TEARS OF THE DEEPEST GREEN | NƯỚC MẮT MÀU XANH THẪM | Nguyễn Văn Thiện [chapter THREE]

One is tired of all that’s been on Mount Chu Mang. My love, you closed your eyes, said, you’re also tired. The evil demons have consumed all the white pebbles in Kroa spring, now, they’re advancing onto other things. I asked, what do demons eat? My love you said, demons eat the human spirit, the spirit of the mountain, the spirit of the forest, they consume everything. Then why did you say before they only chew on white pebbles? You look at me like I’m a child, and smile gently. Then you said, take me in your arms, my love, hold me tightly, leaving no space between us, any kind of gap, the hands of demons shall invade, crawling into the depths, consuming our spirits.

The hand that’s been severed? That’s right, severed completely, but it didn’t perish, it turned into some kind of beast, a bit like a spider, claws like a crab, tail like a scorpion. It crawls from one forest to another looking for somewhere to stick its nozzle in, to suck blood. I held you tightly in my arms, without a single gap, like you said, my love. You closed your eyes, chest heaving, demons invented all sorts of things to divide humans causing hate. I laughed aloud even though my entire body’s stretched out tense, demons are the power behind hate? You sobbing, yes, that’s them, they’re the enemy. You spoke my love as your lips were tightly on mine.

I was shaking, such terrible sinfulness. The boulders have been eaten, then the spirit of the mountain, the spring, the spirits of people! That can’t be, what I’ve heard in Mount Chu Mang must be something else. I was incoherent, mortified, my love. Maybe you’re actually a demon, you’re consuming my spirit, you seducing me into doing all sorts of spellbinding deeds? You won’t let me go, your lips are still stuck to mine, your head shaking, as though it’s not true.

The demons want to eat me, breathlessly you acclaimed. But my bones are hard, the demons had to use powerful hairy hands to grab at my chest, to hook onto my body. My very own eyes have witnessed, the hand had turned into a musician, he wore a wide brim hat, in boots, stood in the middle of a crowd singing and strumming a song about the mead. But, if you look carefully, he’s actually in the middle of swallowing, chewing, digesting the song, swallowing the music, digesting the sound of the gong. His stomach bloated, disgusting.

The moment a little girl ran over to give him a wildflower, he stared at the flower for a while, lifted it to his nose, sniffing it before putting it in his mouth and swallowing it whole. The crowd jumped up, in applause as though watching some amazing magician. The demon in a winning smile, satisfied. I said, please my love, I don’t want to hear that story anymore, it’s too sad. You looked at me confused, apologised profusely. But the apologies couldn’t escape your lips since our lips were stuck together. I relaxed so you could come closer again, until you and I, my love is a mushy clump of clay stuck together without one single gap.

Telling a story from the beginning till end in an interesting way is not possible. Since in life as a human, my friends and I all generally did not learn how to read and write. The glorious days of our youth were spent fighting, a sombre vocation, painful and sad with old Ang, the one who had raised me, and H’Nhi, the one I loved most in life as a human. Certainly, an ape’s thoughts are nowhere near eloquent. I don’t know if I shall ever be able to return as a human, it’s not possible to know, only those up high, only Yang Ae Die knows and could make such a decision. But since I was born as an ape, I have never had the chance to meet Yang Ae Die  even now in my dreams. So very strange! Or are Yang reserved only for people? If I ever meet Yang Ae Die again, it will be my first question. Definitely I’ll ask if H’Ly, by betrothed those years ago, is actually the beautiful troubled H’Nhi of today? I will wait, one day at a time, one season to another, I shall ask …

I lived in the forest for a period of time. I grappled with adjusting to living in the forest foraging for food, a place to sleep. It was easy to learn to live peacefully in the forest. I was afraid of everything, the endless screeching of the wilderness wind and storms. Afraid of every rustling noise around me. I slept with my eyes open. Sometimes there might be a familiar sound like a scream from somewhere in the dark deep green canopy. I always knew they were the terrifying scream of someone accepting death. I thought to myself, so if I’m about to die I would rather die in Kroa village, by old Ang, in front of H’Nhi and nowhere else.

Hence I decided to return home.

Kroa completely changed.

Bitter and heartbreaking.

Old Ang was gone. The old man had returned to Atâu bay with all the Yang when I was wandering in Mount Chu Mang. The old man’s house was exactly as it was. I climbed up the ladder, had a peek, it was completely empty, no smell of any smoky fire. The old parrot asleep nodding away, soundless, no mumbling. My movements startled it, waking it up in a spasm of coughs. Dear Yang, the sound of old Ang coughing! It coughs as it stares at me with cloudy blind eyes. The water bay caught my eye, at the sound of children. A few kids were mucking around. The water trough dripped like a child peeing. It was drying up. No adults around. I headed towards the bay to find they were Y Doan’s kids. Y Kuk, H’Mary, Y Sien. They’ve grown a little. All naked bathing by the water trough. The older brother scrubbed his little brother’s back. The little girl lifted up her chin, staring at me, surprised. She cried:

“Look Kra, the ape came back!”

The brothers turned to look at me, their eyes lit up as though they wanted to ask me something. I moved towards them, standing beneath the water trough, opened my mouth to let the waterfall straight in. The water is still fresh. Y Sien screaming loudly so I could hear:

“Kra, old Ang died, did you know that?”.

I nodded, tears ran down my cheeks. Seeing me cry, H’Mary suddenly teared up as well. I cried because I loved old Ang, but that kid, why is she crying? I screeched, kec, kec, why? Y Sien pats his sister, don’t cry, aunty will be home soon. Shocked, H’Nhi left? To where? Y Kuk hugged me and whispered into my ears:

“Our aunty H’Nhi has gone to town to find work, you know?”

He spoke quietly but it felt like lightning in my ear, oh god, into town to find work? What’s a town? Where’s this town? Why do you have to go to town to find work? I was screeching for a desperate length of time. My screeching scared poor little H’Mary. She buried her head in her brother’s chest, the three of them huddled together crying. I looked at each one of them carefully again, each one of the kids was thin, skin and bones, hair sun-bleached, knotted. Very strange! Their tears were not clear, not milky, but green. Lines of tears the colour of foliage strewn on their cheeks. I looked carefully at them again, these are the eyes of the Ayun family still bright and brilliant.

I realised suddenly that I had no family left in Kroa. Orphaned. Not knowing where to go. Every day I roamed the fields, dropping into one field, then another listening. Wherever a gathering took place I was there. Within the scattering chatter, now and then they mentioned H’Nhi. I listened attentively, not missing a word. I tried as much as I could to piece together what had happened in Kroa in the months I was away.

What has happened was beyond my imagination.

After the wet season last year, when I had just left Kroa in those hungry nights, the village chief Ma Noi, old Ang and another three elders headed for the province. Ma Noi announced, we have to go all the way to the district, if necessary into the city centre to ask for a clear explanation on why the dam and rubber agriculture association have stolen the land from the Kroa people. Wrapping steamed rice and corn for the road, the five elders left. They ask for directions as they go – which direction is the district office. Eventually, they were in town. The five in a line headed into the District Committee headquarters. Stopped by the guard at the gate. Each time to this point of the story, chief Ma Noi laughed till there were visible tears. The two guards standing behind the gate were like wooden statues hence Ma Noi stepped through their gates without a thought, they couldn’t believe their eyes when the statues spoke, commandingly shouted:

“Stop!”.

Immediately the line of people stopped. One out of the statue who looked exactly like the other one asked in a loud voice:

“Where are you going?”.

 Old Ang as though shaken awake, answered simply:

“We want to see the district head!”.

At that very moment, a white car pulled into the gate. An imposing man stepped out of the car. Forehead furrowed asked:

“What’s the problem?”.

Experience alerted Ma Noi that this is an important official hence he quickly answered:

“We’re from Kroa village Mount Chu Mang here to query the district about land”.

Ah, he acknowledged before ordering the two “statues”, “invite the elders into the waiting room, you hear, make sure they have enough to drink, you hear”. After the two words, you hear he popped back into his car, headed straight inside. Everything happened so quickly Ma Noi ended up sweating profusely, both his palms were wet and sticky.

After that everything unravelled, as Ma Noi would say “okay”. Meaning the district understood the queries of the people, and for a while now is aware of the struggles of the people in Kroa but “there’re lots of things to be done, more urgent matters, hence there have been delays. Everyone stays calm, all shall be sorted, all will be back in its right place”. This part Ma Noi repeated over and over again, each time with a smile, sometimes cheerful, sometimes mocking: When they send the elders home at the gate, the district officer reminded over and over again: “Whatever it may be, please don’t hesitate to inform our office, the district here know, we will sort it out, don’t turn up here in a crowd like this it’s not good”. Old Gum turned around and smiled: “Of course we’ll return if we don’t how would we all know what it’s like in the district…”.

The convoy of Kroa’s “officials” returned with a win. Exactly as promised by the district officer, a few days later, a convoy of about ten officers arrived in the village. They inquired carefully how many people were in each family, each family has how much land, fields for crops. They rolled out a map the size of a banana leaf in the middle of the deck of the longhouse so the chief Ma Noi can see, review. The officer announced sharply like a machete slicing the side of a boulder:

“We have to provide each household with a hectare of fertile land! But right now, immediately supply rice, cooking oil, fish sauce to stave off hunger till next year’s harvest”.

More fun arrived the next day, a convoy of entertainers came in a huge vehicle to sing and dance for the village. They need no further mention, lots of fun!

The convoy of entertainers set up a stage in the middle of the schoolyard. The lighting was so bright it reached the foot of Mount Chu Mang. The opening number was an orchestration of gongs called “Invitations of the spirits”. Quality gongs, with enough punch to resound past seven springs, seven meadows were on display. The sound of the gongs has for a long time been absent in the Kroa, today suddenly present. It awoke in the mind of the people of Kroa something of a past barely gone yet so far away. Old Ang sat at the front right at the foot of the stage, tears flowing. The older you get, people tend to cry even more. Chief Ma Noi’s bitterness didn’t dampen at the mention of that night of songs and gongs: Gosh, listening to their gongs I’m reminded of our village’s, only an old chipped one left hanging at old Ang’s house. Looking at that scene, old Ang weeping continuously, I couldn’t bear it. So I announced: “Enough, no more music, let’s go home and drink, now let’s go, let’s go!”. After a couple calls to go, the two of them quietly one after the other leave for old Ang’s house to drown their sorrows. The sound of the gong still bright echoed in from the schoolyard. Could still be heard even after an entire cask of wine. Old Ang swaying stood up, reaching for the very last old chipped gong of Kroa village. In a solemn ceremony, the old man sat crossed leg by the stove reciting a song called “A new harvest feast” of the Ede Dham tribe. The old man performed the melody as though in a mass affront to the gods.

Chief Ma Noi sitting next to him drinks mumbling the words of the song: thanks to Yang of the forest, thanks to Yang of the spring, and thanks to Yang of Chu Mang, rich is the harvest, pots full of rice, casks full of wine… No longer the sound of the gong. The sound of two old hearts pounding in rhythm at ease, full of love, in yearning anxiety, overwhelming sadness and regret.

While old Ang played his gong outside in the schoolyard, the entertainment continued with new acts.  A young woman entered the stage in a brocade skirt in the bright light shimmered brightly. The audience all at once wooed: “Yang gosh, she’s so beautiful!”. Everyone voices full of wonder, she looks so much like our H’Nhi in Kroa village! She sang “The gui ”. A very familiar voice. They all exclaimed together: “It is H’Nhi!”. The song just finished. She stood in the middle of the stage. A person from all the way in the back of the crowd stepped up laughing brightly, spoke up:

“Does anyone recognise who this is? She’s from our village, now a singer of the Western highland, you recognise her yeah?”.

There was a lot of commotion:

“H’Nhi, it’s H’Nhi right?”.

“It is H’Nhi”.

“Sing another song H’Nhi…”.

H’Nhi barely audible, but her voice echoed from the microphone on the stand was loud, all could hear clearly:

“H’Nhi has wronged the village, I hope you all can forgive me!”.

At the back in the scuffle, someone said it’s definitely H’Nhi who’s abandoned the village, according to traditional law is at fault with Y Doan and H’Lum’s children, someone else argued, leaving or staying is the right of each person, no one else should be able to dictate that decision. An animal thirsty knows to leave and look for water, let alone  H’Nhi continuing the line with that old drunk, her brother in law, it’s such a sad situation how can she not leave? Each time Y Doan gets drunk he picks on his wife, H’Nhi has to go hiding in one field or another, why would she stay? H’Nhi raised her voice in a song in the middle of everyone’s discussion, sweet, heartfelt: She carried in her gui the sound of the drums/ the sound of the gong/ the water of yesteryear/ she carries in her gui our timber deck homes/ carries the songs/ lyrics/ on the way to the fields/ on the way to the village/ words choked up in her throat/ laughter in her heart…

The song ended, but the people continued to yearn and dream, there was a sudden cry of a child from the crowd:

“Auntie!”.

It was H’Mary, H’Lum’s daughter. H’Nhi in the middle of bowing to the audience froze. As though the sound of the child’s voice had some sort of strange power that could turn the living into a statue or turn a carving into a living human breathing being. From the yard, the child jumped up and ran straight for the stage. Crying as she ran, chest heaving, tripping, falling all over the place. In the end, she was where she wanted to be. She jumped into her auntie’s arms grabbing a fist full of the hem of the shimmering tassels on the sequin skirt refusing to let go.

