One is tired of all that’s been on Mount Chu Mang. My love, you closed your eyes, said, you’re also tired. The evil demons have consumed all the white pebbles in Kroa spring, now, they’re advancing onto other things. I asked, what do demons eat? My love you said, demons eat the human spirit, the spirit of the mountain, the spirit of the forest, they consume everything. Then why did you say before they only chew on white pebbles? You look at me like I’m a child, and smile gently. Then you said, take me in your arms, my love, hold me tightly, leaving no space between us, any kind of gap, the hands of demons shall invade, crawling into the depths, consuming our spirits.

The hand that’s been severed? That’s right, severed completely, but it didn’t perish, it turned into some kind of beast, a bit like a spider, claws like a crab, tail like a scorpion. It crawls from one forest to another looking for somewhere to stick its nozzle in, to suck blood. I held you tightly in my arms, without a single gap, like you said, my love. You closed your eyes, chest heaving, demons invented all sorts of things to divide humans causing hate. I laughed aloud even though my entire body’s stretched out tense, demons are the power behind hate? You sobbing, yes, that’s them, they’re the enemy. You spoke my love as your lips were tightly on mine.

I was shaking, such terrible sinfulness. The boulders have been eaten, then the spirit of the mountain, the spring, the spirits of people! That can’t be, what I’ve heard in Mount Chu Mang must be something else. I was incoherent, mortified, my love. Maybe you’re actually a demon, you’re consuming my spirit, you seducing me into doing all sorts of spellbinding deeds? You won’t let me go, your lips are still stuck to mine, your head shaking, as though it’s not true.

The demons want to eat me, breathlessly you acclaimed. But my bones are hard, the demons had to use powerful hairy hands to grab at my chest, to hook onto my body. My very own eyes have witnessed, the hand had turned into a musician, he wore a wide brim hat, in boots, stood in the middle of a crowd singing and strumming a song about the mead. But, if you look carefully, he’s actually in the middle of swallowing, chewing, digesting the song, swallowing the music, digesting the sound of the gong. His stomach bloated, disgusting.

The moment a little girl ran over to give him a wildflower, he stared at the flower for a while, lifted it to his nose, sniffing it before putting it in his mouth and swallowing it whole. The crowd jumped up, in applause as though watching some amazing magician. The demon in a winning smile, satisfied. I said, please my love, I don’t want to hear that story anymore, it’s too sad. You looked at me confused, apologised profusely. But the apologies couldn’t escape your lips since our lips were stuck together. I relaxed so you could come closer again, until you and I, my love is a mushy clump of clay stuck together without one single gap.

Telling a story from the beginning till end in an interesting way is not possible. Since in life as a human, my friends and I all generally did not learn how to read and write. The glorious days of our youth were spent fighting, a sombre vocation, painful and sad with old Ang, the one who had raised me, and H’Nhi, the one I loved most in life as a human. Certainly, an ape’s thoughts are nowhere near eloquent. I don’t know if I shall ever be able to return as a human, it’s not possible to know, only those up high, only Yang Ae Die knows and could make such a decision. But since I was born as an ape, I have never had the chance to meet Yang Ae Die  even now in my dreams. So very strange! Or are Yang reserved only for people? If I ever meet Yang Ae Die again, it will be my first question. Definitely I’ll ask if H’Ly, by betrothed those years ago, is actually the beautiful troubled H’Nhi of today? I will wait, one day at a time, one season to another, I shall ask …

I lived in the forest for a period of time. I grappled with adjusting to living in the forest foraging for food, a place to sleep. It was easy to learn to live peacefully in the forest. I was afraid of everything, the endless screeching of the wilderness wind and storms. Afraid of every rustling noise around me. I slept with my eyes open. Sometimes there might be a familiar sound like a scream from somewhere in the dark deep green canopy. I always knew they were the terrifying scream of someone accepting death. I thought to myself, so if I’m about to die I would rather die in Kroa village, by old Ang, in front of H’Nhi and nowhere else.

Hence I decided to return home.

Kroa completely changed.

Bitter and heartbreaking.

Old Ang was gone. The old man had returned to Atâu bay with all the Yang when I was wandering in Mount Chu Mang. The old man’s house was exactly as it was. I climbed up the ladder, had a peek, it was completely empty, no smell of any smoky fire. The old parrot asleep nodding away, soundless, no mumbling. My movements startled it, waking it up in a spasm of coughs. Dear Yang, the sound of old Ang coughing! It coughs as it stares at me with cloudy blind eyes. The water bay caught my eye, at the sound of children. A few kids were mucking around. The water trough dripped like a child peeing. It was drying up. No adults around. I headed towards the bay to find they were Y Doan’s kids. Y Kuk, H’Mary, Y Sien. They’ve grown a little. All naked bathing by the water trough. The older brother scrubbed his little brother’s back. The little girl lifted up her chin, staring at me, surprised. She cried:

“Look Kra, the ape came back!”

The brothers turned to look at me, their eyes lit up as though they wanted to ask me something. I moved towards them, standing beneath the water trough, opened my mouth to let the waterfall straight in. The water is still fresh. Y Sien screaming loudly so I could hear:

“Kra, old Ang died, did you know that?”.

I nodded, tears ran down my cheeks. Seeing me cry, H’Mary suddenly teared up as well. I cried because I loved old Ang, but that kid, why is she crying? I screeched, kec, kec, why? Y Sien pats his sister, don’t cry, aunty will be home soon. Shocked, H’Nhi left? To where? Y Kuk hugged me and whispered into my ears:

“Our aunty H’Nhi has gone to town to find work, you know?”

He spoke quietly but it felt like lightning in my ear, oh god, into town to find work? What’s a town? Where’s this town? Why do you have to go to town to find work? I was screeching for a desperate length of time. My screeching scared poor little H’Mary. She buried her head in her brother’s chest, the three of them huddled together crying. I looked at each one of them carefully again, each one of the kids was thin, skin and bones, hair sun-bleached, knotted. Very strange! Their tears were not clear, not milky, but green. Lines of tears the colour of foliage strewn on their cheeks. I looked carefully at them again, these are the eyes of the Ayun family still bright and brilliant.

I realised suddenly that I had no family left in Kroa. Orphaned. Not knowing where to go. Every day I roamed the fields, dropping into one field, then another listening. Wherever a gathering took place I was there. Within the scattering chatter, now and then they mentioned H’Nhi. I listened attentively, not missing a word. I tried as much as I could to piece together what had happened in Kroa in the months I was away.

What has happened was beyond my imagination.

After the wet season last year, when I had just left Kroa in those hungry nights, the village chief Ma Noi, old Ang and another three elders headed for the province. Ma Noi announced, we have to go all the way to the district, if necessary into the city centre to ask for a clear explanation on why the dam and rubber agriculture association have stolen the land from the Kroa people. Wrapping steamed rice and corn for the road, the five elders left. They ask for directions as they go – which direction is the district office. Eventually, they were in town. The five in a line headed into the District Committee headquarters. Stopped by the guard at the gate. Each time to this point of the story, chief Ma Noi laughed till there were visible tears. The two guards standing behind the gate were like wooden statues hence Ma Noi stepped through their gates without a thought, they couldn’t believe their eyes when the statues spoke, commandingly shouted:

“Stop!”.

Immediately the line of people stopped. One out of the statue who looked exactly like the other one asked in a loud voice:

“Where are you going?”.

 Old Ang as though shaken awake, answered simply:

“We want to see the district head!”.

At that very moment, a white car pulled into the gate. An imposing man stepped out of the car. Forehead furrowed asked:

“What’s the problem?”.

Experience alerted Ma Noi that this is an important official hence he quickly answered:

“We’re from Kroa village Mount Chu Mang here to query the district about land”.

Ah, he acknowledged before ordering the two “statues”, “invite the elders into the waiting room, you hear, make sure they have enough to drink, you hear”. After the two words, you hear he popped back into his car, headed straight inside. Everything happened so quickly Ma Noi ended up sweating profusely, both his palms were wet and sticky.

After that everything unravelled, as Ma Noi would say “okay”. Meaning the district understood the queries of the people, and for a while now is aware of the struggles of the people in Kroa but “there’re lots of things to be done, more urgent matters, hence there have been delays. Everyone stays calm, all shall be sorted, all will be back in its right place”. This part Ma Noi repeated over and over again, each time with a smile, sometimes cheerful, sometimes mocking: When they send the elders home at the gate, the district officer reminded over and over again: “Whatever it may be, please don’t hesitate to inform our office, the district here know, we will sort it out, don’t turn up here in a crowd like this it’s not good”. Old Gum turned around and smiled: “Of course we’ll return if we don’t how would we all know what it’s like in the district…”.

The convoy of Kroa’s “officials” returned with a win. Exactly as promised by the district officer, a few days later, a convoy of about ten officers arrived in the village. They inquired carefully how many people were in each family, each family has how much land, fields for crops. They rolled out a map the size of a banana leaf in the middle of the deck of the longhouse so the chief Ma Noi can see, review. The officer announced sharply like a machete slicing the side of a boulder:

“We have to provide each household with a hectare of fertile land! But right now, immediately supply rice, cooking oil, fish sauce to stave off hunger till next year’s harvest”.

More fun arrived the next day, a convoy of entertainers came in a huge vehicle to sing and dance for the village. They need no further mention, lots of fun!

The convoy of entertainers set up a stage in the middle of the schoolyard. The lighting was so bright it reached the foot of Mount Chu Mang. The opening number was an orchestration of gongs called “Invitations of the spirits”. Quality gongs, with enough punch to resound past seven springs, seven meadows were on display. The sound of the gongs has for a long time been absent in the Kroa, today suddenly present. It awoke in the mind of the people of Kroa something of a past barely gone yet so far away. Old Ang sat at the front right at the foot of the stage, tears flowing. The older you get, people tend to cry even more. Chief Ma Noi’s bitterness didn’t dampen at the mention of that night of songs and gongs: Gosh, listening to their gongs I’m reminded of our village’s, only an old chipped one left hanging at old Ang’s house. Looking at that scene, old Ang weeping continuously, I couldn’t bear it. So I announced: “Enough, no more music, let’s go home and drink, now let’s go, let’s go!”. After a couple calls to go, the two of them quietly one after the other leave for old Ang’s house to drown their sorrows. The sound of the gong still bright echoed in from the schoolyard. Could still be heard even after an entire cask of wine. Old Ang swaying stood up, reaching for the very last old chipped gong of Kroa village. In a solemn ceremony, the old man sat crossed leg by the stove reciting a song called “A new harvest feast” of the Ede Dham tribe. The old man performed the melody as though in a mass affront to the gods.

Chief Ma Noi sitting next to him drinks mumbling the words of the song: thanks to Yang of the forest, thanks to Yang of the spring, and thanks to Yang of Chu Mang, rich is the harvest, pots full of rice, casks full of wine… No longer the sound of the gong. The sound of two old hearts pounding in rhythm at ease, full of love, in yearning anxiety, overwhelming sadness and regret.

While old Ang played his gong outside in the schoolyard, the entertainment continued with new acts.  A young woman entered the stage in a brocade skirt in the bright light shimmered brightly. The audience all at once wooed: “Yang gosh, she’s so beautiful!”. Everyone voices full of wonder, she looks so much like our H’Nhi in Kroa village! She sang “The gui ”. A very familiar voice. They all exclaimed together: “It is H’Nhi!”. The song just finished. She stood in the middle of the stage. A person from all the way in the back of the crowd stepped up laughing brightly, spoke up:

“Does anyone recognise who this is? She’s from our village, now a singer of the Western highland, you recognise her yeah?”.

There was a lot of commotion:

“H’Nhi, it’s H’Nhi right?”.

“It is H’Nhi”.

“Sing another song H’Nhi…”.

H’Nhi barely audible, but her voice echoed from the microphone on the stand was loud, all could hear clearly:

“H’Nhi has wronged the village, I hope you all can forgive me!”.

At the back in the scuffle, someone said it’s definitely H’Nhi who’s abandoned the village, according to traditional law is at fault with Y Doan and H’Lum’s children, someone else argued, leaving or staying is the right of each person, no one else should be able to dictate that decision. An animal thirsty knows to leave and look for water, let alone  H’Nhi continuing the line with that old drunk, her brother in law, it’s such a sad situation how can she not leave? Each time Y Doan gets drunk he picks on his wife, H’Nhi has to go hiding in one field or another, why would she stay? H’Nhi raised her voice in a song in the middle of everyone’s discussion, sweet, heartfelt: She carried in her gui the sound of the drums/ the sound of the gong/ the water of yesteryear/ she carries in her gui our timber deck homes/ carries the songs/ lyrics/ on the way to the fields/ on the way to the village/ words choked up in her throat/ laughter in her heart…

The song ended, but the people continued to yearn and dream, there was a sudden cry of a child from the crowd:

“Auntie!”.

It was H’Mary, H’Lum’s daughter. H’Nhi in the middle of bowing to the audience froze. As though the sound of the child’s voice had some sort of strange power that could turn the living into a statue or turn a carving into a living human breathing being. From the yard, the child jumped up and ran straight for the stage. Crying as she ran, chest heaving, tripping, falling all over the place. In the end, she was where she wanted to be. She jumped into her auntie’s arms grabbing a fist full of the hem of the shimmering tassels on the sequin skirt refusing to let go.

Everything unravelled so quickly the security guards didn’t have a chance to react, the crowd didn’t have a chance to react at all. And by the time everyone caught up to what was happening aunty and niece were in each other’s arms both weeping miserably. The crying through the microphone exploded, the sound travelled, crashing into the side of the mountain into the valley returned, felt like a hundred people crying at once, a rupture of pitiful sadness. Someone from the back of the crowd shouted, shut the sound, turned the power off. The power off. The sound of crying ceased completely. The air fell silent, as though a concert had never taken place that afternoon. The entire Basin sank into darkness. The wind from the other side of Mount Chu Mang carried with it the shattering song of a bird, scattered and falling onto the mead.

The light was turned on again. The stage bare, H’Nhi and the child are no longer there, both of them must have snuck under the dark green curtain. The MC, smiling as though nothing happened, cheerfully announced the next act. On the stage appeared a couple from the Juan tribe singing and dancing to songs celebrating the mountain and forest in a bright new era. Her parasol is spinning. The man stuck out his chest as though he was about to take flight.

Someone said:

“He looks like Kra the ape swinging on a tree!”.

All their eyes focused on the act but gone were their enthusiasm at the beginning of the show. A few kids are already asleep on their mother’s lap. A couple of people in the middle of the crowd stood up and left, the crowd shuffling. In the end, no one said anything to each other, all stood up at once, ignoring the MC “stay, the best acts are to come” for tonight’s concert.

The sound of a congregation of footsteps outside, made Ma Noi look up from inside old Ang’s house, sticking his head out: “Not watching anymore, going home so early?”. No one heard, nor was there an answer. Out on the stage, singing, music continued to echo for a while before resigning to a stop completely.

The days after that, in the fields or by the stove, there were constant talks about H’Nhi’s situation. It seemed all the people in Kroa village were haunted by the cries of aunt and niece the night of the concert. The sound of sudden hopeless desolation, blanketing the entire Basin that evening has sunk in deep in the heart of all the people there. That day, even though I was not present I knew, many people cried. The people of Kroa are like that. One person sad the entire village would be sad. Evident in the days to come, people still spoke of those hard to forget minutes. Mi muttering over and over again: “Dear Yang, why does H’Nhi has to have it so hard, and those poor children. People say, don’t know if she’s even any better off in town, maybe she’s a…”.

No matter how you word it, H’Nhi is gone, gone to town.

But where is this town? The question continued to plague me. I couldn’t handle sleeping in old Ang’s house, it was too cold. It must be about two wet and dry seasons since old Ang had left for the water bay of the ancestors. I wonder where the old man’s soul is now. The old parrot refuses to forget the memory of his cough, it remains in the cold abandoned house, occasionally spasmodically coughing. My chest tightened with each unbearable bout of cough. I screeched: “kec kec, kotia, kotia, stop coughing”. Startled, it turned to look at me with its pair of opaque eyes before blurting, in a husky voice: “forever, forever…”. I shoved a half-eaten corn cob into its mouth, it chipped and pecked at it. Ever since old Ang passed away, it’s always hungry. I don’t know what it was like in the last life but in this life, it’s so lonely! Chilled to the bone alone. Squatting by the stove breaking a few twigs I kindled a fire. Young men seeing the smoke stopped by the house:

“Kra, you’re the one building a fire?”

“Be careful Kra, you’re dead if you burn down that house!”.

The bratty kid Y Khuit teasing:

“Go back to the forest, find yourself a mate, why bother coming back” – he laughed as he spoke, poking at my fat overhanging stomach.

Y Khuit mean words made me missed H’Nhi even more. By the burning stove I was angry with myself:

“Why don’t you return to the forest?”.

“Who will I live within the forest?” – I asked myself

“Why would you stay here?”.

“If not here, then where?”.

“You’re in love with H’Nhi aren’t you?”.

“I don’t know”.

“What do you mean you don’t know?”.

“Don’t know”. 

