đẻ con nữa…”.

“Rồi chuyện thằng Y Wen lén lút ra chăm sóc con vợ người ta nữa…”.

Hóa ra, già làng biết hết mọi chuyện, không sót chuyện gì. 

“Chuyện to lắm đó mày, phạm vào luật tục đó, thằng Y Wen vẫn là buôn trưởng của cái buôn Kroa này, nó đã lại có vợ, con H’Nhi vẫn là vợ thằng Y Đoan nghiện rượu… Mày bảo tao không lo sao?”.

Tôi nhìn kỹ mặt già Ma Noi, gương mặt vuông, mắt sâu trũng xuống, hàng ria trên mép lốm đốm bạc. Càng ngày tôi càng thấy Ma Noi giống già Âng của tôi ngày trước. Tôi muốn hỏi già rằng liệu H’Nhi có bị phạt không nhưng lại thôi. Già Ma Noi lại nói một mình:

“Rồi đến khổ vì chúng nó, cái thằng nghiện rượu ấy nó lại làm ầm ĩ buôn làng lên cho mà xem!”.

Không phải chờ lâu, khi tôi đang ở trong nhà Ma Noi thì ngoài đầu bến nước đã xảy ra chuyện. Y Wen vừa đi gặp H’Nhi ngoài chợ về thì chạm mặt Y Đoan xiêu vẹo từ trong buôn đi ra. Miệng vẫn nồng nặc mùi rượu, Y Đoan lè nhè:

“Này, thằng con nít Y Wen, mày đi đâu về đấy, gặp người lớn mày không chào một câu à?”.

Y Wen không nói gì, đứng trừng mắt nhìn lại, như một con tắc kè nhìn con chim chích. Y Đoan được thể tiếp tục khiêu khích:

“Mày là buôn trưởng mà khinh người, tưởng tao không biết mày ở đâu chui ra ư? Mày đi chăm cái con vợ hư hỏng sắp đẻ con của tao chứ gì…”.

“…”.

“Ha ha, hóa ra buôn trưởng cũng chỉ là thằng đi lấy vợ cũ của người ta…”.

Mắt Y Wen đã trợn ngược lên nhưng anh ta vẫn đứng im. Y Đoan xiêu vẹo đi qua, miệng vẫn lải nhải:

“Mày là thằng con nít ăn đồ thừa, người lớn không thèm chấp, tao phải đi thăm vợ nối dây của tao thôi…”.

Y Wen nắm chặt hai nắm tay, ngửa mặt lên trời, hình như định nói gì đó nhưng vừa mở miệng thì chợt một bầy chim phí bay qua trên đầu kêu nháo nhác. Một bãi phân chim rơi ngay vào trán anh ta, trắng như vôi. Y Wen chạy xuống ngòi nước rửa thật lâu rồi mới lững thững đi về. 

Chuyện Y Đoan ra ngoài chợ gây sự với H’Nhi thế nào, tôi không được biết. Chỉ biết rằng, những ngày sau đó, buôn làng rộn rạo như sắp động rừng. Người ta thì thầm bàn tán to nhỏ với nhau, tôi không tài nào nghe được hết. Nhưng tôi dám đoán chắc rằng, họ đang nói về buôn trưởng Y Wen và H’Nhi. Người Êđê ở Chư Mang vốn nhân hậu, sống với nhau trong buôn làng vẫn hòa thuận, thế nhưng, cái gì động đến luật tục là không khác được. Người ta có thể thương cảm cho H’Nhi vì phải nối dây với anh rể nghiện rượu mà phải bỏ buôn làng bến nước lưu lạc, nhưng không ai có thể tha thứ cho buôn trưởng Y Wen. Đường đường là buôn trưởng, lại đã có vợ, mà nếu không có vợ thì thiếu gì con gái trẻ đẹp muốn bắt làm chồng, sao Y Đoan lại cứ dính vào vợ của Y Đoan mà không chịu dứt ra? Hơn nữa, Y Wen không lẽ không biết đó là điều luật tục đã cấm! Tôi còn nghe lõm bõm rằng, buôn Kroa càng ngày càng đổ đốn ra, bị Yàng phạt khóc ra nước mắt màu xanh cũng chính là vì buôn trưởng Y Wen, vì luật tục bị người đứng đầu buôn vi phạm.

Già Ma Noi hỏi tôi:

“Kra, mày là đứa thông minh, mày đi đây đi đó nhiều, biết nhiều thứ, mày bảo tao phải làm thế nào?”.

Tôi chỉ biết gãi đầu. Với tôi, luật tục là cái gì đó tù mù khó hiểu nhưng không thể làm khác. Ma Noi thấy tôi im lặng nên không gặng hỏi, mà chỉ nói một mình:

“Phải tìm người buôn trưởng khác thôi!”.

Tôi hiểu, già làng đã nói ra bằng lời, tức là mọi việc đã định đoạt. 

Nhưng hình như Y Wen đã biết trước được kết cục, hoặc là anh ta cũng không coi chuyện làm buôn trưởng là quan trọng, vì thế, khi già làng Ma Noi chưa kịp họp buôn để bàn chuyện phế truất và luận tội Y Wen theo luật tục để buôn làng phạt vạ thì anh ta đã bỏ đi. Dĩ nhiên, cả H’Nhi cũng không còn ở trong căn lều tạm bợ ngoài sân chợ nữa. Sáng sớm, khi tôi ra đến nơi thì căn lều bỏ không, cả mùi hơi người cũng đã lạnh ngắt. Một lần nữa, H’Nhi lại bỏ đi mà không nói cho tôi biết trước.

Lại thêm người Êđê Dham ở núi Chư Mang bỏ buôn làng ra đi.