Everything unravelled so quickly the security guards didn’t have a chance to react, the crowd didn’t have a chance to react at all. And by the time everyone caught up to what was happening aunty and niece were in each other’s arms both weeping miserably. The crying through the microphone exploded, the sound travelled, crashing into the side of the mountain into the valley returned, felt like a hundred people crying at once, a rupture of pitiful sadness. Someone from the back of the crowd shouted, shut the sound, turned the power off. The power off. The sound of crying ceased completely. The air fell silent, as though a concert had never taken place that afternoon. The entire Basin sank into darkness. The wind from the other side of Mount Chu Mang carried with it the shattering song of a bird, scattered and falling onto the mead.

The light was turned on again. The stage bare, H’Nhi and the child are no longer there, both of them must have snuck under the dark green curtain. The MC, smiling as though nothing happened, cheerfully announced the next act. On the stage appeared a couple from the Juan tribe singing and dancing to songs celebrating the mountain and forest in a bright new era. Her parasol is spinning. The man stuck out his chest as though he was about to take flight.

Someone said:

“He looks like Kra the ape swinging on a tree!”.

All their eyes focused on the act but gone were their enthusiasm at the beginning of the show. A few kids are already asleep on their mother’s lap. A couple of people in the middle of the crowd stood up and left, the crowd shuffling. In the end, no one said anything to each other, all stood up at once, ignoring the MC “stay, the best acts are to come” for tonight’s concert.

The sound of a congregation of footsteps outside, made Ma Noi look up from inside old Ang’s house, sticking his head out: “Not watching anymore, going home so early?”. No one heard, nor was there an answer. Out on the stage, singing, music continued to echo for a while before resigning to a stop completely.

The days after that, in the fields or by the stove, there were constant talks about H’Nhi’s situation. It seemed all the people in Kroa village were haunted by the cries of aunt and niece the night of the concert. The sound of sudden hopeless desolation, blanketing the entire Basin that evening has sunk in deep in the heart of all the people there. That day, even though I was not present I knew, many people cried. The people of Kroa are like that. One person sad the entire village would be sad. Evident in the days to come, people still spoke of those hard to forget minutes. Mi muttering over and over again: “Dear Yang, why does H’Nhi has to have it so hard, and those poor children. People say, don’t know if she’s even any better off in town, maybe she’s a…”.

No matter how you word it, H’Nhi is gone, gone to town.

But where is this town? The question continued to plague me. I couldn’t handle sleeping in old Ang’s house, it was too cold. It must be about two wet and dry seasons since old Ang had left for the water bay of the ancestors. I wonder where the old man’s soul is now. The old parrot refuses to forget the memory of his cough, it remains in the cold abandoned house, occasionally spasmodically coughing. My chest tightened with each unbearable bout of cough. I screeched: “kec kec, kotia, kotia, stop coughing”. Startled, it turned to look at me with its pair of opaque eyes before blurting, in a husky voice: “forever, forever…”. I shoved a half-eaten corn cob into its mouth, it chipped and pecked at it. Ever since old Ang passed away, it’s always hungry. I don’t know what it was like in the last life but in this life, it’s so lonely! Chilled to the bone alone. Squatting by the stove breaking a few twigs I kindled a fire. Young men seeing the smoke stopped by the house:

“Kra, you’re the one building a fire?”

“Be careful Kra, you’re dead if you burn down that house!”.

The bratty kid Y Khuit teasing:

“Go back to the forest, find yourself a mate, why bother coming back” – he laughed as he spoke, poking at my fat overhanging stomach.

Y Khuit mean words made me missed H’Nhi even more. By the burning stove I was angry with myself:

“Why don’t you return to the forest?”.

“Who will I live within the forest?” – I asked myself

“Why would you stay here?”.

“If not here, then where?”.

“You’re in love with H’Nhi aren’t you?”.

“I don’t know”.

“What do you mean you don’t know?”.

“Don’t know”. 

The conversation at a dead end. Maddening, I climbed down beneath the deck to fetch logs to fill the stove. The fire grew higher and higher, to the roof. The roof caught fire, ablaze. I stood there watching the flames dance. As the villages rushed carrying water to douse the fire. The end, the fire was extinguished, but left of old Ang’s house was a few black char stumps poking at the sky.

The villagers couldn’t blame me for any of it, since, no matter what, I’m nothing but an ape. They looked at me with pity. The village chief Ma Noi called me over:

“Kra, come here!”.

I moved closer to him. He brushed the tousled grey hair on my forehead aside, said:

“You’re sad because you miss old Ang, now, the house has burned down, you come and stay with me, okay?”.

I stood there silent.

“What’s the matter with you, if you were human you would have been in big trouble with the villagers, lucky you’re an ape, understand?”.

“Lucky you’re an ape”, Ma Noi’s words haunted me for a long time after that. Ma Noi choked as he spoke, not sure if it’s because he missed old Ang or whether he felt sorry for me. I started to cry. The children standing around shouting:

“Look, Kra knows how to cry, he has tears!”.

Ma Noi chased the noisy kids away before taking my hand to lead me home. Obediently I followed him home, swiping the tears, he thought: I don’t think it’s possible for me to be far from Kroa village?

I saw H’Nhi as soon as my foot was on the ladder at Ma Noi’s house waiting with a stranger, a man. I was surprised by the sudden encounter standing completely frozen as though I had been smoked dry by the stove’s fire. I think there was a fire in my eyes. Because, as I looked into H’Nhi’s eyes, I saw two flames burning. Where the fire came from, I didn’t know. I wondered if she has ever had an inkling for familiarity from our last life? She queried:

“Kra, you’re still here?”.

“kec kec… yes yes…”.

Ma Noi asked:

“Visiting Mount Chu Mang or did you have something you need H’Nhi?”.

H’Nhi explained: H’Nhi in town, was accepted into the district tribal Company of singers and dancers. This time, H’Nhi returned to ask the village to confirm officially filing her papers. The man introduced by H’Nhi was from the same company, he sat chained smoking, uttering not a word. Ma Noi said that shouldn’t be a problem, leave the paperwork for him to fill and he’ll take it up to the community office to be stamped tomorrow. First thing now is the evening meal. Ma Noi rushed his family to prepare chicken to welcome his guests. Flustered I didn’t know where to stand or sit, visitors in the house, and the guest being H’Nhi, I was totally unnerved.

The meal spread out by the stove fire. The man from the Juan tribe gulping down the wine, surveyed the house as he ate. H’Nhi chewed slowly and then stopped to tell stories of what happened in town. Ami Noi forgetting her food chattering on:

“So, it sounds exciting living in town H’Nhi. You would have died of misery here!”.

H’Nhi lowered her head, two teardrops fell at once into the middle of her bowl of rice:

“I really feel bad for the children mi, I know they’re suffering at home!”.

Ami let out a long sigh and mumbled Y Doan’s soul had been taken by alcohol. H’Nhi asked quietly:

“How is Y Doan mi?” 

“Ah, very bad, always drunk, so bad he generally lay about in a heap!”.

“I thought of checking in on the kids but there’s a lot I have to settle first so I can make it in time tomorrow for the town”.

The guest stopped chewing paused listened stared at H’Nhi face as though searching for a mole that had just disappeared, for a moment before downing a whole cup of wine in a gulp. Ami Noi continued:

“It must be exciting in town right H’Nhi? How many days does it take on the road? Gosh, I’ve heard that people in town don’t eat rice like here in Chu Mang is that true, if not rice then what child?”.

“What are you talking about, if not rice then what?”– Ma Noi annoyed

H’Nhi humoured them:

“There’s still rice, but there are other dishes, like rice noodles or pho”.

Ami Noi’s curiosity yet satisfied, she continued to question:

“What is this pho and noodle, is it as good as roasted sticky rice in the bamboo of our village child? How many sections of bamboo before one is full?”.

H’Nhi laughing:

“We eat it in a bowl mi, one bowl for me is enough, but for mi maybe two…”.

The visitor paused again, staring at ami Noi for the first time as though she was some kind of strange beast that just came out of a forest before he started to laugh audibly aloud. Ma Noi joined in the laughter then after chided;

“Look, old woman, stop this nonsense!’

“I’ve never left the foot of Mount Chu Mang. How would I know, what’s wrong with asking if I don’t know since H’Nhi has been in town? When are you going back to town, child?”.

“Tomorrow mi”.

The lady of the house whispered into H’Nhi’s ear:

“Is that the man you took for a husband in town?”.

“No mi, no, no” – H’Nhi blushed.

I saw everything from the rafters. An odd feeling snuck up on me. Every time something like this happened, I knew something was about to happen. My instincts told me, the Juan is not a good person! What’s more, the two teardrops before disappearing into the rice managed to tell me in time: “H’Nhi is suffering!”. Oh dear Yang, dear H’Nhi, why go to town if you have to suffer, stay in Chu Mang, live in  Chu Mang, die as an Ede Dham of the Basin, there’s no need to go anywhere else!

I couldn’t bear the aching pain in my gut, letting go of the rafters that fell rolling on the wooden deck wept miserably. A worm came crawling from my stomach and left my mouth, wiggling around. The Juan startled, dropped his bowl and ran to the outside deck. H’Nhi looked at me but said nothing. Ma Noi consoled:

“What’s the matter Kra? Where does it hurt?”.

“kec kec, hurts so much, in my heart, chest, gut…”.

That’s what I wanted to say but it wasn’t possible. My tears soaking chief Ma Noi’s rough hands.

Ma Noi patting me:

“Now, Kra, I get it, you have no father or mother, you’re not an ape, you’re actually a human right kid…”.

I fell asleep listening to the chief’s soothing voice. I slept soundly because of the stove’s fire. In my dreams, I had turned into a wooden sculpture guarding the tombstones of the Ayun’s family. In the graves are empty caskets. They’ve all been reborn on earth, leaving behind an abandoned graveyard. Around me, the other statues gently swaying, sang:

Oh chatty flock of phi

Oh old mumbling Ktias

Hey struggling humans

You’re all gone

No longer conversing

The mead abandoned

The mead dying slowly

Even the rivers

Even the song

Eventually, die, will die

Left behind are us

Feet buried in memories…

I meandered through the sculptures chasing the song. The verses without a beginning nor end flying perched on the canopy, then crawling close to the ground, there was no way I could catch it. Exhausted, I gave up, rolled over on the grass and listened.

While I was chasing the song of the wood sculptures in the empty graveyard at Y Doan’s house, a foremost event took place. After finishing the meal at the village chief’s house, H’Nhi and the Juan guy turned up at Y Doan’s house. She wanted to check on her niece and nephews. As soon as the two of them stepped onto the outside deck, Y Doan’s incoherent mumbling and cursing were in earshot.

“Get out, you kids go, follow your mother, go with your aunt, I can’t take care of you, get out…”.

Y Doan’s nothing but talk, he’s never taken care of his children. Every dollar he earns from doing odd jobs goes to alcohol. The children were constantly hungry, fed by their maternal grandmother when she could, and the other families in the village pitching in. They grew up like trees on barren land, spindly, stunted. Hungry, they could barely swallow the words fed by their teacher, sometimes they go to school and sometimes they do not. They’re acquainted with the curses dripping from their drunken father’s foul mouth, acquainted with the hunger.

When Y Doan was mumbling something about dying, just die, go, get lost the eldest, Y Sien was peeling yams, placing them in a pot. His hair is already on his shoulders. His younger brother chopping wood, fed the fire, eyes wide open blowing, kindling the fire. H’Mary was leaning on a gui nodding off to sleep. The image, a slap on H’Nhi’s face. A cry stuck in her throat, as she dropped the gùi on the ground, ran to pick up her niece. The child startled immediately recognised the smell of her auntie, tucked her face into H’Nhi’s chest sniffling a cry. By the time H’Nhi relaxed her arms her eyes were full of tears, the two older brothers both their eyes wet. Movements beneath the deck woke Y Doan after he nodded off as he continued with his mumble of curses.

The visitor entered the house, sat by the stove, and continued to chain smoke. Y Doan detected a hint of cigarette smoke. Ceasing the cursing, took in a deep breath, his blurry opaque eyes suddenly wide, there’s a stranger in the house. Slowly, Y Doan pushed himself upright. Eyes searching his surroundings for a moment before it came to him, who was in the house. His voice shaking, Y Doan slurring:

“Ah my continuing the line, wife is home, dear Yang, why did you leave, where did you go!”.

H’Nhi didn’t answer, she unwrapped a bun from her bag for the children. They ate without a breath in between mouthfuls. Y Kuk almost choked on a bite. H’Mary chest still heaving from crying, held onto her aunt’s hand as she ate as though she might dissolve and disappear. On their cheeks, strips of dried-up tears, of the deepest green. Their patchy green faces were like those of the carved statues on the ancient tombs in the cemetery in my dream. Y Doan continued:

“My continuing the line wife, what did you bring the kids, any wine for your husband?”.

Y Doan stared at the visitor for a long while before he moved his lips into a sneer:

“Hey you, where did you come from?”.

The Juan visitor continued to smoke without a word, angered Y Doan:

“Are you deaf or dumb?”.

No one answering made Y Doan even angrier. He screamed: “You Juan, you stole my wife, I’m gonna kill, kill you!”. By the time everyone gathered, Y Doan was chasing after the visitor with a knife down the ladder. The visitor, in the beginning, appeared to be oblivious but seeing  Y Doan with a knife hopped right off the outside deck, ran all the way past the fence then after ran all the way to Ma Noi’s house.  Y Doan, seeing that he had won, created even a bigger stir, screaming as he chased after the stranger. But for many years as a spectre of alcohol, there was little strength. Not only that, but he also took the wrong way. To chase the other guy he has to head directly into the village, instead, he heads in the opposite direction towards the water bay. Witnessing the whole thing no one bothered to even get involved, they just stood and watched with long sighs.