The conversation at a dead end. Maddening, I climbed down beneath the deck to fetch logs to fill the stove. The fire grew higher and higher, to the roof. The roof caught fire, ablaze. I stood there watching the flames dance. As the villages rushed carrying water to douse the fire. The end, the fire was extinguished, but left of old Ang’s house was a few black char stumps poking at the sky.

The villagers couldn’t blame me for any of it, since, no matter what, I’m nothing but an ape. They looked at me with pity. The village chief Ma Noi called me over:

“Kra, come here!”.

I moved closer to him. He brushed the tousled grey hair on my forehead aside, said:

“You’re sad because you miss old Ang, now, the house has burned down, you come and stay with me, okay?”.

I stood there silent.

“What’s the matter with you, if you were human you would have been in big trouble with the villagers, lucky you’re an ape, understand?”.

“Lucky you’re an ape”, Ma Noi’s words haunted me for a long time after that. Ma Noi choked as he spoke, not sure if it’s because he missed old Ang or whether he felt sorry for me. I started to cry. The children standing around shouting:

“Look, Kra knows how to cry, he has tears!”.

Ma Noi chased the noisy kids away before taking my hand to lead me home. Obediently I followed him home, swiping the tears, he thought: I don’t think it’s possible for me to be far from Kroa village?

I saw H’Nhi as soon as my foot was on the ladder at Ma Noi’s house waiting with a stranger, a man. I was surprised by the sudden encounter standing completely frozen as though I had been smoked dry by the stove’s fire. I think there was a fire in my eyes. Because, as I looked into H’Nhi’s eyes, I saw two flames burning. Where the fire came from, I didn’t know. I wondered if she has ever had an inkling for familiarity from our last life? She queried:

“Kra, you’re still here?”.

“kec kec… yes yes…”.

Ma Noi asked:

“Visiting Mount Chu Mang or did you have something you need H’Nhi?”.

H’Nhi explained: H’Nhi in town, was accepted into the district tribal Company of singers and dancers. This time, H’Nhi returned to ask the village to confirm officially filing her papers. The man introduced by H’Nhi was from the same company, he sat chained smoking, uttering not a word. Ma Noi said that shouldn’t be a problem, leave the paperwork for him to fill and he’ll take it up to the community office to be stamped tomorrow. First thing now is the evening meal. Ma Noi rushed his family to prepare chicken to welcome his guests. Flustered I didn’t know where to stand or sit, visitors in the house, and the guest being H’Nhi, I was totally unnerved.

The meal spread out by the stove fire. The man from the Juan tribe gulping down the wine, surveyed the house as he ate. H’Nhi chewed slowly and then stopped to tell stories of what happened in town. Ami Noi forgetting her food chattering on:

“So, it sounds exciting living in town H’Nhi. You would have died of misery here!”.

H’Nhi lowered her head, two teardrops fell at once into the middle of her bowl of rice:

“I really feel bad for the children mi, I know they’re suffering at home!”.

Ami let out a long sigh and mumbled Y Doan’s soul had been taken by alcohol. H’Nhi asked quietly:

“How is Y Doan mi?” 

“Ah, very bad, always drunk, so bad he generally lay about in a heap!”.

“I thought of checking in on the kids but there’s a lot I have to settle first so I can make it in time tomorrow for the town”.

The guest stopped chewing paused listened stared at H’Nhi face as though searching for a mole that had just disappeared, for a moment before downing a whole cup of wine in a gulp. Ami Noi continued:

“It must be exciting in town right H’Nhi? How many days does it take on the road? Gosh, I’ve heard that people in town don’t eat rice like here in Chu Mang is that true, if not rice then what child?”.

“What are you talking about, if not rice then what?”– Ma Noi annoyed

H’Nhi humoured them:

“There’s still rice, but there are other dishes, like rice noodles or pho”.

Ami Noi’s curiosity yet satisfied, she continued to question:

“What is this pho and noodle, is it as good as roasted sticky rice in the bamboo of our village child? How many sections of bamboo before one is full?”.

H’Nhi laughing:

“We eat it in a bowl mi, one bowl for me is enough, but for mi maybe two…”.

The visitor paused again, staring at ami Noi for the first time as though she was some kind of strange beast that just came out of a forest before he started to laugh audibly aloud. Ma Noi joined in the laughter then after chided;

“Look, old woman, stop this nonsense!’

“I’ve never left the foot of Mount Chu Mang. How would I know, what’s wrong with asking if I don’t know since H’Nhi has been in town? When are you going back to town, child?”.

“Tomorrow mi”.

The lady of the house whispered into H’Nhi’s ear:

“Is that the man you took for a husband in town?”.

“No mi, no, no” – H’Nhi blushed.

I saw everything from the rafters. An odd feeling snuck up on me. Every time something like this happened, I knew something was about to happen. My instincts told me, the Juan is not a good person! What’s more, the two teardrops before disappearing into the rice managed to tell me in time: “H’Nhi is suffering!”. Oh dear Yang, dear H’Nhi, why go to town if you have to suffer, stay in Chu Mang, live in  Chu Mang, die as an Ede Dham of the Basin, there’s no need to go anywhere else!

I couldn’t bear the aching pain in my gut, letting go of the rafters that fell rolling on the wooden deck wept miserably. A worm came crawling from my stomach and left my mouth, wiggling around. The Juan startled, dropped his bowl and ran to the outside deck. H’Nhi looked at me but said nothing. Ma Noi consoled:

“What’s the matter Kra? Where does it hurt?”.

“kec kec, hurts so much, in my heart, chest, gut…”.

That’s what I wanted to say but it wasn’t possible. My tears soaking chief Ma Noi’s rough hands.

Ma Noi patting me:

“Now, Kra, I get it, you have no father or mother, you’re not an ape, you’re actually a human right kid…”.

I fell asleep listening to the chief’s soothing voice. I slept soundly because of the stove’s fire. In my dreams, I had turned into a wooden sculpture guarding the tombstones of the Ayun’s family. In the graves are empty caskets. They’ve all been reborn on earth, leaving behind an abandoned graveyard. Around me, the other statues gently swaying, sang:

Oh chatty flock of phi

Oh old mumbling Ktias

Hey struggling humans

You’re all gone

No longer conversing

The mead abandoned

The mead dying slowly

Even the rivers

Even the song

Eventually, die, will die

Left behind are us

Feet buried in memories…

I meandered through the sculptures chasing the song. The verses without a beginning nor end flying perched on the canopy, then crawling close to the ground, there was no way I could catch it. Exhausted, I gave up, rolled over on the grass and listened.

While I was chasing the song of the wood sculptures in the empty graveyard at Y Doan’s house, a foremost event took place. After finishing the meal at the village chief’s house, H’Nhi and the Juan guy turned up at Y Doan’s house. She wanted to check on her niece and nephews. As soon as the two of them stepped onto the outside deck, Y Doan’s incoherent mumbling and cursing were in earshot.

“Get out, you kids go, follow your mother, go with your aunt, I can’t take care of you, get out…”.

Y Doan’s nothing but talk, he’s never taken care of his children. Every dollar he earns from doing odd jobs goes to alcohol. The children were constantly hungry, fed by their maternal grandmother when she could, and the other families in the village pitching in. They grew up like trees on barren land, spindly, stunted. Hungry, they could barely swallow the words fed by their teacher, sometimes they go to school and sometimes they do not. They’re acquainted with the curses dripping from their drunken father’s foul mouth, acquainted with the hunger.

When Y Doan was mumbling something about dying, just die, go, get lost the eldest, Y Sien was peeling yams, placing them in a pot. His hair is already on his shoulders. His younger brother chopping wood, fed the fire, eyes wide open blowing, kindling the fire. H’Mary was leaning on a gui nodding off to sleep. The image, a slap on H’Nhi’s face. A cry stuck in her throat, as she dropped the gùi on the ground, ran to pick up her niece. The child startled immediately recognised the smell of her auntie, tucked her face into H’Nhi’s chest sniffling a cry. By the time H’Nhi relaxed her arms her eyes were full of tears, the two older brothers both their eyes wet. Movements beneath the deck woke Y Doan after he nodded off as he continued with his mumble of curses.

The visitor entered the house, sat by the stove, and continued to chain smoke. Y Doan detected a hint of cigarette smoke. Ceasing the cursing, took in a deep breath, his blurry opaque eyes suddenly wide, there’s a stranger in the house. Slowly, Y Doan pushed himself upright. Eyes searching his surroundings for a moment before it came to him, who was in the house. His voice shaking, Y Doan slurring:

“Ah my continuing the line, wife is home, dear Yang, why did you leave, where did you go!”.

H’Nhi didn’t answer, she unwrapped a bun from her bag for the children. They ate without a breath in between mouthfuls. Y Kuk almost choked on a bite. H’Mary chest still heaving from crying, held onto her aunt’s hand as she ate as though she might dissolve and disappear. On their cheeks, strips of dried-up tears, of the deepest green. Their patchy green faces were like those of the carved statues on the ancient tombs in the cemetery in my dream. Y Doan continued:

“My continuing the line wife, what did you bring the kids, any wine for your husband?”.

Y Doan stared at the visitor for a long while before he moved his lips into a sneer:

“Hey you, where did you come from?”.

The Juan visitor continued to smoke without a word, angered Y Doan:

“Are you deaf or dumb?”.

No one answering made Y Doan even angrier. He screamed: “You Juan, you stole my wife, I’m gonna kill, kill you!”. By the time everyone gathered, Y Doan was chasing after the visitor with a knife down the ladder. The visitor, in the beginning, appeared to be oblivious but seeing  Y Doan with a knife hopped right off the outside deck, ran all the way past the fence then after ran all the way to Ma Noi’s house.  Y Doan, seeing that he had won, created even a bigger stir, screaming as he chased after the stranger. But for many years as a spectre of alcohol, there was little strength. Not only that, but he also took the wrong way. To chase the other guy he has to head directly into the village, instead, he heads in the opposite direction towards the water bay. Witnessing the whole thing no one bothered to even get involved, they just stood and watched with long sighs.

The three kids all of a sudden had a full meal of buns and instant noodles, they slept soundly, forgetting completely the commotion that just took place. Little H’Mary asleep but still held onto her auntie’s skirt, worried her aunt may disappear while she slept. H’Nhi was quiet as she held her niece by the fire. Her chest tightened watching the little girl in her arms sleep. She looks more and more like her mother. Curls of thick lashes on once round cheeks. With barely enough food but she is now taller than when H’Nhi left for town. Two wet seasons are gone, so much pain in passing, then there are the days ahead, the more she thought about it, the more frustrated she became. Ami these days is very weak, she can no longer carry the rattan gùi. Seeing H’Nhi returning with the stranger that afternoon, Mi kept it short with how are you, then continued with collecting firewood. Poor Mi having to take care of the three grandchildren alone. This thought alone was unbearable.

The afternoon eating at the village chief’s house, she had a glimpse of Y Wen walking by. Y Wen avoided her when he saw her. Y wen now has a wife, this has been recent news for H’Nhi. Everything as always eventually pass, including sadness. What keeps her awake at night with worries are those children deserving of more love. What shall happen to them? Her life sad enough, they shouldn’t have to be…

Late morning, across the summit of Mount Chu Mang hung still a misty net. The noisy commotion woke H’Nhi up. She stepped out above the ladder, the noise becoming clearer. Someone calling out:

“Gosh look, Y Doan is dead, really dead!”. 

H’Nhi rubbed her eyes, though she’s mistaken. From the direction of the village, many were awakened by the commotion, all rushed each other to the water trough. Some cranky still sleepy cried:

“That spectre of an alcoholic, he’s really dead?”.

Her head was still hazy but H’Nhi feet proceeded on it’s own. It was an indescribable feeling, not happy, not sad, not exactly hope nor despair. In a moment, an image of an abandoned house appeared with the three skinny blacken orphaned children. More and more people came. Ami Hoa said:

“I was about to collect water and found Y Doan, faced down in the puddle, must have drowned to death”.

“What a horrible way to die!” – someone sighs.

“Drunk and he was thirsty looking for water”.

“Okay, where are the older boys, carry Y Doan’s body home first” – Ma Noi ordered over the top of the crowd.

“No, he’s still breathing”.

“Dear Yang, still breathing? Cart him to the district hospital, quickly!”.

H’Nhi standing next to Y Doan clearly saw the matted knotted wet patch of hair sticking to his forehead. She thought of her older sister H’Lum, her mother, and thought about all the women in the Basin in Mount Chu Mang. Unconsciously, was the singing of a T’Lang somewhere very close above the water trough. A bird took flight headed for the end of the horizon beyond the lush mead, a new day. 

I couldn’t bear to look into H’Nhi’s eyes in those days. Her eyes have made me lose enough sleep to cover one lifetime to another. I used to search for the sky in those eyes, rivers and spring, our endearing Mount Chu Mang, now nothing but colourless lonely clouds. Sometimes, in those clouds waves of flashing silver grey. Suddenly, I was angry with Yang Die for allowing me to be an ape in this lifetime. If I was a man in this life, clearly, I could be more help to H’Nhi. The thought of it made me sad.

The next few days, I wandered from one field to another, not going home, eating whatever I found, not hungry, nor thirsty. Ma Noi checking the corn in the field found me, he told me off:

“You want to starve to death wandering around like that Kra?”.

“kec kec, if I die I die” – I answered.

“You silly ape!”.

I’m not upset with being told off. It means nothing to me. I’m sad because I’m alone. Ma Noi’s voice still ringing in my ears:

“This time H’Nhi will take the three kids into town to live with her new husband, did you know that? They’re leaving tomorrow?”.

But all I could hear was:

“Kra, H’Nhi is leaving you for the town, they’re leaving tomorrow are you sad? Want to go and say goodbye?”.

Farewells? What am I to H’Nhi, to Y Doan’s kids to say goodbye? My heart thought that but my feet wanted to go.

Y Kuk stayed back with his grandmother, Y Sien and H’Mary went with their aunt to the city. By the time I turned up they were at the end of their goodbyes. Y Kuk stood hugging the side of the ladder, full of tears, all green. The two children in laden feet followed their aunt and the stranger slowly from behind turned looking back at their brother, the foot of the ladder steeped green with his tears. The visitor shouted:

“Hurry up, we’re not going to make it!”.

Then I remembered I had not said my goodbyes to H’Nhi, even if I can’t talk I could still look into her eyes to replace the words of goodbyes. With that thought, I hopped onto the road ahead, where there’s a konia, waiting. When H’Nhi and the visitor just stepped foot on where I was waiting, I relaxed, my arms dropped from the highest branch, swinging from branch to branch to the ground. A bunch of them were startled at once. The stranger let out a scream, H’Nhi said nothing, stood quietly looking at me. Quick thinking Y Sien asked: 

“Kra wants to say goodbye?”

“kec kec, yes yes…”.

“Stay back in Kroa yeah, we’re leaving for the town”.

“kec kec…” .

“What are you saying?”

“kec kec, sad sad…”.

Little H’Mary squat down wrapped her arms around my neck and whispered into my ears:

“We’ve got to go with auntie, it’s too hard at home, don’t be sad Kra…”.

The sadder I got with more talk, strange! There was nothing left to say, I gave H’Mary a mango I picked this morning. The mango I’d picked in the field, wanting to actually give it to H’Nhi, but for no apparent reason now gave it to H’Mary. The stranger has been watching me the entire time. After seeing me handling H’Mary the mango he whispered something in H’Nhi’s ear. H’Nhi nodded and shook her head then nodded again. In the end, H’Nhi said to me:

“Kra, want to come to town with H’Nhi?”.

Y Sien and H’Mary both at once:

“Yes, come with us”.

“kec kec kec… why would you want to go to town?”.

“Now an animal circus is very popular” – The man said to H’Nhi.

“You can be a circus performer in town” – H’Nhi said

I was so happy I didn’t say goodbye to old Ma Noi. It was half a day’s walk on the new dirt path to the tar road from Kroa village. We grouped together by the road to catch the bus into town. In front of me, there were so many new strange things. Fully loaded vehicles sped by in front of our faces. A few pairs of questioning eyes looked in our direction.

A vehicle stopped. We got on. No need to mention that, it was also Y Sien and H’Mary first time ever leaving the Basin of Mount Chu Mang like me hence they were animated/very excited. Both of them chirpy pointing at everything. The vehicle sped off like a bullet. I sat between the children, both hands holding firmly onto theirs and closing my eyes. Then I was not sure why I saw the wrinkled aged face of old Ang. Bright eyes, eyebrows bleached grey by time… He looked as though he wanted to warn me about something. I tried to work out what he wanted to say but gave up.

I glanced at H’Nhi, she seemed preoccupied staring into the distance. Looking at the face of the man travelling with us, he was busy smoking. Only H’Mary now and then eyed me with love. I saw in those clear eyes bright clouds marred by hints of grey smoke. I asked:

 “kec kec? Why so sad?”.

She wasn’t listening, busy looking at everything around her, surrounding us with all sorts of strange things.

The first few days in town, my eyes were full of strange sights. Houses were built out of mud instead of wood. People racing around faster than galloping horses. We got off the vehicle, squeezed ourselves into the middle of a river of strangers towards lodgings for the Convoy of entertainers. Lots of eyes were on me, for a long time, like arrows. I became the focus of these glaring eyes. The eyes that told me to greet us in town are more complicated.