The three kids all of a sudden had a full meal of buns and instant noodles, they slept soundly, forgetting completely the commotion that just took place. Little H’Mary asleep but still held onto her auntie’s skirt, worried her aunt may disappear while she slept. H’Nhi was quiet as she held her niece by the fire. Her chest tightened watching the little girl in her arms sleep. She looks more and more like her mother. Curls of thick lashes on once round cheeks. With barely enough food but she is now taller than when H’Nhi left for town. Two wet seasons are gone, so much pain in passing, then there are the days ahead, the more she thought about it, the more frustrated she became. Ami these days is very weak, she can no longer carry the rattan gùi. Seeing H’Nhi returning with the stranger that afternoon, Mi kept it short with how are you, then continued with collecting firewood. Poor Mi having to take care of the three grandchildren alone. This thought alone was unbearable.

The afternoon eating at the village chief’s house, she had a glimpse of Y Wen walking by. Y Wen avoided her when he saw her. Y wen now has a wife, this has been recent news for H’Nhi. Everything as always eventually pass, including sadness. What keeps her awake at night with worries are those children deserving of more love. What shall happen to them? Her life sad enough, they shouldn’t have to be…

Late morning, across the summit of Mount Chu Mang hung still a misty net. The noisy commotion woke H’Nhi up. She stepped out above the ladder, the noise becoming clearer. Someone calling out:

“Gosh look, Y Doan is dead, really dead!”. 

H’Nhi rubbed her eyes, though she’s mistaken. From the direction of the village, many were awakened by the commotion, all rushed each other to the water trough. Some cranky still sleepy cried:

“That spectre of an alcoholic, he’s really dead?”.

Her head was still hazy but H’Nhi feet proceeded on it’s own. It was an indescribable feeling, not happy, not sad, not exactly hope nor despair. In a moment, an image of an abandoned house appeared with the three skinny blacken orphaned children. More and more people came. Ami Hoa said:

“I was about to collect water and found Y Doan, faced down in the puddle, must have drowned to death”.

“What a horrible way to die!” – someone sighs.

“Drunk and he was thirsty looking for water”.

“Okay, where are the older boys, carry Y Doan’s body home first” – Ma Noi ordered over the top of the crowd.

“No, he’s still breathing”.

“Dear Yang, still breathing? Cart him to the district hospital, quickly!”.

H’Nhi standing next to Y Doan clearly saw the matted knotted wet patch of hair sticking to his forehead. She thought of her older sister H’Lum, her mother, and thought about all the women in the Basin in Mount Chu Mang. Unconsciously, was the singing of a T’Lang somewhere very close above the water trough. A bird took flight headed for the end of the horizon beyond the lush mead, a new day. 

I couldn’t bear to look into H’Nhi’s eyes in those days. Her eyes have made me lose enough sleep to cover one lifetime to another. I used to search for the sky in those eyes, rivers and spring, our endearing Mount Chu Mang, now nothing but colourless lonely clouds. Sometimes, in those clouds waves of flashing silver grey. Suddenly, I was angry with Yang Die for allowing me to be an ape in this lifetime. If I was a man in this life, clearly, I could be more help to H’Nhi. The thought of it made me sad.

The next few days, I wandered from one field to another, not going home, eating whatever I found, not hungry, nor thirsty. Ma Noi checking the corn in the field found me, he told me off:

“You want to starve to death wandering around like that Kra?”.

“kec kec, if I die I die” – I answered.

“You silly ape!”.

I’m not upset with being told off. It means nothing to me. I’m sad because I’m alone. Ma Noi’s voice still ringing in my ears:

“This time H’Nhi will take the three kids into town to live with her new husband, did you know that? They’re leaving tomorrow?”.

But all I could hear was:

“Kra, H’Nhi is leaving you for the town, they’re leaving tomorrow are you sad? Want to go and say goodbye?”.

Farewells? What am I to H’Nhi, to Y Doan’s kids to say goodbye? My heart thought that but my feet wanted to go.

Y Kuk stayed back with his grandmother, Y Sien and H’Mary went with their aunt to the city. By the time I turned up they were at the end of their goodbyes. Y Kuk stood hugging the side of the ladder, full of tears, all green. The two children in laden feet followed their aunt and the stranger slowly from behind turned looking back at their brother, the foot of the ladder steeped green with his tears. The visitor shouted:

“Hurry up, we’re not going to make it!”.

Then I remembered I had not said my goodbyes to H’Nhi, even if I can’t talk I could still look into her eyes to replace the words of goodbyes. With that thought, I hopped onto the road ahead, where there’s a konia, waiting. When H’Nhi and the visitor just stepped foot on where I was waiting, I relaxed, my arms dropped from the highest branch, swinging from branch to branch to the ground. A bunch of them were startled at once. The stranger let out a scream, H’Nhi said nothing, stood quietly looking at me. Quick thinking Y Sien asked: 

“Kra wants to say goodbye?”

“kec kec, yes yes…”.

“Stay back in Kroa yeah, we’re leaving for the town”.

“kec kec…” .

“What are you saying?”

“kec kec, sad sad…”.

Little H’Mary squat down wrapped her arms around my neck and whispered into my ears:

“We’ve got to go with auntie, it’s too hard at home, don’t be sad Kra…”.

The sadder I got with more talk, strange! There was nothing left to say, I gave H’Mary a mango I picked this morning. The mango I’d picked in the field, wanting to actually give it to H’Nhi, but for no apparent reason now gave it to H’Mary. The stranger has been watching me the entire time. After seeing me handling H’Mary the mango he whispered something in H’Nhi’s ear. H’Nhi nodded and shook her head then nodded again. In the end, H’Nhi said to me:

“Kra, want to come to town with H’Nhi?”.

Y Sien and H’Mary both at once:

“Yes, come with us”.

“kec kec kec… why would you want to go to town?”.

“Now an animal circus is very popular” – The man said to H’Nhi.

“You can be a circus performer in town” – H’Nhi said

I was so happy I didn’t say goodbye to old Ma Noi. It was half a day’s walk on the new dirt path to the tar road from Kroa village. We grouped together by the road to catch the bus into town. In front of me, there were so many new strange things. Fully loaded vehicles sped by in front of our faces. A few pairs of questioning eyes looked in our direction.

A vehicle stopped. We got on. No need to mention that, it was also Y Sien and H’Mary first time ever leaving the Basin of Mount Chu Mang like me hence they were animated/very excited. Both of them chirpy pointing at everything. The vehicle sped off like a bullet. I sat between the children, both hands holding firmly onto theirs and closing my eyes. Then I was not sure why I saw the wrinkled aged face of old Ang. Bright eyes, eyebrows bleached grey by time… He looked as though he wanted to warn me about something. I tried to work out what he wanted to say but gave up.

I glanced at H’Nhi, she seemed preoccupied staring into the distance. Looking at the face of the man travelling with us, he was busy smoking. Only H’Mary now and then eyed me with love. I saw in those clear eyes bright clouds marred by hints of grey smoke. I asked:

 “kec kec? Why so sad?”.

She wasn’t listening, busy looking at everything around her, surrounding us with all sorts of strange things.

The first few days in town, my eyes were full of strange sights. Houses were built out of mud instead of wood. People racing around faster than galloping horses. We got off the vehicle, squeezed ourselves into the middle of a river of strangers towards lodgings for the Convoy of entertainers. Lots of eyes were on me, for a long time, like arrows. I became the focus of these glaring eyes. The eyes that told me to greet us in town are more complicated.

H’Nhi opened a door to a longhouse in front of a narrow yard. She and the two kids quietly unpacked their things in the room. I didn’t know what to do so I jumped all the way up the tree in front of the door to watch. It was easier to see everything up high in the tree. The longhouse was divided into many different rooms. There were a few people living together in each room. Separated by a courtyard is a huge red house. Perhaps that was the main living quarters, or where the convoy worked. 

Behind the red house were a row of cages. There was a movement from those cages. Curious, I went to look. It was where they locked up the animals. An elephant bull short of its husks stood with its eyes shut, thoughtful. Two dogs fighting noisily for something in one cage. Right next to it, a motionless python wrapped around a section of a rotten tree. These must be the “circus animals” the man talked about. As for me, a male ape shall be the newest act of these circus animals!

Exactly that, they gave me a cage. I refused, screaming, crying, hitting my head against the wall of the cage. Old Ang, then old Ma Noi, no one has ever treated me like an animal, never put me in a cage. I have always believed I was human, not ape. My tears soaked through the bottom of the cage. Y Sien said to his aunt:

“Kra’s going to die!”

Consoling me H’Nhi said:

“Kra, don’t be sad, you’ll get used to it, in town this is how it is!”

Is it truly like that H’Nhi, in town this how it is? In that case, this would be a different story. Because of H’Nhi, I was prepared to do anything. Plus, I was the one who agreed to go with H’Nhi to town. “In town, this is how it is.” After that day, what H’Nhi said sank in even deeper.

The visitor who came with H’Nhi was the chief of the Convoy of entertainers. He’s not from the Juan tribe as Y Doan and I mistakenly thought in the beginning. He’s from the M’nong tribe. The arrogant people of M’nong  I’ve encountered in my last life in the middle of the ancient Nâm Nung forest. The true masters of the wilderness. But, he’s very fluent in the Juan dialect. He said:

“The ape will be good for business”.

And I was allowed to be trained as a circus animal. I did somersaults, staggered, copied human voices, I did maths sums… they trained me, I ground my teeth in defeat followed, all because of H’Nhi. Plus, these silly games weren’t hard for me. The hardest was jumping through a ring of fire, I held my breath. The ring was as wide as my body, soaked in fire ignition fluid, the fire persistently burned. I had to shut my eyes to jump through it. My fur sizzled as my hips were caught by the fire.

I was shaking, the first time performing in the show. Y Sien right next to me whispered try-hard do it for me! Eyes mostly closed rolled around, did the tree pose. The audience laughed, clapped and jumped. Backstage, H’Nhi was waiting and watched me perform my circus act.  The solo act performed by H’Nhi singing “The gui ” was after my ape act. After I jumped through the loop of fire I bowed to the audience the lighting switched to light blue. Then slowly the blue changes to a rosy colour. A young woman in brocade slowly steps out, emerging into a melodious tune. I watched H’Nhi from backstage and watched the audience in the yard. Not a sound came from them, everyone was silent. Left was a voice… left were the lyrics… H’Nhi voice full of emotion (moved the audience).

Not sure what was in the heads of those dazed faces sitting there listening immobilised. As for me, listening to H’Nhi voice, made me miss Mount Chu Mang the Basin a lot. I saw old Ang carrying the xà gạc on his shoulders slowly heading for the fields, smiling. I saw a strip of smoke from H’Nhi’s hut rising reached the sky. After the song ended, the elephant bull with sawn-off husks from behind the curtain heave foot stepped out, H’Nhi bowed to the audience before sitting on the ready elephant trunk. The bull elephant carried H’Nhi into the screaming cheering crowd.

After a few performances, automatically I became an official performer of the convoy of entertainers. Not only that, Y Sien and H’Mary were also allowed to participate and perform. Not sure why, but the elephant bull took a liking to Y Sien. Our convoy travelled all over the area to perform. Then, one day I discovered something quite strange, it seems we don’t have many places to go. No new places, the convoy turns back to the old ones, the village we’ve already passed by. It was clear, the more excited they were the first time around now the more bored they were after that. Often so bad, only a couple dozen people turned up at some shows. I did somersaults, staggered around in my act and it still didn’t help. H’Nhi sang till she was hoarse to a scattered audience. Why? I wanted to ask H’Nhi, why is it like that? Y Sien told me:

“Kra, do you know why we don’t have many people watching?”

There’s no point in this conversation if I’ve known. I shook my head, he continued:

“These days there’s many convoys of entertainers, lots of circuses, every one of them with good singers, with new music, you know any new music?”.

I shook my head again. Y Sien explained, new music is like this: there is sadness/ there are lovers/ loved each other madly/ oh… it rang in my ears. Y Sien stop singing, his face sad:

“We might have to return to Kroa if no one turns up to watch us Kra”.

Let’s go home then, there’s nothing here. Often I’ve thought of going home. All-day in a cold lonely cage, the blood pumping through me was hot as though someone was tinkering a fire. Then there are the exhausting performances, rolling around jumping in front of a laughing crowd, it felt like I’ve lost my soul. H’Nhi often tried to console me: “Kra, keep trying, yeah, stay strong!”. I did what I could, jumped through hoops of fire.

Now I have a ridiculous permanent layer of charred fur. But that’s still not the worst thing for me. The long lonely nights alone, I craved for the smoke of a fire, missing the Basin in Mount Chu Mang. The dreams of my last life returned to haunt me. The horrifying screams surrounding me were bloody faces. Convulsing lips, spitting blood and saliva laughing. I visibly lost weight. Little H’Mary worried:

“Kra, are you sick?”.

“kec kec …”.

She wrapped her arms around my neck, patting me. I stood still, smelt a fading fragrance of the wilderness. Not long ago, ignorant on our way to town, now, H’Mary is a young lady. Thick black lashes covered rosy cheeks. Eyes a deep dark evergreen but not focusing on anything in particular. Deep in those eyes is the greenness of the wilderness from a time long ago that shall never return, shadows of Mount Chu Mang over the water bay in Kroa one late afternoon. Suddenly she whispered:

“Aunt H’Nhi is getting ready to pick a husband, did you know that Kra!”.

It was like a bullet in my ear, hopelessly I screeched aloud, pick a husband, who, kec kec… H’Mary words stuck in the throat, the chief of the convoy who else! So that’s how it was, H’Nhi about to pick a husband, and I didn’t know. H’Mary consoling me:

“Poor Kra, you don’t know anything, he wants to marry H’Nhi but his wife’s old wife won’t let him, she refused to divorce him so he can marry someone else ”. 

So more problems? I couldn’t grasp the idea of such things, why would you want another wife if you already have one? Why would My H’Nhi accept something like that? H’Nhi said nothing, no one explained to me why. The only thing I could do was to silently helplessly observe my surroundings. Often I was very angry with Yang Diê. Why did I end up as an ape? No matter how painful it was there was pride in being a human. Able to love, to hate, able to scream in your own voice listening to it resounds past the nine mountains and ten meadows. At the moment I can’t speak, can’t sing. A tumblings act to buy and sell laughter quickly turned sour and boring and pathetic. My only consolation was being able to follow H’Nhi from behind through those long exhausting days, those tired performances in a meaningless existing way of life. Far from Mount Chu Mang, far from the Basin, far from the familiar Kroa spring, is there any meaning left in this life H’Nhi?”.

Ta mệt nhoài vì chuyện ở núi Chư Mang rồi. Mình nhắm mắt lại, nói, mình cũng mệt lắm. Con quỷ độc ác đã ăn hết những hòn sỏi trắng dưới lòng suối Kroa rồi, bây giờ, nó đang tiếp tục gặm nhấm sang những thứ khác. Ta hỏi, quỷ ăn gì? Mình nói, quỷ ăn hồn người, ăn hồn núi, ăn hồn rừng, ăn hết. Thế sao lần trước mình nói quỷ chỉ ăn sỏi trắng thôi? Mình nhìn ta như nhìn một đứa trẻ con, cười độ lượng. Rồi mình nói, ôm em đi, ôm thật chặt vào, không chừa một kẽ hở nào giữa hai chúng ta nữa, nếu còn hở ra một chút, bàn tay của quỷ sẽ lách vào, sẽ chui sâu, sẽ ăn hồn ta mất. 

Bàn tay bị chém lìa ấy à? Đúng rồi, bị chém đứt lìa, nhưng bàn tay ấy không chết, nó biến thành một con vật lạ, hơi giống con nhện, lại có càng như cua, đuôi lại giống bò cạp. Nó bò từ cánh rừng này qua cánh rừng khác tìm chỗ để cắm vòi vào hút máu. Ta ôm chặt lấy mình, không hở ra chút nào, như lời mình nói. Mình nhắm mắt lại, hổn hển, quỷ thường bịa đặt ra để chia rẽ con người thù ghét lẫn nhau. Ta cười khanh khách trong khi mọi thứ đã căng lên đau nhức, quỷ là thế lực thù địch? Nàng rên rỉ, đúng rồi, nó đấy, nó là kẻ thù. Mình nói thế trong khi miệng mình đã dính sát vào miệng ta. 

Ta run rẩy nghĩ, tội lỗi quá đi mất. Những viên đá cuội bị ăn mất, đến hồn núi hồn suối cũng bị ăn, hồn người nữa! Như thế sao được, chuyện ta nghe trong núi Chư Mang là chuyện khác. Ta hoảng hốt ú ớ, hay mình là quỷ, mình đang ăn hồn ta, mình xúi giục ta đủ điều mê sảng? Mình vẫn không buông ta ra, miệng vẫn dính vào miệng ta, lắc đầu quầy quậy, ý bảo không phải thế. 

Quỷ muốn ăn em, nàng ngập ngừng bảo thế. Nhưng xương em hơi cứng, quỷ phải dùng đến bàn tay quyền lực đầy lông lá sờ vào ngực em, móc vào người em. Chính mắt em đã nhìn thấy, bàn tay quỷ ấy đã hóa thành một ông nhạc sĩ, đầu đội mũ rộng vành, chân đi ủng, đứng giữa đám đông vừa đàn vừa hát một bài hát của thảo nguyên. Nhưng, nhìn kĩ thì thật ra hắn đang nuốt, đang nhai, đang ăn ngấu nghiến những bài hát đó. Đôi mắt hắn mơ màng, dải râu rậm vểnh lên, nó nuốt chửng bài hát vào bụng, nuốt tiếng đàn vào bụng, nuốt tiếng chiêng vào bụng. Bụng nó đầy kễnh ra, trông đến khiếp.

 Cho đến lúc một bé gái cầm bông hoa rừng chạy đến tặng, nó nhìn bông hoa một lúc, lại đưa lên mũi hít hít một lúc rồi bỏ bông hoa vào miệng nuốt luôn. Cả đám đông nhảy cỡn lên, vỗ tay tán thưởng vì ngỡ mình đang được xem một nhà ảo thuật tài ba biểu diễn. Quỷ cười đắc thắng, thỏa mãn. Ta nói, thôi mình đừng kể chuyện đó nữa, mất hết cả hứng. Mình nhìn ta bối rối, rồi xin lỗi rối rít. Nhưng lời xin lỗi không thể chui ra khỏi mồm khi hai cái môi đã dính vào nhau. Ta buông xuôi cho mình ghì riết, cho đến lúc ta với mình như hai cục bùn nhão dính chặt vào nhau không còn kẽ hở nào nữa. 

Kể lại một câu chuyện có đầu có cuối một cách hay ho đối với tôi là điều không thể. Bởi vì ở kiếp làm người, tôi và những người bạn hầu như không được học hành. Những ngày tháng đẹp đẽ của tuổi thanh xuân đã dành hết cho việc chém giết, một thứ công việc u ám, buồn tẻ nhất của con người. Tiếp đó, tôi sống kiếp cầm thú, cùng buồn cùng đau với già Âng, người nuôi tôi, và H’Nhi, người tôi yêu nhất thuở làm người. Tư duy của khỉ tất nhiên là khó rành mạch. Tôi còn trở lại làm người được nữa không, điều này tôi không thể biết, chỉ có bậc tối cao, Yàng Aê Diê mới biết và có thể quyết định. Nhưng kể từ khi đầu thai sang làm khỉ, tôi chưa bao giờ được gặp lại Yàng Aê Diê dù chỉ trong mơ. Kỳ lạ thế! Hay Yàng chỉ để dành riêng cho người? Mai này nếu gặp, tôi sẽ hỏi Yàng Aê Diê việc này. Chắc chắn tôi cũng sẽ hỏi lại xem có đúng H’Ly, vợ sắp cưới của tôi năm xưa là H’Nhi xinh đẹp mà đau khổ hôm nay hay không? Tôi sẽ chờ, ngày này sang ngày khác, mùa này sang mùa khác, tôi sẽ hỏi bằng được …

Bẵng đi một thời gian, tôi sống với rừng. Tôi loay hoay mãi mới làm quen được với cách tự kiếm cái ăn, tự lo chỗ ngủ cho mình. Để sống được một cách bình an trong rừng với tôi không dễ dàng gì. Tôi sợ đủ thứ, sợ những tiếng gào thét của đại ngàn trong cơn giông tố. Sợ những âm thanh xao xác vây bủa quanh mình. Tôi ngủ nhưng mắt vẫn mở trừng trừng. Thỉnh thoảng lại có một chuỗi âm thanh của đồng loại tôi kêu thét lên đâu đó trong tán cây rừng xanh thẫm. Tôi biết, đó là những tiếng thét kinh hoàng trước khi đón nhận cái chết. Tôi tự nhủ, thôi, có chết cũng về chết ở buôn Kroa, chết trước mặt già Âng, chết trước mặt H’Nhi chứ không đi đâu nữa.

Thế là tôi lại quay về. 

Kroa đã thực sự đổi thay. 

Những đổi thay làm nghẹn đắng lòng.

Già Âng đã không còn nữa. Già về với bến nước atâu của các Yàng khi tôi còn lang thang trong núi Chư Mang. Căn nhà của già vẫn giữ nguyên. Tôi bước lên cầu thang, ngó vào thấy trống huơ trống hoác, không còn nghe mùi củi lửa. Con vẹt già ngủ quên không còn lảm nhảm nữa. Nghe tiếng tôi về, nó giật mình chao đôi cánh rũ rượi rồi cất tiếng ho hù hụ. Yàng ơi, tiếng ho của già Âng! Nó vừa ho vừa nhìn tôi bằng cặp mắt đã bị mù. Tôi nhìn ra bến nước. Văng vẳng tiếng trẻ con đùa nghịch. Chiều rồi. Giờ này ngoài bến nước chắc là đông vui lắm. Tôi ra bến nước. Chỉ có mấy đứa trẻ đang nghịch. Vòi nước rỉ ra một dòng nhỏ như nước đái trẻ con. Cái ngòi này sắp cạn nước rồi. Không có người lớn. Tôi nhận ra ngay mấy đứa con nhà Y Đoan. Thằng Y Kuk, con H’Mary, thằng Y Siên. Chúng nó đã lớn hơn đôi chút. Cả bọn đang cởi truồng tắm dưới vòi nước. Thằng anh kỳ lưng cho thằng em. Con bé út ngẩng đầu lên nhìn tôi, ngạc nhiên. Nó nói:

“Hai anh nhìn kìa, thằng khỉ nhỏ Kra lại quay về kìa!”.

Hai thằng anh ngoảnh lại nhìn tôi, mắt chúng sáng lên như muốn hỏi tôi điều gì. Tôi tiến lại gần, đứng dưới ngòi, há mồm cho nước chảy thẳng vào. Nước vẫn mát. Thằng Y Siên hét to cho tôi nghe:

“Kra, già Âng chết rồi, mày biết chưa?”.

Tôi gật gật đầu, nước mắt lăn qua má. Thấy tôi chảy nước mắt, tự dưng con bé H’Mary cũng chảy nước mắt theo. Tôi khóc vì thương già Âng, còn con bé kia, việc gì mà nó phải khóc? Tôi kêu lên, kéc, kéc, tại sao? Thằng Y Siên dỗ em, thôi đừng khóc nữa, mai mốt dì lại về. Tôi giật thót, H’Nhi đi rồi? Đi đâu? Thằng Y Kuk ôm lấy tôi, nói thầm vào tai: 

 “Dì H’Nhi của tụi tao đi ra thành phố kiếm tiền rồi, mày biết không?”.

 Nó nói thầm mà tôi nghe như tiếng sét, trời ơi, ra phố kiếm tiền? Phố là cái gì? Phố ở đâu? Tại sao phải ra phố kiếm tiền? Tôi tru lên một hồi dài thê thảm. Tiếng thét của tôi làm cho con bé H’Mary sợ hãi. Nó ôm chầm lấy thằng anh, rồi ba đứa ôm nhau khóc oà. Tôi nhìn kỹ lại chúng nó, đứa nào đứa nấy gầy giơ xương, tóc cháy nắng, rối bù. Kỳ lạ chưa! Nước mắt của chúng nó không phải màu trắng, không phải màu sữa đục, mà là nước mắt màu xanh. Những hàng nước mắt xanh màu lá cây nhạt nhoà trên má chúng. Tôi nhìn kỹ lại, chỉ có những đôi mắt của dòng họ Ayǔn là vẫn sáng long lanh. 

Thế là tôi không còn có ai thân thích ở Kroa nữa. Lại bơ vơ. Không biết đi đâu. Hàng ngày tôi lang thang khắp các vạt rẫy, ghé rẫy nhà này một tí, rẫy nhà kia một chút để hóng chuyện. Nghe mọi người túm tụm ở đâu là tôi mò đến. Trong những câu chuyện rời rạc mà tôi nghe được, thỉnh thoảng người ta có nhắc đến H’Nhi. Tôi nghe chăm chú không bỏ sót lời nào. Tôi cố gắng xâu chuỗi lại những câu chuyện đứt đoạn để hình dung lại những đổi thay ở Kroa trong những tháng ngày tôi đi vắng. 

Sự đổi thay ngoài sức tưởng tượng của tôi. 

Sau mùa mưa năm trước, nghĩa là lúc tôi vừa rời khỏi Kroa trong những ngày đói khát ấy, buôn trưởng Ma Noi và già Âng kéo thêm ba người già nữa ra tỉnh. Ma Noi tuyên bố, phải ra tận tỉnh, nếu cần sẽ ra tận trung ương để hỏi cho rõ vì sao thuỷ điện và nông trường cao su lại cướp rừng cướp đất của Kroa. Gói gạo gói bắp làm thức ăn đi đường, năm người già ra đi. Họ vừa đi vừa hỏi dò xem tỉnh nằm ở đâu, đi hướng nào. Cuối cùng, họ cũng đến được thành phố. Năm người sắp thành một hàng dọc tiến vào trụ sở Uỷ ban tỉnh. Đến trước bốt canh thì bị chặn lại. Mỗi lần kể đến đoạn này, buôn trưởng Ma Noi cười chảy nước mắt. Hai người đứng im hai bên cổng, nhìn qua không biết là người, cứ nghĩ là tượng gỗ nên Ma Noi dượm chân bước qua, không ngờ hai pho tượng lại biết nói, và quát thật đanh:

 “Đứng lại!”.

 Lập tức hàng người đứng im. Một trong hai pho tượng màu xanh giống hệt nhau kia lại quát:

 “Đi đâu đây?”.

 Già Âng như bừng tỉnh, trả lời gọn:

 “Tụi tao vào gặp tỉnh!”.

 Vừa lúc đấy thì có một chiếc xe màu trắng kéo còi rẽ vào cổng. Từ trên xe bước xuống một người đàn ông bệ vệ. Ông ta nhíu mày nhìn và hỏi:

“Có chuyện gì?”.