H’Nhi opened a door to a longhouse in front of a narrow yard. She and the two kids quietly unpacked their things in the room. I didn’t know what to do so I jumped all the way up the tree in front of the door to watch. It was easier to see everything up high in the tree. The longhouse was divided into many different rooms. There were a few people living together in each room. Separated by a courtyard is a huge red house. Perhaps that was the main living quarters, or where the convoy worked. 

Behind the red house were a row of cages. There was a movement from those cages. Curious, I went to look. It was where they locked up the animals. An elephant bull short of its husks stood with its eyes shut, thoughtful. Two dogs fighting noisily for something in one cage. Right next to it, a motionless python wrapped around a section of a rotten tree. These must be the “circus animals” the man talked about. As for me, a male ape shall be the newest act of these circus animals!

Exactly that, they gave me a cage. I refused, screaming, crying, hitting my head against the wall of the cage. Old Ang, then old Ma Noi, no one has ever treated me like an animal, never put me in a cage. I have always believed I was human, not ape. My tears soaked through the bottom of the cage. Y Sien said to his aunt:

“Kra’s going to die!”

Consoling me H’Nhi said:

“Kra, don’t be sad, you’ll get used to it, in town this is how it is!”

Is it truly like that H’Nhi, in town this how it is? In that case, this would be a different story. Because of H’Nhi, I was prepared to do anything. Plus, I was the one who agreed to go with H’Nhi to town. “In town, this is how it is.” After that day, what H’Nhi said sank in even deeper.

The visitor who came with H’Nhi was the chief of the Convoy of entertainers. He’s not from the Juan tribe as Y Doan and I mistakenly thought in the beginning. He’s from the M’nong tribe. The arrogant people of M’nong  I’ve encountered in my last life in the middle of the ancient Nâm Nung forest. The true masters of the wilderness. But, he’s very fluent in the Juan dialect. He said:

“The ape will be good for business”.

And I was allowed to be trained as a circus animal. I did somersaults, staggered, copied human voices, I did maths sums… they trained me, I ground my teeth in defeat followed, all because of H’Nhi. Plus, these silly games weren’t hard for me. The hardest was jumping through a ring of fire, I held my breath. The ring was as wide as my body, soaked in fire ignition fluid, the fire persistently burned. I had to shut my eyes to jump through it. My fur sizzled as my hips were caught by the fire.

I was shaking, the first time performing in the show. Y Sien right next to me whispered try-hard do it for me! Eyes mostly closed rolled around, did the tree pose. The audience laughed, clapped and jumped. Backstage, H’Nhi was waiting and watched me perform my circus act.  The solo act performed by H’Nhi singing “The gui ” was after my ape act. After I jumped through the loop of fire I bowed to the audience the lighting switched to light blue. Then slowly the blue changes to a rosy colour. A young woman in brocade slowly steps out, emerging into a melodious tune. I watched H’Nhi from backstage and watched the audience in the yard. Not a sound came from them, everyone was silent. Left was a voice… left were the lyrics… H’Nhi voice full of emotion (moved the audience).

Not sure what was in the heads of those dazed faces sitting there listening immobilised. As for me, listening to H’Nhi voice, made me miss Mount Chu Mang the Basin a lot. I saw old Ang carrying the xà gạc on his shoulders slowly heading for the fields, smiling. I saw a strip of smoke from H’Nhi’s hut rising reached the sky. After the song ended, the elephant bull with sawn-off husks from behind the curtain heave foot stepped out, H’Nhi bowed to the audience before sitting on the ready elephant trunk. The bull elephant carried H’Nhi into the screaming cheering crowd.

After a few performances, automatically I became an official performer of the convoy of entertainers. Not only that, Y Sien and H’Mary were also allowed to participate and perform. Not sure why, but the elephant bull took a liking to Y Sien. Our convoy travelled all over the area to perform. Then, one day I discovered something quite strange, it seems we don’t have many places to go. No new places, the convoy turns back to the old ones, the village we’ve already passed by. It was clear, the more excited they were the first time around now the more bored they were after that. Often so bad, only a couple dozen people turned up at some shows. I did somersaults, staggered around in my act and it still didn’t help. H’Nhi sang till she was hoarse to a scattered audience. Why? I wanted to ask H’Nhi, why is it like that? Y Sien told me:

“Kra, do you know why we don’t have many people watching?”

There’s no point in this conversation if I’ve known. I shook my head, he continued:

“These days there’s many convoys of entertainers, lots of circuses, every one of them with good singers, with new music, you know any new music?”.

I shook my head again. Y Sien explained, new music is like this: there is sadness/ there are lovers/ loved each other madly/ oh… it rang in my ears. Y Sien stop singing, his face sad:

“We might have to return to Kroa if no one turns up to watch us Kra”.

Let’s go home then, there’s nothing here. Often I’ve thought of going home. All-day in a cold lonely cage, the blood pumping through me was hot as though someone was tinkering a fire. Then there are the exhausting performances, rolling around jumping in front of a laughing crowd, it felt like I’ve lost my soul. H’Nhi often tried to console me: “Kra, keep trying, yeah, stay strong!”. I did what I could, jumped through hoops of fire.

Now I have a ridiculous permanent layer of charred fur. But that’s still not the worst thing for me. The long lonely nights alone, I craved for the smoke of a fire, missing the Basin in Mount Chu Mang. The dreams of my last life returned to haunt me. The horrifying screams surrounding me were bloody faces. Convulsing lips, spitting blood and saliva laughing. I visibly lost weight. Little H’Mary worried:

“Kra, are you sick?”.

“kec kec …”.

She wrapped her arms around my neck, patting me. I stood still, smelt a fading fragrance of the wilderness. Not long ago, ignorant on our way to town, now, H’Mary is a young lady. Thick black lashes covered rosy cheeks. Eyes a deep dark evergreen but not focusing on anything in particular. Deep in those eyes is the greenness of the wilderness from a time long ago that shall never return, shadows of Mount Chu Mang over the water bay in Kroa one late afternoon. Suddenly she whispered:

“Aunt H’Nhi is getting ready to pick a husband, did you know that Kra!”.

It was like a bullet in my ear, hopelessly I screeched aloud, pick a husband, who, kec kec… H’Mary words stuck in the throat, the chief of the convoy who else! So that’s how it was, H’Nhi about to pick a husband, and I didn’t know. H’Mary consoling me:

“Poor Kra, you don’t know anything, he wants to marry H’Nhi but his wife’s old wife won’t let him, she refused to divorce him so he can marry someone else ”. 

So more problems? I couldn’t grasp the idea of such things, why would you want another wife if you already have one? Why would My H’Nhi accept something like that? H’Nhi said nothing, no one explained to me why. The only thing I could do was to silently helplessly observe my surroundings. Often I was very angry with Yang Diê. Why did I end up as an ape? No matter how painful it was there was pride in being a human. Able to love, to hate, able to scream in your own voice listening to it resounds past the nine mountains and ten meadows. At the moment I can’t speak, can’t sing. A tumblings act to buy and sell laughter quickly turned sour and boring and pathetic. My only consolation was being able to follow H’Nhi from behind through those long exhausting days, those tired performances in a meaningless existing way of life. Far from Mount Chu Mang, far from the Basin, far from the familiar Kroa spring, is there any meaning left in this life H’Nhi?”.

Ta mệt nhoài vì chuyện ở núi Chư Mang rồi. Mình nhắm mắt lại, nói, mình cũng mệt lắm. Con quỷ độc ác đã ăn hết những hòn sỏi trắng dưới lòng suối Kroa rồi, bây giờ, nó đang tiếp tục gặm nhấm sang những thứ khác. Ta hỏi, quỷ ăn gì? Mình nói, quỷ ăn hồn người, ăn hồn núi, ăn hồn rừng, ăn hết. Thế sao lần trước mình nói quỷ chỉ ăn sỏi trắng thôi? Mình nhìn ta như nhìn một đứa trẻ con, cười độ lượng. Rồi mình nói, ôm em đi, ôm thật chặt vào, không chừa một kẽ hở nào giữa hai chúng ta nữa, nếu còn hở ra một chút, bàn tay của quỷ sẽ lách vào, sẽ chui sâu, sẽ ăn hồn ta mất. 

Bàn tay bị chém lìa ấy à? Đúng rồi, bị chém đứt lìa, nhưng bàn tay ấy không chết, nó biến thành một con vật lạ, hơi giống con nhện, lại có càng như cua, đuôi lại giống bò cạp. Nó bò từ cánh rừng này qua cánh rừng khác tìm chỗ để cắm vòi vào hút máu. Ta ôm chặt lấy mình, không hở ra chút nào, như lời mình nói. Mình nhắm mắt lại, hổn hển, quỷ thường bịa đặt ra để chia rẽ con người thù ghét lẫn nhau. Ta cười khanh khách trong khi mọi thứ đã căng lên đau nhức, quỷ là thế lực thù địch? Nàng rên rỉ, đúng rồi, nó đấy, nó là kẻ thù. Mình nói thế trong khi miệng mình đã dính sát vào miệng ta. 

Ta run rẩy nghĩ, tội lỗi quá đi mất. Những viên đá cuội bị ăn mất, đến hồn núi hồn suối cũng bị ăn, hồn người nữa! Như thế sao được, chuyện ta nghe trong núi Chư Mang là chuyện khác. Ta hoảng hốt ú ớ, hay mình là quỷ, mình đang ăn hồn ta, mình xúi giục ta đủ điều mê sảng? Mình vẫn không buông ta ra, miệng vẫn dính vào miệng ta, lắc đầu quầy quậy, ý bảo không phải thế. 

Quỷ muốn ăn em, nàng ngập ngừng bảo thế. Nhưng xương em hơi cứng, quỷ phải dùng đến bàn tay quyền lực đầy lông lá sờ vào ngực em, móc vào người em. Chính mắt em đã nhìn thấy, bàn tay quỷ ấy đã hóa thành một ông nhạc sĩ, đầu đội mũ rộng vành, chân đi ủng, đứng giữa đám đông vừa đàn vừa hát một bài hát của thảo nguyên. Nhưng, nhìn kĩ thì thật ra hắn đang nuốt, đang nhai, đang ăn ngấu nghiến những bài hát đó. Đôi mắt hắn mơ màng, dải râu rậm vểnh lên, nó nuốt chửng bài hát vào bụng, nuốt tiếng đàn vào bụng, nuốt tiếng chiêng vào bụng. Bụng nó đầy kễnh ra, trông đến khiếp.

 Cho đến lúc một bé gái cầm bông hoa rừng chạy đến tặng, nó nhìn bông hoa một lúc, lại đưa lên mũi hít hít một lúc rồi bỏ bông hoa vào miệng nuốt luôn. Cả đám đông nhảy cỡn lên, vỗ tay tán thưởng vì ngỡ mình đang được xem một nhà ảo thuật tài ba biểu diễn. Quỷ cười đắc thắng, thỏa mãn. Ta nói, thôi mình đừng kể chuyện đó nữa, mất hết cả hứng. Mình nhìn ta bối rối, rồi xin lỗi rối rít. Nhưng lời xin lỗi không thể chui ra khỏi mồm khi hai cái môi đã dính vào nhau. Ta buông xuôi cho mình ghì riết, cho đến lúc ta với mình như hai cục bùn nhão dính chặt vào nhau không còn kẽ hở nào nữa. 

Kể lại một câu chuyện có đầu có cuối một cách hay ho đối với tôi là điều không thể. Bởi vì ở kiếp làm người, tôi và những người bạn hầu như không được học hành. Những ngày tháng đẹp đẽ của tuổi thanh xuân đã dành hết cho việc chém giết, một thứ công việc u ám, buồn tẻ nhất của con người. Tiếp đó, tôi sống kiếp cầm thú, cùng buồn cùng đau với già Âng, người nuôi tôi, và H’Nhi, người tôi yêu nhất thuở làm người. Tư duy của khỉ tất nhiên là khó rành mạch. Tôi còn trở lại làm người được nữa không, điều này tôi không thể biết, chỉ có bậc tối cao, Yàng Aê Diê mới biết và có thể quyết định. Nhưng kể từ khi đầu thai sang làm khỉ, tôi chưa bao giờ được gặp lại Yàng Aê Diê dù chỉ trong mơ. Kỳ lạ thế! Hay Yàng chỉ để dành riêng cho người? Mai này nếu gặp, tôi sẽ hỏi Yàng Aê Diê việc này. Chắc chắn tôi cũng sẽ hỏi lại xem có đúng H’Ly, vợ sắp cưới của tôi năm xưa là H’Nhi xinh đẹp mà đau khổ hôm nay hay không? Tôi sẽ chờ, ngày này sang ngày khác, mùa này sang mùa khác, tôi sẽ hỏi bằng được …

Bẵng đi một thời gian, tôi sống với rừng. Tôi loay hoay mãi mới làm quen được với cách tự kiếm cái ăn, tự lo chỗ ngủ cho mình. Để sống được một cách bình an trong rừng với tôi không dễ dàng gì. Tôi sợ đủ thứ, sợ những tiếng gào thét của đại ngàn trong cơn giông tố. Sợ những âm thanh xao xác vây bủa quanh mình. Tôi ngủ nhưng mắt vẫn mở trừng trừng. Thỉnh thoảng lại có một chuỗi âm thanh của đồng loại tôi kêu thét lên đâu đó trong tán cây rừng xanh thẫm. Tôi biết, đó là những tiếng thét kinh hoàng trước khi đón nhận cái chết. Tôi tự nhủ, thôi, có chết cũng về chết ở buôn Kroa, chết trước mặt già Âng, chết trước mặt H’Nhi chứ không đi đâu nữa.

Thế là tôi lại quay về. 

Kroa đã thực sự đổi thay. 

Những đổi thay làm nghẹn đắng lòng.

Già Âng đã không còn nữa. Già về với bến nước atâu của các Yàng khi tôi còn lang thang trong núi Chư Mang. Căn nhà của già vẫn giữ nguyên. Tôi bước lên cầu thang, ngó vào thấy trống huơ trống hoác, không còn nghe mùi củi lửa. Con vẹt già ngủ quên không còn lảm nhảm nữa. Nghe tiếng tôi về, nó giật mình chao đôi cánh rũ rượi rồi cất tiếng ho hù hụ. Yàng ơi, tiếng ho của già Âng! Nó vừa ho vừa nhìn tôi bằng cặp mắt đã bị mù. Tôi nhìn ra bến nước. Văng vẳng tiếng trẻ con đùa nghịch. Chiều rồi. Giờ này ngoài bến nước chắc là đông vui lắm. Tôi ra bến nước. Chỉ có mấy đứa trẻ đang nghịch. Vòi nước rỉ ra một dòng nhỏ như nước đái trẻ con. Cái ngòi này sắp cạn nước rồi. Không có người lớn. Tôi nhận ra ngay mấy đứa con nhà Y Đoan. Thằng Y Kuk, con H’Mary, thằng Y Siên. Chúng nó đã lớn hơn đôi chút. Cả bọn đang cởi truồng tắm dưới vòi nước. Thằng anh kỳ lưng cho thằng em. Con bé út ngẩng đầu lên nhìn tôi, ngạc nhiên. Nó nói:

“Hai anh nhìn kìa, thằng khỉ nhỏ Kra lại quay về kìa!”.

Hai thằng anh ngoảnh lại nhìn tôi, mắt chúng sáng lên như muốn hỏi tôi điều gì. Tôi tiến lại gần, đứng dưới ngòi, há mồm cho nước chảy thẳng vào. Nước vẫn mát. Thằng Y Siên hét to cho tôi nghe:

“Kra, già Âng chết rồi, mày biết chưa?”.

Tôi gật gật đầu, nước mắt lăn qua má. Thấy tôi chảy nước mắt, tự dưng con bé H’Mary cũng chảy nước mắt theo. Tôi khóc vì thương già Âng, còn con bé kia, việc gì mà nó phải khóc? Tôi kêu lên, kéc, kéc, tại sao? Thằng Y Siên dỗ em, thôi đừng khóc nữa, mai mốt dì lại về. Tôi giật thót, H’Nhi đi rồi? Đi đâu? Thằng Y Kuk ôm lấy tôi, nói thầm vào tai: 

 “Dì H’Nhi của tụi tao đi ra thành phố kiếm tiền rồi, mày biết không?”.

 Nó nói thầm mà tôi nghe như tiếng sét, trời ơi, ra phố kiếm tiền? Phố là cái gì? Phố ở đâu? Tại sao phải ra phố kiếm tiền? Tôi tru lên một hồi dài thê thảm. Tiếng thét của tôi làm cho con bé H’Mary sợ hãi. Nó ôm chầm lấy thằng anh, rồi ba đứa ôm nhau khóc oà. Tôi nhìn kỹ lại chúng nó, đứa nào đứa nấy gầy giơ xương, tóc cháy nắng, rối bù. Kỳ lạ chưa! Nước mắt của chúng nó không phải màu trắng, không phải màu sữa đục, mà là nước mắt màu xanh. Những hàng nước mắt xanh màu lá cây nhạt nhoà trên má chúng. Tôi nhìn kỹ lại, chỉ có những đôi mắt của dòng họ Ayǔn là vẫn sáng long lanh. 