Kinh nghiệm báo cho Ma Noi biết ngay đây là cán bộ quan trọng nên mạnh dạn trả lời:

“Chúng tôi ở buôn Kroa trong núi Chư Mang ra đây hỏi tỉnh về chuyện đất đai”. 

Ông ta à lên một tiếng rồi bảo hai “pho tượng” kia, “mời các già làng vào phòng đợi ngồi, nghe chưa, nước nôi cẩn thận, nghe chưa”. Nói xong hai chữ nghe chưa thì chui tọt vào xe, chạy hút vào bên trong. Sự việc diễn ra nhanh quá làm Ma Noi cũng toát mồ hôi, hai bàn tay nhơm nhớp.

Sau đó thì mọi việc diễn ra, nói như Ma Noi là “ổn thoả”. Có nghĩa là tỉnh ghi nhận thắc mắc của bà con, và từ lâu tỉnh cũng đã biết những khó khăn của bà con Kroa nhưng “còn nhiều việc phải làm, nhiều việc căng hơn, nên phải gác lại. Bà con cứ bình tĩnh rồi đâu sẽ vào đấy”. Đoạn này Ma Noi kể đi kể lại nhiều lần, lần nào cũng kèm theo nụ cười, khi thì sảng khoái, khi thì mỉa mai: Khi tiễn các già làng ra khỏi cổng, cán bộ tỉnh dặn đi dặn lại: “Có gì các già cứ đề xuất ý kiến với xã, với huyện, chúng tôi sẽ giải quyết, nhớ lần sau đừng kéo nhau đi đông người thế này không hay”. Già Gum quay lại cười: “Có đi tiếp chứ, không đi không biết tỉnh ở đâu mà…”.

Đoàn “đi sứ” của Kroa trở về trong thắng lợi. Đúng như lời hẹn của cán bộ tỉnh, mấy ngày sau, có một đoàn cán bộ đi xe đông hàng chục người về buôn. Họ hỏi kỹ từng nhà xem mỗi nhà có bao nhiêu người, mỗi nhà có bao nhiêu đất rẫy, bao nhiêu đất ở. Họ trải tờ bản đồ rộng bằng tấm lá chuối ngay giữ sàn nhà buôn trưởng Ma Noi để xem xét, đo đạc. Cán bộ nói chắc như rìu chém đá:

 “Phải cấp đủ mỗi hộ đủ một héc ta đất trồng trọt loại tốt trở lên! Trước mắt, khẩn trương cấp gạo, dầu ăn, nước mắm để cứu đói cho đến vụ mùa năm sau”.

 Vui hơn nữa là ngay ngày hôm sau, có một đoàn văn công ngồi trên xe lớn chạy thẳng về biểu diễn tại Kroa. Khỏi phải nói, vui lắm!

Đoàn văn công dựng sân khấu ngay giữa vạt sân của trường học. Đèn sáng trưng đến tận chân núi Chư Mang. Mở màn là tiết mục biểu diễn cồng chiêng có tên là “Mời rượu”. Những chiếc chiêng tốt, đủ sức ngân vang qua bảy con suối, bảy quả đồi được bày ra. Tiếng chinh chiêng từ lâu lắm đã vắng bóng ở Kroa, nay đột nhiên xuất hiện. Nó đánh thức trong tâm khảm người Kroa một điều gì đó thuộc về quá vãng vừa mới đây mà đã rất xa xôi. Già Âng ngồi sát dưới chân sân khấu, nước mắt chảy đầm đìa. Hình như càng già đi, con người càng hay khóc. Buôn trưởng Ma Noi mỗi lần nhắc lại đêm cồng chiêng ấy vẫn không thôi tấm tức: Chui cha, nghe chiêng người ta đánh mình nhớ dàn chiêng của buôn mình, chỉ còn sót lại một chiếc sứt mẻ treo ở nhà già Âng. Ngó qua ngó lại, thấy già Âng khóc miết, tui buồn thúi bụng. Thế là tui bảo: “Thôi, không coi văn nghệ nữa, đi về uống rượu, về, về!”. Sau mấy tiếng về, về, hai người lặng lẽ kẻ trước người sau đi về nhà già Âng lấy rượu ra uống. Tiếng cồng chiêng vẫn rạo rực từ ngoài sân trường học vọng về. Uống hết một bầu rượu mà vẫn còn nghe. Già Âng ngật ngưỡng đứng dậy, với tay lên vách lấy chiếc chiêng sứt mẻ cuối cùng của buôn Kroa ra. Thận trọng như một nghi lễ, già ngồi khoanh chân bên bếp độc tấu bài chiêng “Mừng lúa mới” của người Êđê Dham. Già đánh miệt mài như đang thực hiện một nghi lễ trước các vị thần linh.

Buôn trưởng Ma Noi ngồi cạnh vừa uống rượu vừa lẩm nhẩm lời bài hát: nhờ có Yàng rừng, nhờ có Yàng suối, và Yàng Chư Mang, cho mùa tốt tươi, cho gạo đầy nồi, rượu đầy ché tuk… Không phải là tiếng chiêng nữa. Đó là tiếng của hai quả tim của hai người già đang đập những nhịp khi thong thả yêu thương, khi phấp phỏng lo âu, khi u buồn tiếc nuối.

Khi già Âng đang đánh chiêng ở nhà thì ngoài sân trường học, đêm văn nghệ lại tiếp tục với những tiết mục mới. Một cô gái mặc váy thổ cẩm đi ra từ giữa làn sáng đèn cao áp chói chang. Những cái miệng lập tức ồ lên: “Yàng ơi, đẹp quá!”. Tiếng ai đó trầm trồ, giống H’Nhi của buôn Kroa mình quá! Cô gái hát bài “Chiếc gùi”. Giọng hát rất quen. Nhiều người nói to cùng lúc: “Đúng là H’Nhi rồi chứ còn gì nữa!”. Bài hát vừa xong. Cô gái đứng lại giữa sân khấu. Một người từ phía sau sân khấu đi ra cười rất tươi, nói to:

“Bà con mình có nhận ra ai đây không? Là người buôn làng mình đây mà, bây giờ đã trở thành ca sĩ nổi tiếng của Tây nguyên rồi, bà con nhận ra rồi chứ?”.

Nhiều tiếng nhốn nháo:

“H’Nhi, phải H’Nhi không?”.

“Đúng là H’Nhi rồi còn gì nữa”.

“Hát tiếp một bài H’Nhi à…”.

H’Nhi nói rất nhỏ, nhưng tiếng nói ấy lại phát qua chiếc loa đặt trên cây nên thành ra vẫn to, ai ai cũng đều nghe rõ:

“H’Nhi có lỗi với buôn làng mình, mong bà con tha tội cho H’Nhi!”.

Ở phía dưới lại nhao nhao, người bảo đúng là H’Nhi bỏ làng đi, xét về luật tục thế là có lỗi với Y Đoan và các con của H’Lum, người lại nói rằng, đi hay ở là quyền mỗi người, không ai được cấm. Con thú khát còn biết đi tìm nước để uống, huống gì H’Nhi nối dây với anh rể già nghiện rượu, khổ thế sao không bỏ đi được? Mỗi lần thằng Y Đoan say rượu lại hành hạ vợ, H’Nhi phải trốn hết rẫy này sang rẫy khác, ở lại mà làm gì? Mọi người đang xì xào tranh cãi thì giọng hát H’Nhi lại nổi lên, ngọt ngào, sâu lắng: Chị gùi tiếng trống/chị gùi tiếng chiêng/chị gùi bến nước ngày xưa/chị gùi nhà sàn đơn sơ/chị gùi tiếng hát/chị gùi lời ca/trên đường lên rẫy/trên đường về buôn/nghẹn ngào câu nói/nghẹn nghào tiếng cười…

Tiếng hát vừa dứt, người nghe vẫn còn đang mơ màng thổn thức, chợt nghe tiếng trẻ con hét lên giữa đám đông:

 “Dì ơi!”.

 Đó là tiếng gọi của con bé H’Mary, con chị H’Lum. H’Nhi đang làm động tác chào khản giả bỗng khựng lại. Tưởng như tiếng gọi ấy có một sức mạnh kỳ lạ nào đó làm cho một con người đang sống bỗng chốc thành gỗ đá hoặc làm cho gỗ đá sống lại như người. Từ dưới sân, con bé vùng đứng dậy chạy thẳng lên sân khấu. Nó vừa chạy vừa ngã vừa khóc thảng thốt. Cuối cùng thì nó cũng đến được nơi muốn đến. Nó lao bổ vào người dì ôm chặt lấy gấu váy có đính kèm thêm tua kim tuyến lấp lánh và không chịu buông ra nữa.

Tất cả diễn ra quá nhanh khiến cho những người bảo vệ sân khấu cũng không kịp trở tay, đám đông khán giả cũng không kịp có phản ứng gì. Và khi mọi người nhận ra vấn đề thì hai gì cháu đã ôm nhau khóc ngằn ngặt. Tiếng khóc ấy lại phát vào cái loa to đùng, nó lập tức lan truyền ra, dội vào núi rồi vọng xuống thung lũng, nghe như đang có hàng trăm người cùng khóc một lúc, vỡ òa, ai oán. Tiếng ai đó từ phía sau sân khấu hét to, tắt điện, tắt điện đi. Điện phụt tắt. Tiếng khóc tắt hẳn. Không gian chìm vào yên ắng, tưởng chừng như chưa hề có buổi biểu diễn vừa mới diễn ra. Cả vùng Lòng chảo chìm vào bóng tối thường nhật. Gió từ phía bên kia núi Chư Mang thổi dạt qua trên bầu trời một tiếng chim kêu khắc khoải vỡ vụn ra, lao xao rụng xuống thảo nguyên.

Đèn bật sáng trở lại. Sân khấu trống trơn, không còn thấy H’Nhi với con bé H’Mary đứng đó nữa, chắc hai dì cháu kịp chui vào phía sau tấm phông màu xanh sẫm. Người dẫn chương trình tươi cười như không hề có chuyện vừa xảy ra, líu lo giới thiệu một tiết mục mới. Trên sân khấu xuất hiện đôi trai gái người Juăn vừa hát vừa múa theo lời một bài hát ca ngợi núi rừng vào thời đại mới. Chiếc ô trên tay cô gái xoay tít. Chàng trai làm động tác vươn thẳng người về phía trước như sắp sửa bay lên. 

Ai đó nhận xét:

“Trông giống thằng khỉ con Kra đu cành cây chưa kìa!”.

Những ánh mắt vẫn xem chăm chú nhưng đã mất hết vẻ háo hức ban đầu. Vài đứa trẻ đã ngủ mềm trước bụng mẹ. Mấy người ngồi giữa lục tục đứng dậy ra về, đám đông bắt đầu nhốn nháo. Cuối cùng, không ai bảo ai, mọi người đề đúng dậy, mặc cho người dẫn chương trình kêu gọi “bà con cố gắng xem những tiết mục hay nhất” của đêm diễn. 

Nghe tiếng bước chân rậm rịch trên đường, buôn trưởng Ma Noi từ trong nhà già Âng ngó cổ ra hỏi: “Không xem nữa à, sao về sớm thế?”. Không ai nghe thấy, không có tiếng trả lời. Từ phía ngoài sân khấu, tiếng hát, tiếng nhạc vẫn vang vang một lúc nữa rồi mới chịu tắt hẳn.

Những ngày sau đó, dù khi đi làm rẫy hay ngồi quanh bếp lửa, người ta không thôi bàn tán về chuyện của H’Nhi. Hình như tất cả mọi người trong buôn Kroa đều bị ám ảnh bởi tiếng khóc của hai dì cháu H’Nhi trong đêm văn nghệ. Những âm thanh ai oán thổn thức bùng lên, phủ kín không gian vùng Lòng chảo hôm ấy đã kịp ăn sâu vào gan ruột của mọi người. Hôm ấy, dù không có mặt ở đấy nhưng tôi biết, đã có nhiều người rơi nước mắt. Người Kroa là thế. Một người buồn thì cả buôn buồn lây. Bằng chứng là cho đến mãi sau này, người ta vẫn nhắc về giây phút khó quên đó. Mí Hoa cứ chép miệng mãi: “Yàng ơi, sao mà con H’Nhi khổ thế, mấy đứa cháu nó cũng khổ. Một người khác bảo, nó ra phố có sướng hơn tí nào không, hay lại là…”. 

Dù nói thế nào thì H’Nhi cũng đã ra phố. 

Nhưng phố ở đâu? Câu hỏi ấy cứ liên tục giục giã tôi. Nằm ngủ trong ngôi nhà của già Âng lạnh quá, tôi chịu không nổi. Già Âng về bến nước ông bà tính cũng đã hơn hai mùa mưa nắng. Không biết hồn già đang lang thang mãi nơi đâu. Con vẹt già nua không chịu quên giọng ho ký ức, nó vẫn ở trong căn nhà hoang lạnh ấy, thỉnh thoảng ho từng cơn hù hụ. Tôi nghe tiếng ho mà nhớ già Âng đến thắt lòng. Tôi hét lên với nó: “kéc kéc, kơtia, kơtia, thôi đừng ho nữa!”. Nó giật mình ngoảnh lại nhìn tôi bằng con mắt trắng đục một lúc rồi nói, giọng khan khan: “muôn năm, muôn năm…”. Tôi giúi cho nó một quả bắp đang ăn dở, nó mổ ăn ngấu nghiến. Từ khi già Âng mất, nó đói thường xuyên. Không biết kiếp trước nó là cái gì mà kiếp này cô đơn đến thế! Lạnh thấu xương. Tôi ngồi xuống bên bếp bẻ củi bỏ vào đốt lửa. Mấy đứa thanh niên đi qua thấy ngọn khói ghé vào nói: 

“Kra ơi, mày đốt lửa đấy à?”.

“Kra ơi, coi chừng cháy nhà thì chết mẹ mày luôn nhá!”.

Thằng Y Khuit tinh quái:

“Mày về rừng lấy vợ đi thôi, quay lại đây làm gì” – nó vừa nói vừa cười vừa chỉ tay vào bụng dưới đang lủng lẳng của tôi.

Câu nói đùa ác ý của Y Khuit lại khiến tôi nhớ H’Nhi nhiều hơn. Tôi cáu gắt với chính mình bên bếp lửa:

“Sao mày không về rừng?”.

“Về rừng thì ở với ai?” – Tôi cật vấn lại tôi

“Mày ở đây làm gì?”.

“Không ở đây thì ở đâu?”.

“Mày yêu H’Nhi phải không?”.

“Không biết”.

“Sao mày lại không biết?”.

“Không biết”.

Cuộc đối thoại đi vào ngõ cụt. Điên khùng, tôi chạy xuống dưới sàn ôm từng bó củi to chạy lên chất đống vào bếp. Đống lửa cứ thế cao mãi, cao mãi tận mái nhà. Rồi mái nhà bén lửa, cháy phừng phừng. Tôi đứng nhìn ngọn lửa nhảy múa. Còn dân làng thì hè nhau cõng nước vào chữa cháy. Cuối cùng, ngọn lửa cũng được dập tắt, nhưng ngôi nhà của già Âng chỉ còn lại mấy cái thân cột cháy dở đen thui chĩa thẳng lên trời. 

Dân làng không ai nỡ kết tội cho tôi, bởi vì, dù sao, tôi cũng chỉ là một con khỉ. Nhiều ánh mắt nhìn tôi thương hại. Buôn trưởng Ma Noi gọi tôi:

“Kra, mày lại tau biểu!”.

Tôi lại gần ông. Ông vuốt những sợi tóc bạc loà xoà trên trán, nói:

“Mày buồn vì nhớ già Âng, bây giờ, nhà cháy mất rồi, mày về nhà tao ở với tao, nghe chưa?”.

Tôi đứng im. 

“Mày làm sao thế? Nếu mày là người thì đã bị dân làng phạt vạ nặng rồi, may cho mày chỉ là thằng khỉ, hiểu chưa?”.

“May cho mày chỉ là thằng khỉ”, câu nói của Ma Noi còn ám ảnh tôi mãi cho đến sau này. Giọng nói của Ma Noi nghèn nghẹn, không rõ là vì ông nhớ già Âng hay vì thương tôi. Nước mắt tôi chực lăn xuống. Mấy đứa trẻ đứng vây quanh hét lên:

“Xem kìa, thằng Kra cũng biết khóc, nó có nước mắt!”.

Ma Noi đuổi quát mấy đứa nhỏ nghịch ngợm rồi cầm tay tôi dắt về nhà. Tôi ngoan ngoãn đi theo ông, gạt nước mắt nghĩ: Có lẽ mình không thể xa buôn Kroa được?

Tôi vừa bước chân lên cầu thang nhà Ma Noi thì gặp H’Nhi và một người đàn ông lạ hoắc đang ngồi chờ sẵn. Tôi sững sờ vì cuộc hội ngộ quá bất ngờ, đứng im như thể bị sấy khô trên gác bếp. Hình như trong mắt tôi có lửa. Bởi vì, tôi nhìn vào mắt H’Nhi, thấy hai ngọn lửa đang cháy. Lửa ấy ở đâu ra, tôi không biết. Có khi nào H’Nhi thấy tôi quen quen không nhỉ? Nàng hỏi: 

“Kra, mày vẫn còn ở đây à?”.

“Kéc kéc… có có…”.

Ma Noi hỏi:

“Về thăm núi Chư Mang hay có chuyện gì đó H’Nhi?”.

“Có về thăm người thân, cũng có việc cần đấy buôn trưởng ạ”.

Rồi H’Nhi trình bày: H’Nhi ra phố, được nhận vào Đoàn ca múa dân tộc của tỉnh. Lần này, H’Nhi về xin buôn xác nhận dùm vào lý lịch để làm hồ sơ. Người đàn ông đi cùng được H’Nhi giới thiệu là người cùng cơ quan, ông ta ngồi đốt thuốc hết điếu này sang điếu khác mà không nói gì cả. Ma Noi nói, việc đấy không có gì là khó, cứ để giấy lại ông sẽ xác nhận và cầm lên xã đóng dấu ngay trong ngày mai. Còn bây giờ thì cũng phải cơm nước đã. Ma Noi giục người nhà làm thịt gà đãi khách. Tôi lúng túng không biết đứng vào đâu ngồi vào đâu cho phải phép, nhà đang có khách, mà khách ấy lại là H’Nhi, tôi bối rối quá chừng. 

Bữa cơm dọn ra ngay bên bếp lửa. Ông khách người Juăn uống rượu ừng ực, vừa ăn vừa ngó quanh nhà. H’Nhi ăn chậm chạp, thỉnh thoảng lại dừng đũa giải thích cho bà chủ nhà mí Noi những chuyện ngoài phố. Amí Noi nói miết quên cả gắp thức ăn:

“Chô cha, H’Nhi được ra phố là sướng hung rồi đó. Bây giờ mà còn ở buôn chắc là khổ mà chết mất thôi!”.

H’Nhi cúi mặt, hai giọt nước mắt rơi xuống cùng một lúc đúng vào giữa bát cơm:

“Con chỉ thương mấy đứa nhỏ mí ơi, con biết chúng ở nhà khổ lắm!”.

Amí Noi thở dài, lẩm bẩm bảo rằng cũng tại cái thằng Y Đoan bị con ma rượu nó bắt mất hồn. H’Nhi hỏi nhỏ: 

“Y Đoan dạo này thế nào mí?”.

“Ối dào, tệ lắm lắm, say lắm lắm, say đến nỗi nằm một chỗ cơ mà!”.

“Con định về thẳng nhà xem tụi nhỏ làm sao nhưng lại nghĩ đến nói chuyện công việc trước để ngày mai kịp ra phố”.

Người khách ngừng đũa nghe và nhìn vào mặt H’Nhi như đang muốn tìm một cái nốt ruồi nào đó vừa biến mất, nhìn một lúc rồi đưa tay nâng bát rượu uống đánh ực. Amí Noi vẫn nói tiếp:

“Phố chắc sướng hung phải không H’Nhi? Đi hết mấy ngày đường. Dào, mí nghe nói người ở phố không ăn cơm như ở Chư Mang phải không con, không ăn cơm thì ăn cái gì mà lại sống được hả con?”.

“Bà nói lạ, không ăn cơm thì ăn gì?” – Ma Noi gắt

H’Nhi đỡ lời:

“Có ăn cơm, nhưng cũng có khi ăn thứ khác thay cơm, như bún hoặc phở”.

Chưa đã cơn thắc mắc, amí Noi tiếp tục:

“Phở bún là cái gì, có ngon như cơm nếp lam ống nứa của buôn mình không con? Ăn chừng mấy ống thì thay cơm được hả con?”.

H’Nhi cười:

“Ăn bằng bát mí à, con ăn một bát thì no, mí thì có lẽ hai bát…”.

Người khách ngừng gắp, ngẩng đầu lên nhìn amí Noi như lần đầu nhìn thấy một con vật lạ trong rừng chui ra, sau khi nhìn chán chê thì mới cất lên một tràng cười giòn giã. Ma Noi cũng cười theo nhưng cười xong thì gắt toáng lên:

“Cái bà già này, nói năng lẩm cẩm quá!”.

“Thì tui có khi nào đi ra khỏi chân núi Chư Mang đâu mà biết, không biết thì hỏi thêm tí cho biết, mấy khi H’Nhi từ phố về đây. Khi nào con ra phố?”.

“Ngày mai mí à”.

Bà chủ nhà ghé tai H’Nhi hỏi nhỏ:

“Người kia là chồng con vừa bắt được ở phố phải không?”.

“Không đâu mí à, không phải, không phải” – H’Nhi đỏ bừng mặt.

Tôi ngồi trên xà nhà nhìn thấy hết. Một nỗi e sợ mơ hồ nào đó chợt len lỏi. Mỗi khi cảm giác này xuất hiện, tức là tôi đã cảm thấy một điều gì đó sắp xảy ra. Trực giác mách bảo tôi gã người Juăn đó không phải là người tốt! Thêm điều này nữa, hai giọt nước mắt rơi cùng một lúc của H’Nhi lúc nãy trước khi tan ra thấm vào bát cơm chúng đã kịp nói với tôi rằng: “H’Nhi khổ lắm!”. Yàng ơi, H’Nhi ơi, ra phố mà khổ thì đi làm gì, ở lại Chư Mang, sống ở Chư Mang, chết làm người Êđê Dham vùng Lòng chảo, việc gì phải đi đâu! 

Không kìm nổi cơn đau khổ vụt cháy trong gan ruột, tôi thả tay rơi xuống sàn và nằm vật ra đó khóc. Một con giun từ trong bụng tôi chui lên miệng rồi bò ra ngoài, quằn quại. Gã người Juăn hoảng hốt thả bát cơm chạy ra ngoài sàn. H’Nhi nhìn tôi nhưng không nói gì. Ma Noi nói:

“Làm sao thế Kra? Mày đau chỗ nào?”.

“Kéc kéc, đau lắm, trong tim, trong gan, trong ruột…”.

Tôi muốn nói thế nhưng không nói được thành lời. Nước mắt tôi ướt đẫm bàn tay sần sùi của buôn trưởng Ma Noi.

Ma Noi dỗ dành:

“Thôi nào, Kra, tao hiểu rồi, cái thằng không cha không mẹ này, mày không phải khỉ, mày là con người mất rồi…”.

Tôi thiếp đi trong lời dỗ dành của buôn trưởng. Tôi nằm ngủ ngon lành bên bếp lửa. Tôi mơ thấy mình hoá thành một pho tượng gỗ đứng canh bên nhà mồ dòng họ Ayǔn. Dưới mồ là những chiếc quan tài trống rỗng. Tất cả họ đều đi đầu thai, bỏ lại huyệt mộ trống không. Xung quanh tôi, những pho tượng khác nhè nhẹ lắc lư, nhè nhẹ hát: 

Những con chim phí lắm lời

Những con Ktiă già nua lảm nhảm

Những con người đau khổ

Họ đã bỏ đi rồi

Không thể chuyện trò với nhau

Thảo nguyên trống không

Thảo nguyên đang chết dần

Cả những dòng sông

Cả những câu hát

Rồi sẽ chết, sẽ chết

Chỉ còn chúng ta

Chôn chân vào ký ức…

Tôi len lỏi qua những bức tượng gỗ đuổi theo bài hát. Những câu hát không đầu không cuối lúc bay vút lên đậu trên vòm cây, lúc bò sát mặt đất khiến tôi không tài nào bắt được chúng. Mệt quá, tôi lăn ra cỏ nằm nghe.

Trong khi tôi đang đuổi theo bài hát của những pho tượng nhà mồ ngoài nghĩa địa hoang vu thì ở nhà Y Đoan, một việc quan trọng đã xảy ra. Sau khi ăn cơm xong ở nhà buôn trưởng, H’Nhi và ông khách người Juăn đi đến nhà Y Đoan. Nàng muốn thăm lại ba đứa cháu côi cút của mình. Khi hai người bước chân lên sàn ngoài thì đã nghe tiếng chửi mắng lảm nhảm của Y Đoan.

 “Chúng mày đi hết đi, đi theo mẹ chúng mày, đi theo con dì mày, tao không nuôi, không nuôi…”.

 Là Y Đoan nói thế, chứ anh ta có nuôi tụi nhỏ được bữa nào. Làm thuê làm mướn được đồng nào đều đổi thành rượu hết. Tụi nhỏ đói lăn lóc, ăn nhờ cơm của bà ngoại, của bà con trong buôn. Chúng nó lớn lên như những cái cây trên đất cằn, khẳng khiu, còi cọc. Đói bụng, chúng nó không nuốt nổi cái chữ của cô giáo, bữa đi bữa bỏ. Chúng nó quen với những câu chửi rủa từ miệng người cha nghiện rượu, quen cả với đói khát.

 Khi Y Đoan đang lảm nhảm chết đi, đi đi thì thằng anh cả Y Siên còn bận gọt củ mì cho vào nồi. Tóc nó dài đến vai. Thằng em ngồi nhặt củi bỏ vào bếp, trợn mắt thồi phù phù. Con bé H’Mary ngồi bên bếp, tựa lưng vào chiếc gùi ngủ gà gật. Tất cả những hình ảnh ấy ngay lập tức đập vào mắt H’Nhi. Nàng kêu lên một tiếng nghẹn ngào trong cổ họng, thả chiếc túi xuống sàn, chạy vào ôm lấy đứa cháu gái. Con bé giật mình đánh thót và lập tức nhận ra hơi ấm của dì, nó vùi mặt vào ngực H’Nhi và bắt đầu nấc từng cơn. Khi H’Nhi buông nó ra thì cả hai đôi mắt nhoè nhoẹt nước, hai đôi mắt của hai thằng anh cũng ướt đẫm. Dưới sàn, Y Đoan vừa ngủ được một lúc thấy ồn ào lại tỉnh dậy và bắt đầu chửi lảm nhảm. 