Thế là tôi không còn có ai thân thích ở Kroa nữa. Lại bơ vơ. Không biết đi đâu. Hàng ngày tôi lang thang khắp các vạt rẫy, ghé rẫy nhà này một tí, rẫy nhà kia một chút để hóng chuyện. Nghe mọi người túm tụm ở đâu là tôi mò đến. Trong những câu chuyện rời rạc mà tôi nghe được, thỉnh thoảng người ta có nhắc đến H’Nhi. Tôi nghe chăm chú không bỏ sót lời nào. Tôi cố gắng xâu chuỗi lại những câu chuyện đứt đoạn để hình dung lại những đổi thay ở Kroa trong những tháng ngày tôi đi vắng. 

Sự đổi thay ngoài sức tưởng tượng của tôi. 

Sau mùa mưa năm trước, nghĩa là lúc tôi vừa rời khỏi Kroa trong những ngày đói khát ấy, buôn trưởng Ma Noi và già Âng kéo thêm ba người già nữa ra tỉnh. Ma Noi tuyên bố, phải ra tận tỉnh, nếu cần sẽ ra tận trung ương để hỏi cho rõ vì sao thuỷ điện và nông trường cao su lại cướp rừng cướp đất của Kroa. Gói gạo gói bắp làm thức ăn đi đường, năm người già ra đi. Họ vừa đi vừa hỏi dò xem tỉnh nằm ở đâu, đi hướng nào. Cuối cùng, họ cũng đến được thành phố. Năm người sắp thành một hàng dọc tiến vào trụ sở Uỷ ban tỉnh. Đến trước bốt canh thì bị chặn lại. Mỗi lần kể đến đoạn này, buôn trưởng Ma Noi cười chảy nước mắt. Hai người đứng im hai bên cổng, nhìn qua không biết là người, cứ nghĩ là tượng gỗ nên Ma Noi dượm chân bước qua, không ngờ hai pho tượng lại biết nói, và quát thật đanh:

 “Đứng lại!”.

 Lập tức hàng người đứng im. Một trong hai pho tượng màu xanh giống hệt nhau kia lại quát:

 “Đi đâu đây?”.

 Già Âng như bừng tỉnh, trả lời gọn:

 “Tụi tao vào gặp tỉnh!”.

 Vừa lúc đấy thì có một chiếc xe màu trắng kéo còi rẽ vào cổng. Từ trên xe bước xuống một người đàn ông bệ vệ. Ông ta nhíu mày nhìn và hỏi:

“Có chuyện gì?”.

Kinh nghiệm báo cho Ma Noi biết ngay đây là cán bộ quan trọng nên mạnh dạn trả lời:

“Chúng tôi ở buôn Kroa trong núi Chư Mang ra đây hỏi tỉnh về chuyện đất đai”. 

Ông ta à lên một tiếng rồi bảo hai “pho tượng” kia, “mời các già làng vào phòng đợi ngồi, nghe chưa, nước nôi cẩn thận, nghe chưa”. Nói xong hai chữ nghe chưa thì chui tọt vào xe, chạy hút vào bên trong. Sự việc diễn ra nhanh quá làm Ma Noi cũng toát mồ hôi, hai bàn tay nhơm nhớp.

Sau đó thì mọi việc diễn ra, nói như Ma Noi là “ổn thoả”. Có nghĩa là tỉnh ghi nhận thắc mắc của bà con, và từ lâu tỉnh cũng đã biết những khó khăn của bà con Kroa nhưng “còn nhiều việc phải làm, nhiều việc căng hơn, nên phải gác lại. Bà con cứ bình tĩnh rồi đâu sẽ vào đấy”. Đoạn này Ma Noi kể đi kể lại nhiều lần, lần nào cũng kèm theo nụ cười, khi thì sảng khoái, khi thì mỉa mai: Khi tiễn các già làng ra khỏi cổng, cán bộ tỉnh dặn đi dặn lại: “Có gì các già cứ đề xuất ý kiến với xã, với huyện, chúng tôi sẽ giải quyết, nhớ lần sau đừng kéo nhau đi đông người thế này không hay”. Già Gum quay lại cười: “Có đi tiếp chứ, không đi không biết tỉnh ở đâu mà…”.

Đoàn “đi sứ” của Kroa trở về trong thắng lợi. Đúng như lời hẹn của cán bộ tỉnh, mấy ngày sau, có một đoàn cán bộ đi xe đông hàng chục người về buôn. Họ hỏi kỹ từng nhà xem mỗi nhà có bao nhiêu người, mỗi nhà có bao nhiêu đất rẫy, bao nhiêu đất ở. Họ trải tờ bản đồ rộng bằng tấm lá chuối ngay giữ sàn nhà buôn trưởng Ma Noi để xem xét, đo đạc. Cán bộ nói chắc như rìu chém đá:

 “Phải cấp đủ mỗi hộ đủ một héc ta đất trồng trọt loại tốt trở lên! Trước mắt, khẩn trương cấp gạo, dầu ăn, nước mắm để cứu đói cho đến vụ mùa năm sau”.

 Vui hơn nữa là ngay ngày hôm sau, có một đoàn văn công ngồi trên xe lớn chạy thẳng về biểu diễn tại Kroa. Khỏi phải nói, vui lắm!

Đoàn văn công dựng sân khấu ngay giữa vạt sân của trường học. Đèn sáng trưng đến tận chân núi Chư Mang. Mở màn là tiết mục biểu diễn cồng chiêng có tên là “Mời rượu”. Những chiếc chiêng tốt, đủ sức ngân vang qua bảy con suối, bảy quả đồi được bày ra. Tiếng chinh chiêng từ lâu lắm đã vắng bóng ở Kroa, nay đột nhiên xuất hiện. Nó đánh thức trong tâm khảm người Kroa một điều gì đó thuộc về quá vãng vừa mới đây mà đã rất xa xôi. Già Âng ngồi sát dưới chân sân khấu, nước mắt chảy đầm đìa. Hình như càng già đi, con người càng hay khóc. Buôn trưởng Ma Noi mỗi lần nhắc lại đêm cồng chiêng ấy vẫn không thôi tấm tức: Chui cha, nghe chiêng người ta đánh mình nhớ dàn chiêng của buôn mình, chỉ còn sót lại một chiếc sứt mẻ treo ở nhà già Âng. Ngó qua ngó lại, thấy già Âng khóc miết, tui buồn thúi bụng. Thế là tui bảo: “Thôi, không coi văn nghệ nữa, đi về uống rượu, về, về!”. Sau mấy tiếng về, về, hai người lặng lẽ kẻ trước người sau đi về nhà già Âng lấy rượu ra uống. Tiếng cồng chiêng vẫn rạo rực từ ngoài sân trường học vọng về. Uống hết một bầu rượu mà vẫn còn nghe. Già Âng ngật ngưỡng đứng dậy, với tay lên vách lấy chiếc chiêng sứt mẻ cuối cùng của buôn Kroa ra. Thận trọng như một nghi lễ, già ngồi khoanh chân bên bếp độc tấu bài chiêng “Mừng lúa mới” của người Êđê Dham. Già đánh miệt mài như đang thực hiện một nghi lễ trước các vị thần linh.

Buôn trưởng Ma Noi ngồi cạnh vừa uống rượu vừa lẩm nhẩm lời bài hát: nhờ có Yàng rừng, nhờ có Yàng suối, và Yàng Chư Mang, cho mùa tốt tươi, cho gạo đầy nồi, rượu đầy ché tuk… Không phải là tiếng chiêng nữa. Đó là tiếng của hai quả tim của hai người già đang đập những nhịp khi thong thả yêu thương, khi phấp phỏng lo âu, khi u buồn tiếc nuối.

Khi già Âng đang đánh chiêng ở nhà thì ngoài sân trường học, đêm văn nghệ lại tiếp tục với những tiết mục mới. Một cô gái mặc váy thổ cẩm đi ra từ giữa làn sáng đèn cao áp chói chang. Những cái miệng lập tức ồ lên: “Yàng ơi, đẹp quá!”. Tiếng ai đó trầm trồ, giống H’Nhi của buôn Kroa mình quá! Cô gái hát bài “Chiếc gùi”. Giọng hát rất quen. Nhiều người nói to cùng lúc: “Đúng là H’Nhi rồi chứ còn gì nữa!”. Bài hát vừa xong. Cô gái đứng lại giữa sân khấu. Một người từ phía sau sân khấu đi ra cười rất tươi, nói to:

“Bà con mình có nhận ra ai đây không? Là người buôn làng mình đây mà, bây giờ đã trở thành ca sĩ nổi tiếng của Tây nguyên rồi, bà con nhận ra rồi chứ?”.

Nhiều tiếng nhốn nháo:

“H’Nhi, phải H’Nhi không?”.

“Đúng là H’Nhi rồi còn gì nữa”.

“Hát tiếp một bài H’Nhi à…”.

H’Nhi nói rất nhỏ, nhưng tiếng nói ấy lại phát qua chiếc loa đặt trên cây nên thành ra vẫn to, ai ai cũng đều nghe rõ:

“H’Nhi có lỗi với buôn làng mình, mong bà con tha tội cho H’Nhi!”.

Ở phía dưới lại nhao nhao, người bảo đúng là H’Nhi bỏ làng đi, xét về luật tục thế là có lỗi với Y Đoan và các con của H’Lum, người lại nói rằng, đi hay ở là quyền mỗi người, không ai được cấm. Con thú khát còn biết đi tìm nước để uống, huống gì H’Nhi nối dây với anh rể già nghiện rượu, khổ thế sao không bỏ đi được? Mỗi lần thằng Y Đoan say rượu lại hành hạ vợ, H’Nhi phải trốn hết rẫy này sang rẫy khác, ở lại mà làm gì? Mọi người đang xì xào tranh cãi thì giọng hát H’Nhi lại nổi lên, ngọt ngào, sâu lắng: Chị gùi tiếng trống/chị gùi tiếng chiêng/chị gùi bến nước ngày xưa/chị gùi nhà sàn đơn sơ/chị gùi tiếng hát/chị gùi lời ca/trên đường lên rẫy/trên đường về buôn/nghẹn ngào câu nói/nghẹn nghào tiếng cười…

Tiếng hát vừa dứt, người nghe vẫn còn đang mơ màng thổn thức, chợt nghe tiếng trẻ con hét lên giữa đám đông:

 “Dì ơi!”.

 Đó là tiếng gọi của con bé H’Mary, con chị H’Lum. H’Nhi đang làm động tác chào khản giả bỗng khựng lại. Tưởng như tiếng gọi ấy có một sức mạnh kỳ lạ nào đó làm cho một con người đang sống bỗng chốc thành gỗ đá hoặc làm cho gỗ đá sống lại như người. Từ dưới sân, con bé vùng đứng dậy chạy thẳng lên sân khấu. Nó vừa chạy vừa ngã vừa khóc thảng thốt. Cuối cùng thì nó cũng đến được nơi muốn đến. Nó lao bổ vào người dì ôm chặt lấy gấu váy có đính kèm thêm tua kim tuyến lấp lánh và không chịu buông ra nữa.

Tất cả diễn ra quá nhanh khiến cho những người bảo vệ sân khấu cũng không kịp trở tay, đám đông khán giả cũng không kịp có phản ứng gì. Và khi mọi người nhận ra vấn đề thì hai gì cháu đã ôm nhau khóc ngằn ngặt. Tiếng khóc ấy lại phát vào cái loa to đùng, nó lập tức lan truyền ra, dội vào núi rồi vọng xuống thung lũng, nghe như đang có hàng trăm người cùng khóc một lúc, vỡ òa, ai oán. Tiếng ai đó từ phía sau sân khấu hét to, tắt điện, tắt điện đi. Điện phụt tắt. Tiếng khóc tắt hẳn. Không gian chìm vào yên ắng, tưởng chừng như chưa hề có buổi biểu diễn vừa mới diễn ra. Cả vùng Lòng chảo chìm vào bóng tối thường nhật. Gió từ phía bên kia núi Chư Mang thổi dạt qua trên bầu trời một tiếng chim kêu khắc khoải vỡ vụn ra, lao xao rụng xuống thảo nguyên.

Đèn bật sáng trở lại. Sân khấu trống trơn, không còn thấy H’Nhi với con bé H’Mary đứng đó nữa, chắc hai dì cháu kịp chui vào phía sau tấm phông màu xanh sẫm. Người dẫn chương trình tươi cười như không hề có chuyện vừa xảy ra, líu lo giới thiệu một tiết mục mới. Trên sân khấu xuất hiện đôi trai gái người Juăn vừa hát vừa múa theo lời một bài hát ca ngợi núi rừng vào thời đại mới. Chiếc ô trên tay cô gái xoay tít. Chàng trai làm động tác vươn thẳng người về phía trước như sắp sửa bay lên. 

Ai đó nhận xét:

“Trông giống thằng khỉ con Kra đu cành cây chưa kìa!”.

Những ánh mắt vẫn xem chăm chú nhưng đã mất hết vẻ háo hức ban đầu. Vài đứa trẻ đã ngủ mềm trước bụng mẹ. Mấy người ngồi giữa lục tục đứng dậy ra về, đám đông bắt đầu nhốn nháo. Cuối cùng, không ai bảo ai, mọi người đề đúng dậy, mặc cho người dẫn chương trình kêu gọi “bà con cố gắng xem những tiết mục hay nhất” của đêm diễn. 

Nghe tiếng bước chân rậm rịch trên đường, buôn trưởng Ma Noi từ trong nhà già Âng ngó cổ ra hỏi: “Không xem nữa à, sao về sớm thế?”. Không ai nghe thấy, không có tiếng trả lời. Từ phía ngoài sân khấu, tiếng hát, tiếng nhạc vẫn vang vang một lúc nữa rồi mới chịu tắt hẳn.

Những ngày sau đó, dù khi đi làm rẫy hay ngồi quanh bếp lửa, người ta không thôi bàn tán về chuyện của H’Nhi. Hình như tất cả mọi người trong buôn Kroa đều bị ám ảnh bởi tiếng khóc của hai dì cháu H’Nhi trong đêm văn nghệ. Những âm thanh ai oán thổn thức bùng lên, phủ kín không gian vùng Lòng chảo hôm ấy đã kịp ăn sâu vào gan ruột của mọi người. Hôm ấy, dù không có mặt ở đấy nhưng tôi biết, đã có nhiều người rơi nước mắt. Người Kroa là thế. Một người buồn thì cả buôn buồn lây. Bằng chứng là cho đến mãi sau này, người ta vẫn nhắc về giây phút khó quên đó. Mí Hoa cứ chép miệng mãi: “Yàng ơi, sao mà con H’Nhi khổ thế, mấy đứa cháu nó cũng khổ. Một người khác bảo, nó ra phố có sướng hơn tí nào không, hay lại là…”. 

Dù nói thế nào thì H’Nhi cũng đã ra phố. 

Nhưng phố ở đâu? Câu hỏi ấy cứ liên tục giục giã tôi. Nằm ngủ trong ngôi nhà của già Âng lạnh quá, tôi chịu không nổi. Già Âng về bến nước ông bà tính cũng đã hơn hai mùa mưa nắng. Không biết hồn già đang lang thang mãi nơi đâu. Con vẹt già nua không chịu quên giọng ho ký ức, nó vẫn ở trong căn nhà hoang lạnh ấy, thỉnh thoảng ho từng cơn hù hụ. Tôi nghe tiếng ho mà nhớ già Âng đến thắt lòng. Tôi hét lên với nó: “kéc kéc, kơtia, kơtia, thôi đừng ho nữa!”. Nó giật mình ngoảnh lại nhìn tôi bằng con mắt trắng đục một lúc rồi nói, giọng khan khan: “muôn năm, muôn năm…”. Tôi giúi cho nó một quả bắp đang ăn dở, nó mổ ăn ngấu nghiến. Từ khi già Âng mất, nó đói thường xuyên. Không biết kiếp trước nó là cái gì mà kiếp này cô đơn đến thế! Lạnh thấu xương. Tôi ngồi xuống bên bếp bẻ củi bỏ vào đốt lửa. Mấy đứa thanh niên đi qua thấy ngọn khói ghé vào nói: 

“Kra ơi, mày đốt lửa đấy à?”.

“Kra ơi, coi chừng cháy nhà thì chết mẹ mày luôn nhá!”.

Thằng Y Khuit tinh quái:

“Mày về rừng lấy vợ đi thôi, quay lại đây làm gì” – nó vừa nói vừa cười vừa chỉ tay vào bụng dưới đang lủng lẳng của tôi.

Câu nói đùa ác ý của Y Khuit lại khiến tôi nhớ H’Nhi nhiều hơn. Tôi cáu gắt với chính mình bên bếp lửa:

“Sao mày không về rừng?”.

“Về rừng thì ở với ai?” – Tôi cật vấn lại tôi

“Mày ở đây làm gì?”.