Người khách đi cùng bước hẳn vào trong nhà, ngồi xuống bên bếp, miệng vẫn không thôi hút thuốc. Hình như mũi Y Đoan có ngửi thấy mùi thuốc. Đột nhiên anh ta ngừng chửi, hai mắt mờ đục mở ra nhìn, và phát hiện ra có mùi người lạ trong nhà. Từ từ, Y Đoan chống tay ngồi dậy. Ngó quanh một lúc nữa, anh ta mới xác định được là ai đã vào nhà mình. Cất giọng run run, Y Đoan hỏi:

“Ơ vợ nối dây của ta về rồi đấy à, Yàng ơi, sao lại bỏ nhà mà đi lâu thế!”.

H’Nhi không nói gì, với tay lục trong túi lấy ra gói bánh bóc cho mấy đứa cháu. Chúng nó ăn ngấu nghiến. Thằng Y Kuk mấy lần nuốt nghẹn. Con bé H’Mary vừa ăn vừa thảng thốt cầm chặt tay dì như thể sợ dì nó sẽ tan biến mất. Trên má chúng nó, nước mắt đọng lại thành vệt, xanh thẫm. Những gương mặt loang lổ xanh như mặt những pho tượng nhà mồ cũ kỹ trong giấc mơ của tôi. Y Đoan tiếp:

“Vợ nối dây của ta có cái gì cho tụi nó ăn đấy, có mang rượu về cho chồng không?”.

Ánh mắt Y Đoan dừng lại ở người khách lạ rất lâu rồi nhếch mép cười:

“Thằng này tự dưng ở đâu đến đây?”.

Thấy ông khách người Juăn vẫn im lặng hút thuốc, Y Đoan hét lên:

“Mày câm hay điếc?”.

  Không ai trả lời, Y Đoan càng làm tới. Anh ta gào toáng lên: “Thằng người Juăn cướp vợ tao, giết, giết!”. Lúc mọi người kéo đến thì thấy Y Đoan đang cầm dao rượt đuổi khách xuống dưới chân cầu thang. Ông khách lúc đầu tỏ vẻ dưng dưng không sợ nhưng rồi thấy Y Đoan cầm dao liền sải chân dài nhảy phắt xuống sàn chạy ra ngoài bờ rào và sau đó thì chạy thẳng một mạch về nhà Ma Noi. Y Đoan thấy mình thắng thế càng hò hét to hơn, vừa gào vừa chạy đuổi theo. Nhưng một con ma rượu lâu năm thì còn được mấy sức. Đã thế, lại còn chạy lạc hướng. Lẽ ra đuổi theo gã kia thì phải chạy thẳng vào trong buôn, đằng này anh ta chạy ngược lại ra phía ngòi nước. Mọi người thấy thế không đuổi theo can ngăn nữa mà chỉ đứng nhìn theo, thở dài. 

Ba đứa nhỏ tự dưng được một bữa no vừa bánh vừa mì gói, chúng nó ngủ ngon lành, quên ngay chuyện ầm ĩ vừa mới xảy ra. Con bé H’Mary ngủ mà tay vẫn bíu chặt lấy váy dì, nó vẫn sợ dì biến mất khi nó đang ngủ. H’Nhi ôm đứa cháu gái ngồi bên bếp lửa lặng lẽ. Nàng nhìn đứa cháu ngủ trên tay mình mà lòng quặn thắt. Nó càng lớn càng giống mẹ nó như tạc. Nét lông mi cong vút trên đôi má bầu bĩnh ngày nào không còn nữa. Dù đói khát làm nó còm cõi nhưng nó vẫn lớn hơn so với ngày H’Nhi bỏ nó ra phố. Mới đó mà hai mùa mưa nữa. Bao nhiêu đau khổ đã qua, rồi những tháng ngày trước mắt, H’Nhi càng nghĩ càng bối rối. Amí dạo này đã yếu, không gùi nổi chiếc gùi mây nữa. Buổi chiều, khi thấy H’Nhi về cùng người khách lạ, mí cũng chỉ hỏi ngắn gọn mày về đó sao con, rồi đi nhặt củi. Khổ thân mí một mình xoay xở với ba đứa cháu nhỏ dại. Nghĩ đến đấy H’Nhi không muốn nghĩ tiếp nữa.

 Lúc chiều khi ngồi ăn cơm ở nhà buôn trưởng, nàng thấy bóng của Y Wen đi qua. Nhưng hình như thấy nàng, Y Wen tránh mặt. Y Wen đã có vợ rồi, tin ấy H’Nhi biết cách đây chưa lâu lắm. Mọi chuyện rồi sẽ qua, cả nỗi buồn rồi cũng sẽ qua. Điều làm cho nàng đêm đêm thấy tim mình thổn thức lại chính là những đứa cháu đáng thương. Rồi chúng nó sẽ ra sao? Đời mình khổ, không lẽ đời chúng nó… 

Tảng sáng, sương vẫn còn giăng màn trên đỉnh Chư Mang. Tiếng ồn ào từ đâu đó vọng lại làm H’Nhi tỉnh giấc. Nàng bước ra ngoài cầu thang, tiếng ồn từ ngoài ngòi nước càng lúc càng rõ. Có tiếng ai đó hớt hải gọi lớn:

“Bà con à, thằng Y Đoan chết rồi, chết thật rồi!”.

H’Nhi dụi dụi mắt, tưởng mình nghe nhầm. Từ phía trong buôn, nhiều người nghe tiếng gọi cũng đã thức dậy, kéo nhau ra phía ngòi nước. Tiếng người nào đó càu nhàu trong cơn ngái ngủ:

 “Cái con ma rượu này, nó chết thật đấy à?”.

 Cái đầu không nhủ nhưng chân H’Nhi đã bước đi. Có cảm giác gì đó khó tả, không phải là vui, không phải là buồn, không rõ là hi vọng hay tuyệt vọng. Thoáng chốc, trong đầu nàng hiện lên hình ảnh gian nhà trống hoác và ba đứa cháu mồ côi gầy còm đen đủi. Cả ba cặp mắt nhìn nàng, khổ đau, ngơ ngác. 

Khi H’Nhi xuống đến đầu ngòi nước thì người ta đã kéo Y Đoan lên đặt trên tảng đá khô ráo. Người trong buôn kéo xuống càng lúc càng đông. Amí Hoa nói:

“Tui vừa bước chân xuống định đưa quả bầu hứng nước thị đụng phải nó, cái thằng Y Đoan ấy, nó chúi đầu ngay giữa vũng nước đọng này mà chết”.

“Chết gì mà chết đau chết đớn thế kia chứ!” – Tiếng ai đó than thở.

“Chắc nó say rượu khát nước nên tìm nước uống đó mà”.

“Thôi, bọn thanh niên đâu hết rồi, khiêng xác Y Đoan về đi đã” – Tiếng già Ma Noi sang sảng ra lệnh.

“Không, nó vẫn còn thở mà”.

“Yàng ơi, vẫn sống hả? Thì cáng ra bệnh viện huyện, nhanh chân lên!”.

H’Nhi đứng cạnh Y Đoan, nhìn rõ mớ tóc loà xoà bết nước dính trên trán. Nàng nghĩ đến chị gái H’Lum, nghĩ đến mẹ, đến những người đàn bà vùng Lòng chảo núi Chư Mang. Bất giác, có một tiếng chim T’lang rúc lên đâu đó rất gần ngay trên đầy ngòi nước. Một cánh chim bay vút lên giữa bầu trời thảo nguyên xanh trong của một ngày mới. 

Tôi không thể nào chịu nổi khi nhìn vào mắt H’Nhi trong những ngày này. Đôi mắt ấy đã làm tôi mất ngủ từ kiếp này sang kiếp khác. Tôi đã từng nhìn vào đó để thấy bầu trời, thấy cỏ cây sông suối, thấy núi Chư Mang vời vợi thân thương, thế mà giờ đây nó chỉ còn một màu mây hoang hoải. Thỉnh thoảng, giữa những đám mây màu xám bạc ấy lại có những tia lửa ngoằn nghoèo nhỏ xíu kéo nhau chạy qua. Tự dưng, tôi giận Yàng Diê đã cho tôi lạc vào kiếp khỉ. Nếu kiếp này là người, rõ ràng, tôi sẽ giúp được H’Nhi nhiều hơn. Tôi nghĩ thế và buồn. 

Mấy ngày liền, tôi lang thang qua các chòi rẫy, không về nhà, gặp gì ăn nấy, không thấy đói, thấy khát nữa. Già Ma Noi đi thăm rẫy bắp gặp tôi, già mắng:

“Mày định đi lang thang cho chết đói đấy hả Kra?”.

“Kéc kéc, chết thì chết” – Tôi đáp.

“Mày ngu lắm!”.

Tôi không buồn vì bị chửi. Chửi đối với tôi không là gì cả. Tôi buồn vì cô đơn. Tiếng già Ma Noi vẫn văng vẳng bên tai:

“Lần này H’Nhi dẫn ba đứa cháu ra phố ở cùng với người chồng mới, mày biết không? Ngày mai là họ đi đấy?”.

Tôi lại nghe ra là:

“Kra ơi, H’Nhi bỏ mày đi ra phố kìa, mai họ đi rồi mày có buồn không? Có muốn về chia tay không?”.

Chia tay ư? Tôi là gì của H’Nhi, là gì của bọn nhỏ con nhà Y Đoan mà đòi chia tay? Bụng nghĩ thế nhưng chân vẫn muốn quay về. 

Thằng Y Kuk ở lại với bà ngoại, Y Siên và H’Mary theo dì ra phố. Khi tôi về đến nơi thì buổi chia tay đang đến hồi kết. Thằng Y Kuk đứng ôm chân cầu thang, mặt nhoè nước mắt, xanh lè. Hai đứa em lùi lũi bước đi theo dì và người lạ. Đi được vài bước, chúng nó lại quay mặt lại nhìn. H’Nhi giục, đi nhanh thôi, các con. Chúng nó không đi nhanh được, vì chân thì bước tới mà mắt còn nhìn lại phía sau, nơi thằng anh đang đứng với cái chân cầu thang đã nhuộm ướt nước mắt. Người khách lạ nói to:

“Đi nhanh kẻo không kịp nào!”.

Tới lúc đó tôi sực nhớ ra là mình chưa kịp chia tay H’Nhi, dù không nói được gì thì tôi cũng phải nhìn thật lâu vào đôi mắt nàng để thay lời tạm biệt. Nghĩ thế, tôi chạy thẳng đến đoạn đường trước mặt, nơi có cây kơnia, đứng đợi. Khi H’Nhi và người khách lạ vừa bước đến thì tôi buông tay nhảy từ cành cây cao nhất xuống đất. Cả mấy người cùng giật mình một lúc. Người khách lạ á lên một tiếng, còn H’Nhi không nói gì, đứng im nhìn vào mặt tôi. Thằng Y Siên thông minh hỏi ngay:

“Kra đến chia tay tụi tao đó à?”.

“Kéc kéc, đúng đúng…”.

“Mày ở lại Kroa nhé, tụi tao đi ra phố”.

“Kéc kéc…”.

“Mày nói gì?”.

“Kéc kéc, buồn buồn…”.

Con bé H’Mary ngồi xuống ôm lấy cổ tôi nói nhỏ:

“Tụi tao phải đi theo dì thôi, ở nhà khổ lắm, Kra đừng buồn…”.

Càng nói đừng buồn lại càng buồn hơn, lạ thế! Không biết nói gì nữa, tôi chìa tay ra đưa cho H’Mary một quả xoài mà tôi vừa hái được sáng nay. Quả xoài ấy, tôi hái trên rẫy, khư khư cầm trong tay định đưa cho H’Nhi, nhưng không hiểu sao lúc này tôi lại đưa cho H’Mary. Người khách lạ nãy giờ chăm chú nhìn tôi. Khi thấy tôi chìa quả xoài ra cho con bé thì ông ta ghé vào tai H’Nhi nói điều gì đó. H’Nhi gật gật đầu rồi lại lắc đầu rồi lại gật gật đầu. Cuối cùng, H’Nhi nói với tôi:

“Kra à, hay là cùng ra phố với H’Nhi đi?”.

Y Siên và H’Mary đồng thanh nói:

“Đúng rồi! Đi với tụi tao đi”.

“Kéc kéc kéc… ra phố làm gì?”.

“Bây giờ xiếc thú đang ăn khách” – Người đàn ông nói với H’Nhi thế.

“Ra phố đi biểu diễn xiếc” – H’Nhi nói

Yàng ơi, có nằm mơ hàng ngàn đêm tôi cũng không bao giờ ngờ được có ngày này. Tôi được đi cùng với H’Nhi ra phố! Tôi chưa hiểu làm xiếc là làm những thứ gì và bất kể là tôi có làm được hay không. Tôi dụi mắt mấy lần và kêu kéc kéc. Thằng Y Siên nói:

“Thế là Kra đồng ý rồi nhé, đi thôi!”.

Tôi mừng quá đi luôn mà không kịp chia tay già Ma Noi. Từ trong buôn Kroa phải đi hết nửa buổi đường đất mới ra đến đường nhựa. Chúng tôi đứng tụm lại bên đường chờ xe đò đi tiếp ra phố. Trước mắt tôi bao nhiêu là lạ lẫm. Những chuyến xe chở hàng chạy vụt qua như bay trước mặt. Một vài cặp mắt tò mò hướng về phía chúng tôi. 