“Không ở đây thì ở đâu?”.

“Mày yêu H’Nhi phải không?”.

“Không biết”.

“Sao mày lại không biết?”.

“Không biết”.

Cuộc đối thoại đi vào ngõ cụt. Điên khùng, tôi chạy xuống dưới sàn ôm từng bó củi to chạy lên chất đống vào bếp. Đống lửa cứ thế cao mãi, cao mãi tận mái nhà. Rồi mái nhà bén lửa, cháy phừng phừng. Tôi đứng nhìn ngọn lửa nhảy múa. Còn dân làng thì hè nhau cõng nước vào chữa cháy. Cuối cùng, ngọn lửa cũng được dập tắt, nhưng ngôi nhà của già Âng chỉ còn lại mấy cái thân cột cháy dở đen thui chĩa thẳng lên trời. 

Dân làng không ai nỡ kết tội cho tôi, bởi vì, dù sao, tôi cũng chỉ là một con khỉ. Nhiều ánh mắt nhìn tôi thương hại. Buôn trưởng Ma Noi gọi tôi:

“Kra, mày lại tau biểu!”.

Tôi lại gần ông. Ông vuốt những sợi tóc bạc loà xoà trên trán, nói:

“Mày buồn vì nhớ già Âng, bây giờ, nhà cháy mất rồi, mày về nhà tao ở với tao, nghe chưa?”.

Tôi đứng im. 

“Mày làm sao thế? Nếu mày là người thì đã bị dân làng phạt vạ nặng rồi, may cho mày chỉ là thằng khỉ, hiểu chưa?”.

“May cho mày chỉ là thằng khỉ”, câu nói của Ma Noi còn ám ảnh tôi mãi cho đến sau này. Giọng nói của Ma Noi nghèn nghẹn, không rõ là vì ông nhớ già Âng hay vì thương tôi. Nước mắt tôi chực lăn xuống. Mấy đứa trẻ đứng vây quanh hét lên:

“Xem kìa, thằng Kra cũng biết khóc, nó có nước mắt!”.

Ma Noi đuổi quát mấy đứa nhỏ nghịch ngợm rồi cầm tay tôi dắt về nhà. Tôi ngoan ngoãn đi theo ông, gạt nước mắt nghĩ: Có lẽ mình không thể xa buôn Kroa được?

Tôi vừa bước chân lên cầu thang nhà Ma Noi thì gặp H’Nhi và một người đàn ông lạ hoắc đang ngồi chờ sẵn. Tôi sững sờ vì cuộc hội ngộ quá bất ngờ, đứng im như thể bị sấy khô trên gác bếp. Hình như trong mắt tôi có lửa. Bởi vì, tôi nhìn vào mắt H’Nhi, thấy hai ngọn lửa đang cháy. Lửa ấy ở đâu ra, tôi không biết. Có khi nào H’Nhi thấy tôi quen quen không nhỉ? Nàng hỏi: 

“Kra, mày vẫn còn ở đây à?”.

“Kéc kéc… có có…”.

Ma Noi hỏi:

“Về thăm núi Chư Mang hay có chuyện gì đó H’Nhi?”.

“Có về thăm người thân, cũng có việc cần đấy buôn trưởng ạ”.

Rồi H’Nhi trình bày: H’Nhi ra phố, được nhận vào Đoàn ca múa dân tộc của tỉnh. Lần này, H’Nhi về xin buôn xác nhận dùm vào lý lịch để làm hồ sơ. Người đàn ông đi cùng được H’Nhi giới thiệu là người cùng cơ quan, ông ta ngồi đốt thuốc hết điếu này sang điếu khác mà không nói gì cả. Ma Noi nói, việc đấy không có gì là khó, cứ để giấy lại ông sẽ xác nhận và cầm lên xã đóng dấu ngay trong ngày mai. Còn bây giờ thì cũng phải cơm nước đã. Ma Noi giục người nhà làm thịt gà đãi khách. Tôi lúng túng không biết đứng vào đâu ngồi vào đâu cho phải phép, nhà đang có khách, mà khách ấy lại là H’Nhi, tôi bối rối quá chừng. 

Bữa cơm dọn ra ngay bên bếp lửa. Ông khách người Juăn uống rượu ừng ực, vừa ăn vừa ngó quanh nhà. H’Nhi ăn chậm chạp, thỉnh thoảng lại dừng đũa giải thích cho bà chủ nhà mí Noi những chuyện ngoài phố. Amí Noi nói miết quên cả gắp thức ăn:

“Chô cha, H’Nhi được ra phố là sướng hung rồi đó. Bây giờ mà còn ở buôn chắc là khổ mà chết mất thôi!”.

H’Nhi cúi mặt, hai giọt nước mắt rơi xuống cùng một lúc đúng vào giữa bát cơm:

“Con chỉ thương mấy đứa nhỏ mí ơi, con biết chúng ở nhà khổ lắm!”.

Amí Noi thở dài, lẩm bẩm bảo rằng cũng tại cái thằng Y Đoan bị con ma rượu nó bắt mất hồn. H’Nhi hỏi nhỏ: 

“Y Đoan dạo này thế nào mí?”.

“Ối dào, tệ lắm lắm, say lắm lắm, say đến nỗi nằm một chỗ cơ mà!”.

“Con định về thẳng nhà xem tụi nhỏ làm sao nhưng lại nghĩ đến nói chuyện công việc trước để ngày mai kịp ra phố”.

Người khách ngừng đũa nghe và nhìn vào mặt H’Nhi như đang muốn tìm một cái nốt ruồi nào đó vừa biến mất, nhìn một lúc rồi đưa tay nâng bát rượu uống đánh ực. Amí Noi vẫn nói tiếp:

“Phố chắc sướng hung phải không H’Nhi? Đi hết mấy ngày đường. Dào, mí nghe nói người ở phố không ăn cơm như ở Chư Mang phải không con, không ăn cơm thì ăn cái gì mà lại sống được hả con?”.

“Bà nói lạ, không ăn cơm thì ăn gì?” – Ma Noi gắt

H’Nhi đỡ lời:

“Có ăn cơm, nhưng cũng có khi ăn thứ khác thay cơm, như bún hoặc phở”.

Chưa đã cơn thắc mắc, amí Noi tiếp tục:

“Phở bún là cái gì, có ngon như cơm nếp lam ống nứa của buôn mình không con? Ăn chừng mấy ống thì thay cơm được hả con?”.

H’Nhi cười:

“Ăn bằng bát mí à, con ăn một bát thì no, mí thì có lẽ hai bát…”.

Người khách ngừng gắp, ngẩng đầu lên nhìn amí Noi như lần đầu nhìn thấy một con vật lạ trong rừng chui ra, sau khi nhìn chán chê thì mới cất lên một tràng cười giòn giã. Ma Noi cũng cười theo nhưng cười xong thì gắt toáng lên:

“Cái bà già này, nói năng lẩm cẩm quá!”.

“Thì tui có khi nào đi ra khỏi chân núi Chư Mang đâu mà biết, không biết thì hỏi thêm tí cho biết, mấy khi H’Nhi từ phố về đây. Khi nào con ra phố?”.

“Ngày mai mí à”.

Bà chủ nhà ghé tai H’Nhi hỏi nhỏ:

“Người kia là chồng con vừa bắt được ở phố phải không?”.

“Không đâu mí à, không phải, không phải” – H’Nhi đỏ bừng mặt.

Tôi ngồi trên xà nhà nhìn thấy hết. Một nỗi e sợ mơ hồ nào đó chợt len lỏi. Mỗi khi cảm giác này xuất hiện, tức là tôi đã cảm thấy một điều gì đó sắp xảy ra. Trực giác mách bảo tôi gã người Juăn đó không phải là người tốt! Thêm điều này nữa, hai giọt nước mắt rơi cùng một lúc của H’Nhi lúc nãy trước khi tan ra thấm vào bát cơm chúng đã kịp nói với tôi rằng: “H’Nhi khổ lắm!”. Yàng ơi, H’Nhi ơi, ra phố mà khổ thì đi làm gì, ở lại Chư Mang, sống ở Chư Mang, chết làm người Êđê Dham vùng Lòng chảo, việc gì phải đi đâu! 

Không kìm nổi cơn đau khổ vụt cháy trong gan ruột, tôi thả tay rơi xuống sàn và nằm vật ra đó khóc. Một con giun từ trong bụng tôi chui lên miệng rồi bò ra ngoài, quằn quại. Gã người Juăn hoảng hốt thả bát cơm chạy ra ngoài sàn. H’Nhi nhìn tôi nhưng không nói gì. Ma Noi nói:

“Làm sao thế Kra? Mày đau chỗ nào?”.

“Kéc kéc, đau lắm, trong tim, trong gan, trong ruột…”.

Tôi muốn nói thế nhưng không nói được thành lời. Nước mắt tôi ướt đẫm bàn tay sần sùi của buôn trưởng Ma Noi.

Ma Noi dỗ dành:

“Thôi nào, Kra, tao hiểu rồi, cái thằng không cha không mẹ này, mày không phải khỉ, mày là con người mất rồi…”.

Tôi thiếp đi trong lời dỗ dành của buôn trưởng. Tôi nằm ngủ ngon lành bên bếp lửa. Tôi mơ thấy mình hoá thành một pho tượng gỗ đứng canh bên nhà mồ dòng họ Ayǔn. Dưới mồ là những chiếc quan tài trống rỗng. Tất cả họ đều đi đầu thai, bỏ lại huyệt mộ trống không. Xung quanh tôi, những pho tượng khác nhè nhẹ lắc lư, nhè nhẹ hát: 

Những con chim phí lắm lời

Những con Ktiă già nua lảm nhảm

Những con người đau khổ

Họ đã bỏ đi rồi

Không thể chuyện trò với nhau

Thảo nguyên trống không

Thảo nguyên đang chết dần

Cả những dòng sông

Cả những câu hát

Rồi sẽ chết, sẽ chết

Chỉ còn chúng ta

Chôn chân vào ký ức…

Tôi len lỏi qua những bức tượng gỗ đuổi theo bài hát. Những câu hát không đầu không cuối lúc bay vút lên đậu trên vòm cây, lúc bò sát mặt đất khiến tôi không tài nào bắt được chúng. Mệt quá, tôi lăn ra cỏ nằm nghe.

Trong khi tôi đang đuổi theo bài hát của những pho tượng nhà mồ ngoài nghĩa địa hoang vu thì ở nhà Y Đoan, một việc quan trọng đã xảy ra. Sau khi ăn cơm xong ở nhà buôn trưởng, H’Nhi và ông khách người Juăn đi đến nhà Y Đoan. Nàng muốn thăm lại ba đứa cháu côi cút của mình. Khi hai người bước chân lên sàn ngoài thì đã nghe tiếng chửi mắng lảm nhảm của Y Đoan.

 “Chúng mày đi hết đi, đi theo mẹ chúng mày, đi theo con dì mày, tao không nuôi, không nuôi…”.

 Là Y Đoan nói thế, chứ anh ta có nuôi tụi nhỏ được bữa nào. Làm thuê làm mướn được đồng nào đều đổi thành rượu hết. Tụi nhỏ đói lăn lóc, ăn nhờ cơm của bà ngoại, của bà con trong buôn. Chúng nó lớn lên như những cái cây trên đất cằn, khẳng khiu, còi cọc. Đói bụng, chúng nó không nuốt nổi cái chữ của cô giáo, bữa đi bữa bỏ. Chúng nó quen với những câu chửi rủa từ miệng người cha nghiện rượu, quen cả với đói khát.

 Khi Y Đoan đang lảm nhảm chết đi, đi đi thì thằng anh cả Y Siên còn bận gọt củ mì cho vào nồi. Tóc nó dài đến vai. Thằng em ngồi nhặt củi bỏ vào bếp, trợn mắt thồi phù phù. Con bé H’Mary ngồi bên bếp, tựa lưng vào chiếc gùi ngủ gà gật. Tất cả những hình ảnh ấy ngay lập tức đập vào mắt H’Nhi. Nàng kêu lên một tiếng nghẹn ngào trong cổ họng, thả chiếc túi xuống sàn, chạy vào ôm lấy đứa cháu gái. Con bé giật mình đánh thót và lập tức nhận ra hơi ấm của dì, nó vùi mặt vào ngực H’Nhi và bắt đầu nấc từng cơn. Khi H’Nhi buông nó ra thì cả hai đôi mắt nhoè nhoẹt nước, hai đôi mắt của hai thằng anh cũng ướt đẫm. Dưới sàn, Y Đoan vừa ngủ được một lúc thấy ồn ào lại tỉnh dậy và bắt đầu chửi lảm nhảm. 

Người khách đi cùng bước hẳn vào trong nhà, ngồi xuống bên bếp, miệng vẫn không thôi hút thuốc. Hình như mũi Y Đoan có ngửi thấy mùi thuốc. Đột nhiên anh ta ngừng chửi, hai mắt mờ đục mở ra nhìn, và phát hiện ra có mùi người lạ trong nhà. Từ từ, Y Đoan chống tay ngồi dậy. Ngó quanh một lúc nữa, anh ta mới xác định được là ai đã vào nhà mình. Cất giọng run run, Y Đoan hỏi:

“Ơ vợ nối dây của ta về rồi đấy à, Yàng ơi, sao lại bỏ nhà mà đi lâu thế!”.

H’Nhi không nói gì, với tay lục trong túi lấy ra gói bánh bóc cho mấy đứa cháu. Chúng nó ăn ngấu nghiến. Thằng Y Kuk mấy lần nuốt nghẹn. Con bé H’Mary vừa ăn vừa thảng thốt cầm chặt tay dì như thể sợ dì nó sẽ tan biến mất. Trên má chúng nó, nước mắt đọng lại thành vệt, xanh thẫm. Những gương mặt loang lổ xanh như mặt những pho tượng nhà mồ cũ kỹ trong giấc mơ của tôi. Y Đoan tiếp:

“Vợ nối dây của ta có cái gì cho tụi nó ăn đấy, có mang rượu về cho chồng không?”.

Ánh mắt Y Đoan dừng lại ở người khách lạ rất lâu rồi nhếch mép cười:

“Thằng này tự dưng ở đâu đến đây?”.

Thấy ông khách người Juăn vẫn im lặng hút thuốc, Y Đoan hét lên:

“Mày câm hay điếc?”.

  Không ai trả lời, Y Đoan càng làm tới. Anh ta gào toáng lên: “Thằng người Juăn cướp vợ tao, giết, giết!”. Lúc mọi người kéo đến thì thấy Y Đoan đang cầm dao rượt đuổi khách xuống dưới chân cầu thang. Ông khách lúc đầu tỏ vẻ dưng dưng không sợ nhưng rồi thấy Y Đoan cầm dao liền sải chân dài nhảy phắt xuống sàn chạy ra ngoài bờ rào và sau đó thì chạy thẳng một mạch về nhà Ma Noi. Y Đoan thấy mình thắng thế càng hò hét to hơn, vừa gào vừa chạy đuổi theo. Nhưng một con ma rượu lâu năm thì còn được mấy sức. Đã thế, lại còn chạy lạc hướng. Lẽ ra đuổi theo gã kia thì phải chạy thẳng vào trong buôn, đằng này anh ta chạy ngược lại ra phía ngòi nước. Mọi người thấy thế không đuổi theo can ngăn nữa mà chỉ đứng nhìn theo, thở dài. 

Ba đứa nhỏ tự dưng được một bữa no vừa bánh vừa mì gói, chúng nó ngủ ngon lành, quên ngay chuyện ầm ĩ vừa mới xảy ra. Con bé H’Mary ngủ mà tay vẫn bíu chặt lấy váy dì, nó vẫn sợ dì biến mất khi nó đang ngủ. H’Nhi ôm đứa cháu gái ngồi bên bếp lửa lặng lẽ. Nàng nhìn đứa cháu ngủ trên tay mình mà lòng quặn thắt. Nó càng lớn càng giống mẹ nó như tạc. Nét lông mi cong vút trên đôi má bầu bĩnh ngày nào không còn nữa. Dù đói khát làm nó còm cõi nhưng nó vẫn lớn hơn so với ngày H’Nhi bỏ nó ra phố. Mới đó mà hai mùa mưa nữa. Bao nhiêu đau khổ đã qua, rồi những tháng ngày trước mắt, H’Nhi càng nghĩ càng bối rối. Amí dạo này đã yếu, không gùi nổi chiếc gùi mây nữa. Buổi chiều, khi thấy H’Nhi về cùng người khách lạ, mí cũng chỉ hỏi ngắn gọn mày về đó sao con, rồi đi nhặt củi. Khổ thân mí một mình xoay xở với ba đứa cháu nhỏ dại. Nghĩ đến đấy H’Nhi không muốn nghĩ tiếp nữa.

 Lúc chiều khi ngồi ăn cơm ở nhà buôn trưởng, nàng thấy bóng của Y Wen đi qua. Nhưng hình như thấy nàng, Y Wen tránh mặt. Y Wen đã có vợ rồi, tin ấy H’Nhi biết cách đây chưa lâu lắm. Mọi chuyện rồi sẽ qua, cả nỗi buồn rồi cũng sẽ qua. Điều làm cho nàng đêm đêm thấy tim mình thổn thức lại chính là những đứa cháu đáng thương. Rồi chúng nó sẽ ra sao? Đời mình khổ, không lẽ đời chúng nó… 

Tảng sáng, sương vẫn còn giăng màn trên đỉnh Chư Mang. Tiếng ồn ào từ đâu đó vọng lại làm H’Nhi tỉnh giấc. Nàng bước ra ngoài cầu thang, tiếng ồn từ ngoài ngòi nước càng lúc càng rõ. Có tiếng ai đó hớt hải gọi lớn:

“Bà con à, thằng Y Đoan chết rồi, chết thật rồi!”.

H’Nhi dụi dụi mắt, tưởng mình nghe nhầm. Từ phía trong buôn, nhiều người nghe tiếng gọi cũng đã thức dậy, kéo nhau ra phía ngòi nước. Tiếng người nào đó càu nhàu trong cơn ngái ngủ:

 “Cái con ma rượu này, nó chết thật đấy à?”.

 Cái đầu không nhủ nhưng chân H’Nhi đã bước đi. Có cảm giác gì đó khó tả, không phải là vui, không phải là buồn, không rõ là hi vọng hay tuyệt vọng. Thoáng chốc, trong đầu nàng hiện lên hình ảnh gian nhà trống hoác và ba đứa cháu mồ côi gầy còm đen đủi. Cả ba cặp mắt nhìn nàng, khổ đau, ngơ ngác. 

Khi H’Nhi xuống đến đầu ngòi nước thì người ta đã kéo Y Đoan lên đặt trên tảng đá khô ráo. Người trong buôn kéo xuống càng lúc càng đông. Amí Hoa nói:

“Tui vừa bước chân xuống định đưa quả bầu hứng nước thị đụng phải nó, cái thằng Y Đoan ấy, nó chúi đầu ngay giữa vũng nước đọng này mà chết”.

“Chết gì mà chết đau chết đớn thế kia chứ!” – Tiếng ai đó than thở.

“Chắc nó say rượu khát nước nên tìm nước uống đó mà”.

“Thôi, bọn thanh niên đâu hết rồi, khiêng xác Y Đoan về đi đã” – Tiếng già Ma Noi sang sảng ra lệnh.

“Không, nó vẫn còn thở mà”.

“Yàng ơi, vẫn sống hả? Thì cáng ra bệnh viện huyện, nhanh chân lên!”.

H’Nhi đứng cạnh Y Đoan, nhìn rõ mớ tóc loà xoà bết nước dính trên trán. Nàng nghĩ đến chị gái H’Lum, nghĩ đến mẹ, đến những người đàn bà vùng Lòng chảo núi Chư Mang. Bất giác, có một tiếng chim T’lang rúc lên đâu đó rất gần ngay trên đầy ngòi nước. Một cánh chim bay vút lên giữa bầu trời thảo nguyên xanh trong của một ngày mới. 

Tôi không thể nào chịu nổi khi nhìn vào mắt H’Nhi trong những ngày này. Đôi mắt ấy đã làm tôi mất ngủ từ kiếp này sang kiếp khác. Tôi đã từng nhìn vào đó để thấy bầu trời, thấy cỏ cây sông suối, thấy núi Chư Mang vời vợi thân thương, thế mà giờ đây nó chỉ còn một màu mây hoang hoải. Thỉnh thoảng, giữa những đám mây màu xám bạc ấy lại có những tia lửa ngoằn nghoèo nhỏ xíu kéo nhau chạy qua. Tự dưng, tôi giận Yàng Diê đã cho tôi lạc vào kiếp khỉ. Nếu kiếp này là người, rõ ràng, tôi sẽ giúp được H’Nhi nhiều hơn. Tôi nghĩ thế và buồn. 

Mấy ngày liền, tôi lang thang qua các chòi rẫy, không về nhà, gặp gì ăn nấy, không thấy đói, thấy khát nữa. Già Ma Noi đi thăm rẫy bắp gặp tôi, già mắng:

“Mày định đi lang thang cho chết đói đấy hả Kra?”.

“Kéc kéc, chết thì chết” – Tôi đáp.

“Mày ngu lắm!”.

Tôi không buồn vì bị chửi. Chửi đối với tôi không là gì cả. Tôi buồn vì cô đơn. Tiếng già Ma Noi vẫn văng vẳng bên tai:

“Lần này H’Nhi dẫn ba đứa cháu ra phố ở cùng với người chồng mới, mày biết không? Ngày mai là họ đi đấy?”.

Tôi lại nghe ra là:

“Kra ơi, H’Nhi bỏ mày đi ra phố kìa, mai họ đi rồi mày có buồn không? Có muốn về chia tay không?”.

Chia tay ư? Tôi là gì của H’Nhi, là gì của bọn nhỏ con nhà Y Đoan mà đòi chia tay? Bụng nghĩ thế nhưng chân vẫn muốn quay về. 

Thằng Y Kuk ở lại với bà ngoại, Y Siên và H’Mary theo dì ra phố. Khi tôi về đến nơi thì buổi chia tay đang đến hồi kết. Thằng Y Kuk đứng ôm chân cầu thang, mặt nhoè nước mắt, xanh lè. Hai đứa em lùi lũi bước đi theo dì và người lạ. Đi được vài bước, chúng nó lại quay mặt lại nhìn. H’Nhi giục, đi nhanh thôi, các con. Chúng nó không đi nhanh được, vì chân thì bước tới mà mắt còn nhìn lại phía sau, nơi thằng anh đang đứng với cái chân cầu thang đã nhuộm ướt nước mắt. Người khách lạ nói to:

“Đi nhanh kẻo không kịp nào!”.

Tới lúc đó tôi sực nhớ ra là mình chưa kịp chia tay H’Nhi, dù không nói được gì thì tôi cũng phải nhìn thật lâu vào đôi mắt nàng để thay lời tạm biệt. Nghĩ thế, tôi chạy thẳng đến đoạn đường trước mặt, nơi có cây kơnia, đứng đợi. Khi H’Nhi và người khách lạ vừa bước đến thì tôi buông tay nhảy từ cành cây cao nhất xuống đất. Cả mấy người cùng giật mình một lúc. Người khách lạ á lên một tiếng, còn H’Nhi không nói gì, đứng im nhìn vào mặt tôi. Thằng Y Siên thông minh hỏi ngay:

“Kra đến chia tay tụi tao đó à?”.

“Kéc kéc, đúng đúng…”.

“Mày ở lại Kroa nhé, tụi tao đi ra phố”.

“Kéc kéc…”.

“Mày nói gì?”.

“Kéc kéc, buồn buồn…”.

Con bé H’Mary ngồi xuống ôm lấy cổ tôi nói nhỏ:

“Tụi tao phải đi theo dì thôi, ở nhà khổ lắm, Kra đừng buồn…”.

Càng nói đừng buồn lại càng buồn hơn, lạ thế! Không biết nói gì nữa, tôi chìa tay ra đưa cho H’Mary một quả xoài mà tôi vừa hái được sáng nay. Quả xoài ấy, tôi hái trên rẫy, khư khư cầm trong tay định đưa cho H’Nhi, nhưng không hiểu sao lúc này tôi lại đưa cho H’Mary. Người khách lạ nãy giờ chăm chú nhìn tôi. Khi thấy tôi chìa quả xoài ra cho con bé thì ông ta ghé vào tai H’Nhi nói điều gì đó. H’Nhi gật gật đầu rồi lại lắc đầu rồi lại gật gật đầu. Cuối cùng, H’Nhi nói với tôi:

“Kra à, hay là cùng ra phố với H’Nhi đi?”.

Y Siên và H’Mary đồng thanh nói:

“Đúng rồi! Đi với tụi tao đi”.

“Kéc kéc kéc… ra phố làm gì?”.

“Bây giờ xiếc thú đang ăn khách” – Người đàn ông nói với H’Nhi thế.

“Ra phố đi biểu diễn xiếc” – H’Nhi nói

Yàng ơi, có nằm mơ hàng ngàn đêm tôi cũng không bao giờ ngờ được có ngày này. Tôi được đi cùng với H’Nhi ra phố! Tôi chưa hiểu làm xiếc là làm những thứ gì và bất kể là tôi có làm được hay không. Tôi dụi mắt mấy lần và kêu kéc kéc. Thằng Y Siên nói:

“Thế là Kra đồng ý rồi nhé, đi thôi!”.

Tôi mừng quá đi luôn mà không kịp chia tay già Ma Noi. Từ trong buôn Kroa phải đi hết nửa buổi đường đất mới ra đến đường nhựa. Chúng tôi đứng tụm lại bên đường chờ xe đò đi tiếp ra phố. Trước mắt tôi bao nhiêu là lạ lẫm. Những chuyến xe chở hàng chạy vụt qua như bay trước mặt. Một vài cặp mắt tò mò hướng về phía chúng tôi. 

Một chiếc xe dừng lại. Chúng tôi bước lên. Khỏi phải nói, thằng Y Siên và con bé H’Mary cũng lần đầu tiên ra khỏi vùng Lòng chảo núi Chư Mang như tôi nên chúng nó háo hức lắm. Hai đứa không ngừng chỉ trỏ và và bàn tán. Chiếc xe lao đi như đạn bắn. Tôi chọn một chỗ ngồi giữa hai đứa nhỏ, hai tay bám chắc vào tay chúng và nhắm mắt lại. Lúc này, không hiểu sao, tôi lại nhớ gương mặt nhăn nheo vì tuổi tác của già Âng. Đôi mắt tinh anh, đôi lông mày bạc phếch tháng năm… Hình như già muốn dặn dò tôi điều gì đó. Tôi cố gắng đoán xem đôi mắt ấy nói với tôi điều gì nhưng đành chịu.

 Tôi nhìn sang H’Nhi, nàng vẫn đang bận nhìn ra xa xăm. Nhìn vào mặt người đàn ông đi cùng, ông ta đang bận hút thuốc. Chỉ có ánh mắt của H’Mary lâu lâu nhìn tôi âu yếm. Tôi thấy trong ánh mắt trong veo ấy có những đám mây háo hức bay qua và có cả những sợi khói u buồn phảng phất. Tôi hỏi nó:

 “Kéc kéc? Sao lại buồn?”.

 Nó không nghe, đang mải miết nhìn xung quanh, bao nhiêu thứ lạ lẫm vây bọc chúng tôi. 

Những ngày đầu tiên ở phố, mắt tôi đã no nê những hình ảnh xa lạ. Những ngôi nhà không làm bằng gỗ mà làm bằng đất. Người đi lại vùn vụt nhanh hơn ngựa phi. Chúng tôi xuống xe, chen vào giữa dòng người xa lạ đi về phía trụ sở Đoàn ca múa. Rất nhiều ánh mắt nhìn tôi, nhìn rất lâu, như tên bắn. Tôi trở thành điểm đến của những tia nhìn. Những ánh mắt ấy cho tôi biết rằng, còn rất nhiều thứ không hề đơn giản đang chờ đón chúng tôi ở phố. 

H’Nhi mở cửa căn phòng trong ngôi nhà dài trước khoảng sân hẹp. Ba dì cháu lúi húi dọn đồ cất vào phòng. Tôi không biết làm gì bèn nhảy phóc lên cành cây trước cửa ngồi nhìn xuống. Từ trên cây, tôi dễ dàng quan sát mọi thứ. Khu nhà dài được chia ra làm nhiều phòng khác nhau. Mỗi phòng có ba bốn người ở chung. Cách một cái sân là ngôi nhà to hơn màu đỏ. Có lẽ đấy là nơi ở chính, hay nơi làm việc của đoàn.

 Sau ngôi nhà màu đỏ ấy là một dãy chuồng. Có những tiếng động từ dãy chuồng ấy. Tò mò, tôi mon men lại xem. Đúng là nơi nhốt các con vật. Một con voi đực cụt ngà đang đứng nhắm mắt, tư lự. Hai con chó nhốt chung một chuồng đang ầm ĩ tranh nhau thứ gì đó. Và ở sát bên cạnh, một con trăn đang cuộn mình quanh khúc cây mục, nằm lặng lẽ. Có lẽ cái mà người đàn ông kia gọi “xiếc thú” chính là bọn này đây. Và tôi, một thằng khỉ, sẽ là thành phần mới toanh của bọn xiếc thú này!

Đúng vậy, người ta làm cho tôi một cái chuồng. Tôi không chịu, tôi đập đầu vào góc chuồng kêu khóc rầm rĩ. Già Âng, rồi già Ma Noi, chưa ai coi tôi là thú vật, chưa bao giờ bắt tôi ở chuồng cả. Lâu nay, tôi vẫn tự nghĩ mình là người chứ không phải khỉ. Nước mắt tôi chảy ướt đáy chuồng. Thằng Y Siên nói với dì:

 “Chắc thằng Kra nó chết mất thôi!”.

 H’Nhi nói với tôi: 

“Kra đừng buồn, rồi quen thôi mà, ở phố thì phải thế!”. 

Ở phố thì phải thế, thật thế ư H’Nhi? Nếu vậy thì lại là chuyện khác. Vì H’Nhi, tôi sẵn sàng chịu đựng tất cả. Với lại, chính tôi đã đồng ý ra phố với H’Nhi cơ mà. “Ở phố thì phải thế”, sau này, tôi còn nhiều lần thấm thía câu nói này của H’Nhi.

Đoàn ca múa của tỉnh do người đàn ông đi cùng H’Nhi hôm nọ làm đoàn trưởng. Ông ta không phải người Juăn như ban đầu tôi và cả Y Đoan nữa nhầm tưởng. Đó là một người M’nông. Những người M’nông kiêu hùng tôi đã từng gặp kiếp trước giữa rừng già Nâm Nung. Những người chủ thực sự của đại ngàn. Nhưng có điều, ông ta nói tiếng Juăn rất sõi. Ông nói:

 “Con khỉ này rồi sẽ được việc đây”.

 Và tôi được họ huấn luyện làm trò mà họ vẫn gọi là “xiếc thú”. Tôi nhào lộn, tôi đi cà kheo, tôi bắt chước tiếng người, tôi làm toán… Người ta dạy, và tôi nghiến răng làm theo, tất cả là vì H’Nhi. Vả lại, những trò vặt vãnh ấy với tôi không khó. Khó nhất là trò chui qua vòng lửa, tôi ngợp. Chiếc vòng nhỏ chỉ vừa vặn thân mình tôi chui lọt, được tẩm chất dễ cháy, lửa cháy rần rật. Tôi phải nhắm mắt phóng qua. Lửa táp vào lông xèo xèo. 

Buổi đầu tiên đi biểu diễn, tôi run cầm cập. Thằng Y Siên đứng cạnh tôi nói nhỏ, mày cố lên cho tao nhờ! Thế là tôi nhắm mắt nhào lộn, trồng cây chuối. Đám đông khán giả hò hét ầm ĩ cổ vũ. Từ sau sân khấu, H’Nhi cũng có mặt, đứng nhìn tôi làm xiếc. Tiếp sau tiết mục xiếc khỉ của tôi sẽ đến tiết mục đơn ca “Chiếc gùi” do H’Nhi biểu diễn. Khi tôi chui qua những chiếc vòng lửa cuối cùng và đứng lên chào khán giả bằng hai chân sau thì đèn chuyển sang màu xanh nhạt. Rồi màu xanh từ từ ửng hồng. Cô gái mặc thổ cẩm chậm rãi bước ra, nhạc du dương nổi lên. Tôi ngồi phía sau nhìn H’Nhi hát, lại nhìn xuống dưới đám đông khán giả ngồi dưới sân. Tất cả im phăng phắc. Chỉ còn tiếng hát… chỉ còn lời ca… giọng H’Nhi thổn thức.

Không biết phía bên trong những cái mặt người đờ đẫn ngồi nghe dưới kia đang nghĩ gì. Còn tôi, nghe H’Nhi hát, tôi thấy nhớ núi Chư Mang vùng Lòng chảo vô cùng. Tôi thấy già Âng đang lầm lũi vác xà gạc lên rẫy, miệng cười móm mém. Tôi thấy ngọn khói trên đầu căn lều trên rẫy nhà H’Nhi bay lên mãi tận trời cao. Tôi muốn khóc nhưng không khóc được. Tiếng hát vẫn thổn thức ngân mãi không thôi. Sau khi bài hát kết thúc, gã voi đực cụt ngà chậm rãi từ sau tấm màn bước ra, H’Nhi cúi chào khán giả trước khi ngồi lên chiếc vòi voi đang cúi xuống chờ sẵn. Gã voi đưa H’Nhi quay vào trong tiếng hò reo cỗ vũ của người xem.