Một chiếc xe dừng lại. Chúng tôi bước lên. Khỏi phải nói, thằng Y Siên và con bé H’Mary cũng lần đầu tiên ra khỏi vùng Lòng chảo núi Chư Mang như tôi nên chúng nó háo hức lắm. Hai đứa không ngừng chỉ trỏ và và bàn tán. Chiếc xe lao đi như đạn bắn. Tôi chọn một chỗ ngồi giữa hai đứa nhỏ, hai tay bám chắc vào tay chúng và nhắm mắt lại. Lúc này, không hiểu sao, tôi lại nhớ gương mặt nhăn nheo vì tuổi tác của già Âng. Đôi mắt tinh anh, đôi lông mày bạc phếch tháng năm… Hình như già muốn dặn dò tôi điều gì đó. Tôi cố gắng đoán xem đôi mắt ấy nói với tôi điều gì nhưng đành chịu.

 Tôi nhìn sang H’Nhi, nàng vẫn đang bận nhìn ra xa xăm. Nhìn vào mặt người đàn ông đi cùng, ông ta đang bận hút thuốc. Chỉ có ánh mắt của H’Mary lâu lâu nhìn tôi âu yếm. Tôi thấy trong ánh mắt trong veo ấy có những đám mây háo hức bay qua và có cả những sợi khói u buồn phảng phất. Tôi hỏi nó:

 “Kéc kéc? Sao lại buồn?”.

 Nó không nghe, đang mải miết nhìn xung quanh, bao nhiêu thứ lạ lẫm vây bọc chúng tôi. 

Những ngày đầu tiên ở phố, mắt tôi đã no nê những hình ảnh xa lạ. Những ngôi nhà không làm bằng gỗ mà làm bằng đất. Người đi lại vùn vụt nhanh hơn ngựa phi. Chúng tôi xuống xe, chen vào giữa dòng người xa lạ đi về phía trụ sở Đoàn ca múa. Rất nhiều ánh mắt nhìn tôi, nhìn rất lâu, như tên bắn. Tôi trở thành điểm đến của những tia nhìn. Những ánh mắt ấy cho tôi biết rằng, còn rất nhiều thứ không hề đơn giản đang chờ đón chúng tôi ở phố. 

H’Nhi mở cửa căn phòng trong ngôi nhà dài trước khoảng sân hẹp. Ba dì cháu lúi húi dọn đồ cất vào phòng. Tôi không biết làm gì bèn nhảy phóc lên cành cây trước cửa ngồi nhìn xuống. Từ trên cây, tôi dễ dàng quan sát mọi thứ. Khu nhà dài được chia ra làm nhiều phòng khác nhau. Mỗi phòng có ba bốn người ở chung. Cách một cái sân là ngôi nhà to hơn màu đỏ. Có lẽ đấy là nơi ở chính, hay nơi làm việc của đoàn.

 Sau ngôi nhà màu đỏ ấy là một dãy chuồng. Có những tiếng động từ dãy chuồng ấy. Tò mò, tôi mon men lại xem. Đúng là nơi nhốt các con vật. Một con voi đực cụt ngà đang đứng nhắm mắt, tư lự. Hai con chó nhốt chung một chuồng đang ầm ĩ tranh nhau thứ gì đó. Và ở sát bên cạnh, một con trăn đang cuộn mình quanh khúc cây mục, nằm lặng lẽ. Có lẽ cái mà người đàn ông kia gọi “xiếc thú” chính là bọn này đây. Và tôi, một thằng khỉ, sẽ là thành phần mới toanh của bọn xiếc thú này!

Đúng vậy, người ta làm cho tôi một cái chuồng. Tôi không chịu, tôi đập đầu vào góc chuồng kêu khóc rầm rĩ. Già Âng, rồi già Ma Noi, chưa ai coi tôi là thú vật, chưa bao giờ bắt tôi ở chuồng cả. Lâu nay, tôi vẫn tự nghĩ mình là người chứ không phải khỉ. Nước mắt tôi chảy ướt đáy chuồng. Thằng Y Siên nói với dì:

 “Chắc thằng Kra nó chết mất thôi!”.

 H’Nhi nói với tôi: 

“Kra đừng buồn, rồi quen thôi mà, ở phố thì phải thế!”. 

Ở phố thì phải thế, thật thế ư H’Nhi? Nếu vậy thì lại là chuyện khác. Vì H’Nhi, tôi sẵn sàng chịu đựng tất cả. Với lại, chính tôi đã đồng ý ra phố với H’Nhi cơ mà. “Ở phố thì phải thế”, sau này, tôi còn nhiều lần thấm thía câu nói này của H’Nhi.

Đoàn ca múa của tỉnh do người đàn ông đi cùng H’Nhi hôm nọ làm đoàn trưởng. Ông ta không phải người Juăn như ban đầu tôi và cả Y Đoan nữa nhầm tưởng. Đó là một người M’nông. Những người M’nông kiêu hùng tôi đã từng gặp kiếp trước giữa rừng già Nâm Nung. Những người chủ thực sự của đại ngàn. Nhưng có điều, ông ta nói tiếng Juăn rất sõi. Ông nói:

 “Con khỉ này rồi sẽ được việc đây”.

 Và tôi được họ huấn luyện làm trò mà họ vẫn gọi là “xiếc thú”. Tôi nhào lộn, tôi đi cà kheo, tôi bắt chước tiếng người, tôi làm toán… Người ta dạy, và tôi nghiến răng làm theo, tất cả là vì H’Nhi. Vả lại, những trò vặt vãnh ấy với tôi không khó. Khó nhất là trò chui qua vòng lửa, tôi ngợp. Chiếc vòng nhỏ chỉ vừa vặn thân mình tôi chui lọt, được tẩm chất dễ cháy, lửa cháy rần rật. Tôi phải nhắm mắt phóng qua. Lửa táp vào lông xèo xèo. 

Buổi đầu tiên đi biểu diễn, tôi run cầm cập. Thằng Y Siên đứng cạnh tôi nói nhỏ, mày cố lên cho tao nhờ! Thế là tôi nhắm mắt nhào lộn, trồng cây chuối. Đám đông khán giả hò hét ầm ĩ cổ vũ. Từ sau sân khấu, H’Nhi cũng có mặt, đứng nhìn tôi làm xiếc. Tiếp sau tiết mục xiếc khỉ của tôi sẽ đến tiết mục đơn ca “Chiếc gùi” do H’Nhi biểu diễn. Khi tôi chui qua những chiếc vòng lửa cuối cùng và đứng lên chào khán giả bằng hai chân sau thì đèn chuyển sang màu xanh nhạt. Rồi màu xanh từ từ ửng hồng. Cô gái mặc thổ cẩm chậm rãi bước ra, nhạc du dương nổi lên. Tôi ngồi phía sau nhìn H’Nhi hát, lại nhìn xuống dưới đám đông khán giả ngồi dưới sân. Tất cả im phăng phắc. Chỉ còn tiếng hát… chỉ còn lời ca… giọng H’Nhi thổn thức.

Không biết phía bên trong những cái mặt người đờ đẫn ngồi nghe dưới kia đang nghĩ gì. Còn tôi, nghe H’Nhi hát, tôi thấy nhớ núi Chư Mang vùng Lòng chảo vô cùng. Tôi thấy già Âng đang lầm lũi vác xà gạc lên rẫy, miệng cười móm mém. Tôi thấy ngọn khói trên đầu căn lều trên rẫy nhà H’Nhi bay lên mãi tận trời cao. Tôi muốn khóc nhưng không khóc được. Tiếng hát vẫn thổn thức ngân mãi không thôi. Sau khi bài hát kết thúc, gã voi đực cụt ngà chậm rãi từ sau tấm màn bước ra, H’Nhi cúi chào khán giả trước khi ngồi lên chiếc vòi voi đang cúi xuống chờ sẵn. Gã voi đưa H’Nhi quay vào trong tiếng hò reo cỗ vũ của người xem.

Sau mấy lần biểu diễn, nghiễm nhiên tôi trở thành thành viên chính thức của đoàn ca múa. Không những thế, thằng Y Siên và con bé H’Mary cũng được tham gia biểu diễn. Không hiểu sao, gã voi đực cụt ngà và Y Siên chơi với nhau khá thân. Đoàn chúng tôi đi biểu diễn khắp mọi nơi trong vùng. Và rồi, một ngày nọ tôi nhận thấy một điều khá lạ, hình như chúng tôi không có nhiều chỗ để đi. Không có chỗ mới, đoàn quay lại những chỗ cũ, những buôn làng chúng tôi đã đi qua. Rõ ràng, người xem lần đầu háo hức bao nhiêu thì lần sau lại hờ hững bấy nhiêu. Thậm chí, có nhiều buổi biểu diễn chỉ lèo tèo vài chục khách. Tôi nhào lộn, bày thêm trò đi cà kheo nữa vẫn không ăn thua. H’Nhi hát khản giọng mà bên dưới sân khấu vẫn lưa thưa mấy người. Vì sao? Tôi muốn hỏi H’Nhi, vì sao lại thế? Thằng Y Siên nói với tôi:

“Kra nè, mày biết vì sao vắng khách không?”.

Tôi mà biết thì còn nói làm gì nữa. Tôi lắc đầu. Nó tiếp:

“Đó là do dạo này có rất nhiều đoàn ca nhạc, rất nhiều đoàn xiếc, mà đoàn nào cũng hát hay, lại hát toàn nhạc mới, mày biết nhạc mới không?”.

Tôi lại lắc đầu. Y Siên nói, nhạc mới là cái này này: có những có những nỗi buồn/ có những có những mối tình/ yêu nhau yêu nhau mê say/ ô hô…Tôi nghe ù tai luôn. Y Siên ngừng hát, mặt buồn xo:

“Cứ vắng khách mãi thế này có khi tao và mày phải trở về Kroa mất thôi Kra ạ”.

Về thì về, tôi đâu tha thiết gì với chốn này. Tôi đã từng nhiều lần có ý định quay về. Suốt ngày quanh quẩn trong cái chuồng hoang lạnh, máu trong cơ thể tôi chảy rần rật như có ai đun củi. Rồi những chuyến đi biểu diễn, nhào lộn mệt lả người trước một đám đông cười cợt, tôi như kẻ mất hồn. H’Nhi phải nhiều lần vỗ về tôi: “Kra à, cố lên nhé, cố lên!”. Tôi cố nhào qua vòng lửa.

Lớp lông đen nhánh trên mình tôi bây giờ bị lửa táp cháy sém nham nhở. Nhưng điều đó chưa phải là cực hình của tôi. Những đêm dài trơ trọi, tôi thèm hơi lửa, lại nhớ vùng Lòng chảo núi Chư Mang. Những cơn mơ từ kiếp trước hiện về ám ảnh. Những tiếng hét kinh hoàng, những khuôn mặt đầm dìa máu tươi vây quanh tôi. Những cái miệng sùi bọt há ra cười cợt. Tôi sút đi trông thấy. Con bé H’Mary phải kêu lên:

“Kra ốm rồi hung?”.

“Kéc kéc …”.

Nó ôm lấy cổ tôi, vuốt ve. Tôi đứng im, nghe mùi hương quen thuộc của đại ngàn phảng phất. Mới ngày nào ngơ ngác trên chuyến xe ra phố, bây giờ, H’Mary đã sắp thành thiếu nữ. Cặp lông mi đen che rợp đôi má ửng hồng. Đôi mắt xanh biếc nhưng hình như không nhìn vào một chỗ nào cụ thể. Sâu thẳm trong đôi mắt ấy là hình ảnh màu xanh của đại ngàn của thời quá vãng xa xăm không bao giờ quay lại, là bóng núi Chư Mang đổ dài trên bến nước Kroa vào một buổi chiều muộn nào đó. Chợt H’Mary nói nhỏ: 

“Dì H’Nhi của tao chuẩn bị bắt chồng, Kra biết chưa!”.

Tai tôi như có súng bắn, tôi kêu lên tuyệt vọng, bắt chồng ư, bắt ai, kéc kéc… H’Mary nghẹn ngào, ông nhạc sỹ trưởng đoàn chứ còn ai vào đây nữa! Thì ra là thế, H’Nhi lại sắp bắt chồng, vậy mà tôi không biết. H’Mary nói:

 “Tội nghiệp Kra, mày không biết được đâu, ông ta muốn lấy H’Nhi nhưng vợ cũ không cho, bà ta nhất quyết không bỏ chồng để chồng lấy vợ khác”.

 Lại còn thế nữa? Những điều này tôi không thể hiểu, tại sao đã có vợ lại muốn lấy vợ nữa? Tại sao H’Nhi của tôi lại chấp nhận điều đó? H’Nhi không nói, không ai nói cho tôi biết vì sao. Tôi chỉ biết im lặng dõi theo những câu chuyện diễn ra quanh mình với sự bất lực hoàn toàn. Nhiều lúc tôi đã oán thán Yàng Diê vô cùng. Tại sao tôi phải lạc vào kiếp khỉ? Làm người dù đớn đau đến mấy thì vẫn có thể ngẩng đầu kiêu hãnh. Được yêu thương, được căm thù, được hét lên bằng giọng nói của mình và sung sướng nghe âm thanh của nó vang qua chín núi mười đồi. Bây giờ thì tôi không thể nói, không thể hát. Những trò nhào lộn mua vui kiếm tiền cũng nhanh chóng trở nên nhàm chám đến thảm hại. Chỉ còn một an ủi duy nhất dành cho tôi đó là vẫn được theo bước chân H’Nhi đi qua những ngày dài mỏi mệt, những đêm biểu diễn rã rời trong cuộc mưu sinh vô nghĩa lý. Xa núi Chư Mang, xa vùng Lòng chảo, xa con suối Kroa thân thuộc, cuộc đời còn có nghĩa lý gì nữa hỡi H’Nhi?