Sau mấy lần biểu diễn, nghiễm nhiên tôi trở thành thành viên chính thức của đoàn ca múa. Không những thế, thằng Y Siên và con bé H’Mary cũng được tham gia biểu diễn. Không hiểu sao, gã voi đực cụt ngà và Y Siên chơi với nhau khá thân. Đoàn chúng tôi đi biểu diễn khắp mọi nơi trong vùng. Và rồi, một ngày nọ tôi nhận thấy một điều khá lạ, hình như chúng tôi không có nhiều chỗ để đi. Không có chỗ mới, đoàn quay lại những chỗ cũ, những buôn làng chúng tôi đã đi qua. Rõ ràng, người xem lần đầu háo hức bao nhiêu thì lần sau lại hờ hững bấy nhiêu. Thậm chí, có nhiều buổi biểu diễn chỉ lèo tèo vài chục khách. Tôi nhào lộn, bày thêm trò đi cà kheo nữa vẫn không ăn thua. H’Nhi hát khản giọng mà bên dưới sân khấu vẫn lưa thưa mấy người. Vì sao? Tôi muốn hỏi H’Nhi, vì sao lại thế? Thằng Y Siên nói với tôi:

“Kra nè, mày biết vì sao vắng khách không?”.

Tôi mà biết thì còn nói làm gì nữa. Tôi lắc đầu. Nó tiếp:

“Đó là do dạo này có rất nhiều đoàn ca nhạc, rất nhiều đoàn xiếc, mà đoàn nào cũng hát hay, lại hát toàn nhạc mới, mày biết nhạc mới không?”.

Tôi lại lắc đầu. Y Siên nói, nhạc mới là cái này này: có những có những nỗi buồn/ có những có những mối tình/ yêu nhau yêu nhau mê say/ ô hô…Tôi nghe ù tai luôn. Y Siên ngừng hát, mặt buồn xo:

“Cứ vắng khách mãi thế này có khi tao và mày phải trở về Kroa mất thôi Kra ạ”.

Về thì về, tôi đâu tha thiết gì với chốn này. Tôi đã từng nhiều lần có ý định quay về. Suốt ngày quanh quẩn trong cái chuồng hoang lạnh, máu trong cơ thể tôi chảy rần rật như có ai đun củi. Rồi những chuyến đi biểu diễn, nhào lộn mệt lả người trước một đám đông cười cợt, tôi như kẻ mất hồn. H’Nhi phải nhiều lần vỗ về tôi: “Kra à, cố lên nhé, cố lên!”. Tôi cố nhào qua vòng lửa.

Lớp lông đen nhánh trên mình tôi bây giờ bị lửa táp cháy sém nham nhở. Nhưng điều đó chưa phải là cực hình của tôi. Những đêm dài trơ trọi, tôi thèm hơi lửa, lại nhớ vùng Lòng chảo núi Chư Mang. Những cơn mơ từ kiếp trước hiện về ám ảnh. Những tiếng hét kinh hoàng, những khuôn mặt đầm dìa máu tươi vây quanh tôi. Những cái miệng sùi bọt há ra cười cợt. Tôi sút đi trông thấy. Con bé H’Mary phải kêu lên:

“Kra ốm rồi hung?”.

“Kéc kéc …”.

Nó ôm lấy cổ tôi, vuốt ve. Tôi đứng im, nghe mùi hương quen thuộc của đại ngàn phảng phất. Mới ngày nào ngơ ngác trên chuyến xe ra phố, bây giờ, H’Mary đã sắp thành thiếu nữ. Cặp lông mi đen che rợp đôi má ửng hồng. Đôi mắt xanh biếc nhưng hình như không nhìn vào một chỗ nào cụ thể. Sâu thẳm trong đôi mắt ấy là hình ảnh màu xanh của đại ngàn của thời quá vãng xa xăm không bao giờ quay lại, là bóng núi Chư Mang đổ dài trên bến nước Kroa vào một buổi chiều muộn nào đó. Chợt H’Mary nói nhỏ: 

“Dì H’Nhi của tao chuẩn bị bắt chồng, Kra biết chưa!”.

Tai tôi như có súng bắn, tôi kêu lên tuyệt vọng, bắt chồng ư, bắt ai, kéc kéc… H’Mary nghẹn ngào, ông nhạc sỹ trưởng đoàn chứ còn ai vào đây nữa! Thì ra là thế, H’Nhi lại sắp bắt chồng, vậy mà tôi không biết. H’Mary nói:

 “Tội nghiệp Kra, mày không biết được đâu, ông ta muốn lấy H’Nhi nhưng vợ cũ không cho, bà ta nhất quyết không bỏ chồng để chồng lấy vợ khác”.

 Lại còn thế nữa? Những điều này tôi không thể hiểu, tại sao đã có vợ lại muốn lấy vợ nữa? Tại sao H’Nhi của tôi lại chấp nhận điều đó? H’Nhi không nói, không ai nói cho tôi biết vì sao. Tôi chỉ biết im lặng dõi theo những câu chuyện diễn ra quanh mình với sự bất lực hoàn toàn. Nhiều lúc tôi đã oán thán Yàng Diê vô cùng. Tại sao tôi phải lạc vào kiếp khỉ? Làm người dù đớn đau đến mấy thì vẫn có thể ngẩng đầu kiêu hãnh. Được yêu thương, được căm thù, được hét lên bằng giọng nói của mình và sung sướng nghe âm thanh của nó vang qua chín núi mười đồi. Bây giờ thì tôi không thể nói, không thể hát. Những trò nhào lộn mua vui kiếm tiền cũng nhanh chóng trở nên nhàm chám đến thảm hại. Chỉ còn một an ủi duy nhất dành cho tôi đó là vẫn được theo bước chân H’Nhi đi qua những ngày dài mỏi mệt, những đêm biểu diễn rã rời trong cuộc mưu sinh vô nghĩa lý. Xa núi Chư Mang, xa vùng Lòng chảo, xa con suối Kroa thân thuộc, cuộc đời còn có nghĩa lý gì nữa hỡi H’Nhi?

You told me, my love, you want to paint a portrait, with your own blood, in green and red. Immediately I argued, if you paint with blood there can only be red, there’s no green to paint. You stated my love, your blood is sometimes green, hence, you have both colours to paint. What portrait only has two colours? It’s the face of a demon. Stop, I beg you, my love, don’t even mention it anymore, I’m sick of it! You said you didn’t have a choice. The devils’ masks are scattered all over the mead, innocent children have picked them up, put them on, and immediately turned into someone else, very sad. What kind of face has two clearly divided sections, the top green, the bottom red? These children were immediately separated from other villagers, a place next to the cemetery, where there were temporarily erected tombs at the edge of the village. At night they craved milk, cried, and kept the villagers awake.

A monk advised, paint characters on the front door with blood, for protection from the devil. Many people tried but it had no effect. Night after night, the hungry cry of the children drove them crazy. Then suddenly one night, the crying ceased, the villagers frantically looked for them. They found, by the crumbling tombs, next to each other the dead bodies of the children, each with their hands choking the one facing them. Pairs of them lay facing each other, eyes wide open.

You said my love, you’ll paint the portraits to remember them, those endearing children. In the end, you completed them, but it was an obtuse portrait, difficult to understand. Not an image of a human face, you painted a square, divided into two equal parts, one deep red, one green, all painted in thick sticky blood, clotting.

You hung the portrait in front of our home. A woman with eyes bright like stars, a smile like a bloom, walked by, hugged her stomach and laughed out loud after she saw the portrait. Gosh, between bouts of laughter she managed, you call that a painting? Oh dear, you kill me! This is a defamation of art. After she spoke, she pulled out a painting from her bag. She stuck a finger in her mouth, pulled it out dabbing the border of the painting then swiftly pasted it on top of your painting. 

You said that it was a painting of a cheery scene. Lots of people, pretty bright floral skirts, carried a gùi on their backs, they carried a gùi, they were dancing around a very tall house. On top of the house was a flag with many splashing colours. The house is leaning, about to topple over. While everyone admired the painting the woman quietly snuck away. By the time someone worked out that the woman had a hairless head like grapefruit, they snapped out of the trance. Traumatised they asked each other, round head, no hair, it’s clearly a demon! No wonder, it has a strange accent, oh dear lord…

Everyone crowding each other tried to rip off the painting but couldn’t, it’s glued onto the wood. Some throwing stuff angry, cursing, the demon far gone, left behind is the taunting laughter, jest.

While I was wandering around with a pathetic circus of a greedy hateful M’nông guy, the hide of Kroa Ville was stripped alive turning into a busy metropolis. The middle of the schoolyard is now a crowded market. Around the market new strange buildings. Not the deck homes of the Ede Dham people but brick homes like those in town. A tar road all the way from the district office running straight through Kroa Ville dividing it into equal halves. The above half next to the school is the market, half below right next to the water trough is a small path into Mount Chu Mang. On both sides of the road, many stores popped up. Signs in languages no one was able to read. But you didn’t need to read the sign to work out what they were selling, you just used your nose. The smell of fish sauce dressing from the noodle shop, the overwhelmingly sweet smell of dessert attracting swarms of flies, the smell of charred meat from wine bars, wafts of mothballs from clothing stores… The owners of those stores were mainly from the Juăn tribe coming from outside the area. The people of Ede have always co-existed with the mountains and forests, not used to buying and selling, now the Kroa market is crowded teaming with customers. 

The truth is, a market in the middle of the village, everything was more convenient. With surprised visitors, no more cured meat left, one can just hop to market for a piece of meat to treat our guest. Not to mention what it meant for the women in Kroa, the appearance of the market has made it easier for their feet. There’s no more lugging all sorts of different gùi of different merchandise from home all the way to the market into the district to sell. They just drop their gùi right by the side of the road going into the market, standing around talking, there’s bound to be a customer. Gùi full of bamboo shoots, dried mushrooms is now something you can sell, money coming in, very convenient.

Old Ma Noi for a while now is no longer the ville chief. The job now belongs to Y Wen and the young men. Chief Y Wen also manages the market. Ma Noi with his bamboo walking stick circumvented from one end of the market to the next, checking this out and then that, mumbling something no one could quite hear. After mumbling to himself, he would then lift his head to look at the speaker hung on the tree playing some song in the Juăn dialect. At that moment, Y wen was stepping out from a noodle store, face all red. Ma Noi asked:

“What song are you letting it play”.

Y Wen looked at Ma Noi then looked up at the speaker like a white cap on the tree, lightly laughed:

“It’s coming from the speaker, an old man, the singing, this forest belongs to us, because of the Party, our community masters, life is like overflowing water…”.

Old Ma Noi forehead furrowed:

“Really? Overflowing water is it? That’s good?”.

“Yes, yes” – Y Wen spoke as he stepped into the market square, where there’s a temporary toilet in place to service the customers in the market.

Old Ma Noi with his stick continued to slowly meander his way around. Passing Y Kuk lugging a gùi of water from the water trough at the end of the road. Big white plastic bottles full of water piled up in the large gùi. His back was wide, hobbled over. Since the market, Y Kuk has a job of supplying water to all the stores here. Seeing Ma Noi, he lowered his eyes and shuffled past him. Ma Noi asked:

“Y Kruk, do you have any news of H’Nhi or Kra?”.

He stopped walking, with some effort turned to face Ma Noi shaking his head. Ma Noi stood for a moment quietly, digging the walking stick into the tar road, watched him walk away until he disappeared behind the thick busy row of stores. A couple of Ami carrying gùi full of wares on their way to the market greeted Ma Noi, but he didn’t hear a word.

The changes in the village acted out in front of the old man, like the water in Serepok river violently rolling against the flow. Its water is refreshing enough to bathe trees and fields but also has the power to flatten homes and take away with it the cattle pigs as well as people. Ma Noi was more worried after seeing Y Kuk’s bearing laden footsteps. The people of the Ede Dham tribe have never had to lower their eyes stooping in a walk like that? In the darkest days, the enemy coming from afar burned down their homes and fields and imprisoned them, but the eyes of the Ede Dham were never so pathetic like that. Fires continued to ignite, the wind continued to break out in songs. Now to be in this predicament?

Since the opening of the market, Y Doan has appeared out of nowhere. Since the day he nearly died sticking his face into the puddle of water by the water trough and continuing the line wife left, Y Doan wandered around like a shadow. Any house with a party, Ville with work, he knew to turn up to look for wine. Y Doan sat alone outside at the foot of the ladder, everyone without a word always brought him his share in wine. Y Doan ate little but drank much more. After he’s drunk enough at one party, he crawls to find another house, another party. Now there’s wine at the market, Y Doan didn’t have to waste his time going anywhere else. In front of the noodle store, he would stand quietly looking in, waiting. The owner always understood would pour him a full cup of wine. After the full gulp, he returned the cup, again leaving. Often seeing his drunken father lying beneath the tree at the head of the market, Y Kuk shook his father awake, carried his father on his back and took him home. Many times like that, Y Kuk sick of it, stopped (taking his father home).

Y Doan wasn’t the only drunk, from the day the market appeared, the wine bars were open day and night, the young men also went to the market to drink regularly. Often there was a raucous/rowdy fight. Ma Nhé’s son Y Sức shaved his head, both ears pierced like a woman, and sat drinking from morning till it was dark. His friends, a couple of the guys had tattoos all over their body, faces bruised red due to the alcohol. The market was like their home, their beds under the tree by the road, weren’t bothered to go past the water trough to go home. Y Sức’s mother more than once tried to get her son to come home but it is always the same. He would be home at noon to return to the market at night half naked drinking in front of the wine bar. His mother cried till there was none left to shed. The kid said:

“Wait till I die then you can cry all you want…”.

His mother crying:

“Why does it have to be like that son! Dear Yang…”.

No one knows for sure if the sad painful cries have ever reached all the Yang. Gusts of wind came from Mount Chu Mang, carrying away the desperate cries of the old mother in agony. At the summit of Mount Chu Mang, the clouds gathered ready for a new wet season. The Sun has disappeared somewhere, leaving behind splashes of reflecting lights on the clouds so red it seemed like it was bleeding. Y Wen has the title of village chief but never worried about the farming aspect of the village. Y Wen had other things to worry about, it was the market. When Kroa market was opened, he took it upon himself to be the head managing council of the market. As for the fields, each family is on their own, whoever has corn worried about their own cornfields, whoever has coffee fields take care of the coffee, everyone on their own, there’s no longer the idea of the entire village working together in each field snaking from one field to the other with their machetes to work and harvest the crops together like in the last. Life has changed a lot, in the hearts of the Kroa people, they all thought the same. The elders often say to each other:

“All these changes will end in what…”.

There were changes visible to the eye and there were changes impossible to see. Like at the bottom of the Serepok river, still raucously screeching diving across the Basin suddenly without a clear reason one day, exhausted slid away towards an unreachable silence. The electrical dam has perhaps cut it off from its source? No one knows for sure. Just dream visions of a mountain and river when it’s no longer as it was in the past.

The young are no longer interested in ancient tales. They’re happily singing and drinking raucously in the wine bars. Only the managing council of the market is working hard. Y Wen appeared much older. Managing the entire market isn’t easy! Now and then Ma Noi to Y Wen points this out:

“Be careful, you’re taking care of the market, but don’t forget you’re also the village chief”.

“Y Wen laughed:

“These are different days old man! The world out there is moving forward five to ten times faster than our people, Kroa is slowly following from behind. They’re like elephants, Kroa people are like ants. I’ve been to town and seen it, there are unbelievable things you see with your own eyes, taking it back to Kroa no one will believe”.

“Like what?”.

“For instance, their markets are a hundred times bigger than this one in Kroa, people have to push each other to walk, nothing is not available. Right by the market, there are places where the customers after they enter can take off all their clothes to bathe, there are people there to scrub you, after relaxing there go out for a drink”.

Ma Noi queried:

“How much does it cost each time?”.

“Probably a couple hundred thousand”.

“Have you bathed there then?”.

Y Wen embarrassed fumbling:

“No, I’ve only heard about it”.

“Yes, I believe you, I know, that sort of stuff. When I was the village’s chief, I went to town with police officers. I have tried it. I’m telling you this so you know old people can be understanding. But, there’s this, a village chief should remember: You should never bring that damn bathing business into Kroa’s market, you hear me?”. 

“Yes, sir…”.

After the long solemn yes sir Y Wen rushed off to the back of the market, where there was a scuffle in the crowd. It turns out a wine bar owner was demanding a customer to settle his bill.

“Pay now, no more drinking on credit, too much already!”. 

“The coffee harvest is in a few more months, I’ll have the money then” – Y Ní spat, his chin high and obstinate.

The people in Kroa market are all used to this. Old stood looking for a while, listened for a while before leaving quietly. It’s fair to say, Kroa is now different, more or less we’re not starving, no longer having to worry about food, no more going to the district to beg for food to starve of hunger, more prosperous. The electrical dam stole all the good fertile land but in place of it, the village is lit up with light, television to watch and much more. Ultimately, there are now new challenges for a ville chief like Y Wen, very difficult! Difficult like this market for an instant. It’s not possible to be without it, but it’s never easy. Everyday, strange music from far away places floated to the side of Mount Chu Mang as though taunting, in jest, challenged. 

But that isn’t everything. Kroa ville has to be a witness to many odder events. Y Doan children’s green tears, the sickness has spread across the entire ville! In the beginning, waking up one morning, Mí Hoa found her little girl’s face smeared with green fluid. Straight away she went next door, big sis H’Nguin was standing in front of the ladder spaced out/dazed, next to her, her little boy just woke up still crying, his face green like leaves. The two women looked at each other, no one spoke first. Horror was hidden in their eyes. H’Nguin meticulously cleans the children’s faces with a wet towel. But was clean for only a short time, the remaining tears after smearing green their rosy cheeks. “Dear Yang, what’s going on?” – Mi Hoa mumbling took her daughter’s hands and went home, poured more water from her gourd to wash her daughter’s face.

The children caught the sickness first because they cry all the time. The mothers in Kroa quietly hid their children’s sickness, too scared to reveal it. The quiet whispers frightened sideways glance. Despair encircled the Basin.

Until one day, the entire thing fell apart, impossible to hide. That was when the adults caught the strange sickness! It was a day at the end of the week, Kroa market was full of people. A convoy of merchants came from town to sell their wares. Much new curious merchandise: Animals not sure made from what but they could move, sing and can blow a trumpet! Shiny silver necklaces. Most interesting and funny was that the merchant has black skin like the bottom of a pot, not once screamed or cried out to invite customers. He sang some song that in an instant anyone in the vicinity started to laugh, and couldn’t stop. A little at the beginning, then it escalated, continued until no one could hold it in.

Laughter is contagious, from one person to the next. Laughing so much, they were in tears, nose running. The merchant was encouraged by the crowd and their laughter was even more enthusiastic with his performance. Until he discovered an issue: It seems the people around him couldn’t stop laughing! Hugging each other in laughter! And, the craziest thing, their faces just now were normal, only a minute later all green! Their faces were dripping with green fluids and continued to laugh.

The merchant, terrified left everything and ran, screaming as he ran as though a ghost was chasing him, dare not look back. Seeing the merchant running screaming, everyone looked at each other, not understanding what had just happened. Other people rushed over to look. Y Wen stepped out from the market head office with his stick, asked aloud: “What happened? What’s going on?”. No one answered. The people surrounding the merchant from before were still laughing. Haha, hah hah, heh heh, hi hi… Y Wen recognized the familiar faces, they were all from the ville.

“Mí Hoa, Mí Len, H’Vul too… laughing at what?”.

Still, no one answered. H’Vul caught sight of the ville chief, grabbed his hand, shaking it like crazy, and continued to laugh. Y Wen couldn’t pull his hand back, his lips shaking, not knowing why, he just stood there without a word, allowing H’Vul to pull at his arm, swaying, shaking, and in the end, as though someone had made him do it, he opened his mouth and began to laugh aloud. A minute later the ville chief Y Wen’s face was as green as leaves.

The visiting vendors from outside the ville quietly collected their things and left that very morning. A small moment, Kroa market turned into a vacant lot littered with garbage, empty bottles and broken crockery. The head of the management committee, Y Wen standing in the middle of the Kroa villagers couldn’t stop it from walking away. Only snapped out of it hearing old Ma Noi’s voice shouting: “What’s happened? What’s going on? Go home, go…”. Y Wen dropped to the ground, said, take each other home, everyone goes home… Those well from inside the ville came to collect their family. Walking home staggering, their shadow flickering like spectres in the afternoon light. The laughter fell into the water trough and drifted away seeping into the cracks between the dark black rocks rustling by the side of the road. 

Old Ma Noi to Y Wen to organise an emergency meeting at his house. It’s been a long time, Ma Noi heading an important meeting regarding the ville. The wood fire in the middle of the house burning brightly, lighting a couple of dozen important faces in the ville. Waiting for the people arriving at the end to settle and find a place to sit, old Ma Noi began:

“Hello everyone, the thing is, village meetings are a job for ville chief Y Wen, but the meeting today is very important, so here I am. What’s happening in Kroa the last few days can’t be buried anymore, both old and young know this, there’s no need to repeat it. Mí Hoa family, Mí Len family, and Ma H’Juil… all caught a strange sickness…” – Ma Noi stopped for a moment, stared at the dancing flames in the stove, continued, his voice more quiet – “Never in Kroa ville has there ever been such a strange sickness. I want to ask all of you to honestly share how you feel and what you do know, in the view of all the Ama, Ami sitting here, why is Kroa in this state today?”.

No one said a word, in the group of solemn faces. Traversing the evening sky, a T’Lang bird’s anguished cry. Someone eventually spoke, it was Ama H’Juil:

“An elder is asking me why, I don’t know, people sitting here, no one knows. My kind daughter, healthy, hard-working but ever since the start of the sickness till now, she’s too embarrassed to leave the house…”.

“Yesterday afternoon, at the water bay bathing washing clothes, a gathering of women hugged each other laughing until it was dark before they even bothered to gùi water home to cook dinner – someone said it could be Ama Len”.

“Yes, those with the sickness each time they see each other, near each other they burst out laughing, and can’t stop…”.

“Since the start of the sickness my wife can’t cook anymore, she stays in bed and won’t go outside”.

Y Kuk’s maternal grandmother ploddingly stepped forward crying:

“It’s my fault, all this is my fault…”.

Surprised, everyone’s eyes were on the elder. Ma Noi brought out a rattan chair for her but she refused to sit. The elder continued:

“The green tears sickness, my grandchildren have had it for a while now. Y Kuk, Y Sien, and little H’Mary as well, they all have it, but I was too afraid to tell…”.

The dozen people also remained silent. No one could resent a struggling elderly woman. Ma Noi queried further:

“How long ago was a while ago?”.

“Since H’Nhi left the ville for town… All three children cried, like leaves their faces green…”

All were again silent. The sound of the elderly woman crying fell through the cracks of the timber decked floor, dissolving into the darkness. In the end, Ma Noi had to speak:

“It’s no one’s fault, Yang’s punishing Kroa and that’s it…”.

“Yang is punishing us!” – they’ve all had this thought, but no one dares to speak of it, only after it was uttered aloud by the village elder, in those dozens of heads sparked a fire that had extinguished any remaining hope. Ma Noi didn’t know why he said it aloud either. The village elder’s words had to be feared, had weight,  it could make an ox fall to its knees, let alone the fragile people of Kroa. The old man continued, quicker, as though there was a need to bury the last exclaim: 

“But, the important thing here is to find a cure…”.

The commotion from the back:

“With what? Medicine? Or should we bring in a shaman as we used…”.

“Invite a doctor from town? Would medicine from town cure Yang’s curse?”.

“We should get a shaman from Mtha?”.

  The ville chief stood up with finality:

“No shaman, we shouldn’t bother with superstitions, the district officers have already made a point of it. We have to invite a doctor!”.

Old Ma Noi is quiet. All were quiet. Mount Chu Mang was also quiet as though a storm was coming.

The next day, a convoy of doctors arrived from town. The van parked right in the middle of the empty market. Fully dressed in white from head to toe they stepped out.  First off they visited Y Doan’s house. The elderly woman seeing the people in white quietly went to look for her grandson Y Kuk. The doctor said: “Mother, who is sick, where are they?”. Chief Y Wen ordered: “Aduôn go and look for Y Kuk, for treatment”. The elderly woman looked everywhere but couldn’t find him. The convoy of doctors headed to Mí Hoa’s house. Mí Hoa, hearing of the arrival of the doctors, hid behind a shrub at the back of the house. She sat there quietly the entire afternoon because she was afraid of doctors. She wanted to run away but there wasn’t enough time. The doctors were already on the outside deck. H’Juil reluctantly came out. A male doctor asked:

“How long have you been like this?”.

“Only recently”.

“Exactly from when?”.

“From the week before”.

“How did you feel when you got sick?”.

“Same, if I wanted to laugh I laughed when I laughed the tears…”.

Y Wen encouraged:

“Tell the doctor exactly what happened so they can find a cure”.

The doctor continued with the questions:

“What do you eat, sleep okay, and the usual activities, have they been affected?”.

“Normal”.

“Normal like how?”.

“Means I still eat, sleep and do everything as usual…”.

The questions went on for a while, and the answers came for a while, they noted everything with pen and paper. Old Ma Noi carefully surveyed the doctors’ activity, and couldn’t work out how it was possible for the doctors to cure the patient from asking those questions. He took a chance:

“Dear doctor, asking all these questions would cure the sickness”.

All the doctors laughed in unison, truly embarrassed the old man. A doctor explained:

“There’s still a physical examination and blood analysis!”.

“That’s why I asked!”.

H’Juil screamed, his tears like squirts of lemon juice, all over the doctor’s white coat as he inserted a needle to draw blood. Another doctor produced a small glass vial the size of a finger to collect the tears on H’Juil cheeks but couldn’t, gave up.

After that, the doctors circumvented one round of the ville, all the way to the water source, looking at it for a while before they left in their van. After the van was out of sight past the patch of wild grass by the side of the road the villagers found Mi Hoa crawling out from the brushes in the garden behind her house. Y Wen annoyed:

“The doctors were here to see you, why did you hide Mi?”.

“If I know why then I will tell you. I was scared – Taking H’Juil hand, asked – Well, did the doctor work out what kind of sickness this is?”.

H’Juil immediately pulled his arm back at the hint of someone touching his arm, found out that it was Mí Hoa, and fell into her arms. The two of them hugged each other. Mí Len, H’Bia and H’Yao, not sure from which bush they crawl out from, rushed over hugging each other as well, all crying… They held onto each other’s arms, shaking and pulling. Old Ma Noi witnessing it ran after the white van with the doctors shouting:

“Doctors, tears, we have tears…”.

But the van was too far gone. The hopeless cries of the old man disappeared into the blinding red dust clouds left behind by the speeding van then after being blown away by the wind to the other side of the mountain…

The corroding exhaustive wait came after that. All ears were on the road into the ville, listening to any kind of movement from a white van. At every sign of noise, a couple of hundred chests burned with a mixture of dread and a glimmer of hope. In the end, the white van with the doctors never came to Kroa once that entire dry season that year. Anxious, Ma Noi insisted Y Wen leave for the district office to find out. Y Wen came back, with a piece of paper, stood beneath the kơnia, read it out loud to Ma Noi: “District department of health… To the community… After collecting the samples… we are continuing our investigation… we advise you to continue to follow the disease, report it back…”. After listening, Ma Noi grabbed Y Wen’s collar screamed:

“What does that mean? You understand what they’re talking about?”.

Y Wen paled, fumbling:

“I’m like you, that’s all they said, that’s all I know, I get it…”.

Ma Noi dumbfounded and let go of Y Wen’s collar, spoke as though he’d lost his mind.

“Forget it, we should go home son!”.

The two sad shadows headed towards the water trough, and in minutes sank into the deep black shadow of Mount Chu Mang.

Ever since the discovery of the strange sickness conflicted with the people of Kroa, all the stores have completely cleared out and dare ever to come back. Now, the market has been abandoned and became a shelter for the cattle in the ville. In the afternoon, after a stomach full of water and grass, they won’t return home, instead casually enter the market, choosing a high clean dry place, hovered together chewing grass then they sleep there overnight. After a time, the spacious market became a yard covered in lumps of cow dung. The Kroa people returned to their fields. Even though they were plagued with a tormenting strange sickness at first light, groups at a time without fail went up to the fields. The temporary hay shelters are popping up as before, and from its roof, the streaks of rising smoke, plump and full as though nothing traumatic has ever taken place.

But, it seemed tragedy won’t let go of the Kroa people. The misfortune continued to follow each other one after the other, like rain at the start of the wet season. The pieces of rich soil after a time in human hands turned barren. The cogon grassroots gone for so long now are budding sharp, spreading evenly across the fields. Gourd, corn seeds were sown before it had a chance to show were covered in cogon. Old Ma Noi had to visit every field to encourage each person.

“Ah no, this species of cogon, we’ll have to dig very deep for its roots, pick out all the roots…”.

Following Y Wen’s suggestion, all worked together at once to clear the cogon, complete one family field, we’ll then to the next family’s field. Kept it up like that, by the middle of the wet season the entire spine of fields in the Basin was cleared of grass, displaying its naked bright red back in the sunlight. There was still time. The seeds were sown quickly. The land quenched, left is the wait for seeds to germinate, grow. But the weather was like a crazy person chucking a tantrum. It wouldn’t rain when it poured. Rotting all the seeds sown. It had to be sown again, there were no words to describe the exhaustion.

While the corn was quietly germinating in the fields in Chu Mang there was a huge incident at the circus. I had a feeling that bad situations eventually never ended well. It was unimaginable how it ended so badly. As always, after the performance, everyone was busy packing up. While the members of the convoy were each doing their part there was a terrifying scream coming from behind the area where the stage was erected.

All came running. No one could believe their eyes: The bull elephant with no husks took a swipe at the convoy chief, wrapped its trunk around him and raised him up. He wiggled, waving his arms, kicking his legs in mid-air, screaming. Everyone froze. The elephant, for some hateful reason reacted like that, completely different from usual. It was screaming, whipping the human body on the ground. Everywhere was flung blinding dust. Everyone around covered their eyes, dare not look. H’Nhi screaming:

“Stop, don’t, don’t Y Trut no!”.

Hearing his name, the bull elephant shook for a second. It turned to look at H’Nhi, eyes blinking slowly, putting the body down, then quietly left. Now I could clearly see. On the entire of its wrinkly body, hairtail gone. It was pathetically skinny. From that time on, I never saw Y Trut again. It was possible he managed to escape into the wilderness, it was also possible that he was killed trying to escape, I don’t know for sure.

A murder took place. The convoy chief died, the circus-like a snake without a head. I sat spaced out dazed, not knowing if I was happy or sad. H’Nhi alone is truly sad. She lay in bed for half the week and didn’t leave her room. Y Sien confided:

“Kra, aunt H’Nhi is pregnant, did you know that?”.

“Kec, kec…”.

“Pregnant means there’s a baby…”.

“Kec, kec…”.

“With the convoy chief’s kid!”.

“Kec, kec…”.

He didn’t bother to answer my question anymore, rubbed his eyes, went back to his sleeping quarters. I barely cried, but this time the tears poured and wouldn’t stop. Why H’Nhi? Why does it have to be like this? I felt the burning fire in my chest. I was going crazy, my eyes exploded with amber sparks. In the middle of the sparks, I saw H’Nhi with a stomach like a floating gourd. I jumped up, alone I took to the road. Y Sien raced after me, yelling:

“Kra, Kra, come back, you’ll die if you get lost…”.

So what if I die? I didn’t care to listen. I ran. By my side, so many people, with small and big vehicles in a rush. Some running the other way, some in the same direction, people crossing, people running along, all over the place. It felt like I had turned into the wind. Eyes of many strangers were upon me, surprised. People screaming, stupid monkey, catch that stupid monkey… I ran faster. It seemed they tried to catch me, there were sounds of rocks flying. I began to worry, seeing a green tree grove ahead, I jumped headfirst into it. In the end, by the time I got my senses back I was already on top of a tree in somebody’s garden.

I had no strength left by the time I found myself back in Kroa. Days and nights continuously running swinging from branch to branch, afraid fearful of every sound. By the time I set foot on the abandoned plot where the market used to be H’Nhi and her niece and nephew were already there. I don’t know how they got here. I asked Y Sien but he won’t say. He was busy cleaning up a store for a place to stay. I guessed, H’Nhi will stay here to have the baby. She doesn’t want to return to the ville? But who’s going to let her? A wife who abandoned her husband for another man, like pot taken from a home, cracked and chipped. Where would a woman with a blooming huge stomach in front of her go? Give birth where? Poor H’Nhi, why did everything turn out this way! H’Nhi looked into my eyes for a long time but said nothing. Her eyes dry, unrecognisable, nothing left of the eyes of old. I made up my mind to stay with H’Nhi in this abandoned market without reservation. In this life, I will follow her until my eyes are closed, even if she knows not why.

H’Nhi said:

“Y Sien, H’Mary, both of you should go back to Kroa, go home with your maternal grandmother, with your big brother Y Kuk, with your father. I can stay back here alone. You must go back to the village, a tree needs its roots, without it will die, do you both understand!”.

Y Sien sat head down silent, said nothing. H’Mary quietly cried. The rosy cheeks of the young lad in moments drenched with tears dyed completely green.

Exhausted, I sat witnessing the farewell between the youth and their aunt H’Nhi. Not a farewell to leave for anywhere far away but for a simple few steps passing the water trough to go back to the old village. Dear Yang, only one water trough, only a few steps but more of an invisible boundary H’Nhi couldn’t possibly cross. She couldn’t return because she had abandoned the village, fell pregnant with another man’s child, not her husband.

“We’ll come back, auntie! – H’Mary said after she cleaned up her face before stepping past the water trough going back to the old decrepit house in the middle of Kroa. She turned to me, H’Mary continued – Kra, are you going back to the forest, the ville or staying here with H’Nhi?”.

“Kec kec…”.

“You want to stay here? That’s good”.

“Kec kec… I don’t know anywhere else to go, I’ll stay here with H’Nhi, how could anyone leave at a time like this, I won’t do that!”.

H’Nhi looked at me, didn’t say anything, tears streaming. The sound of footsteps of the children she loved most were further and further away, their shadows completely out of sight at the end of the road heading towards the underground water trough. She dropped onto the raised deck at the front of the store and wept: “Dear Yang!” then there seems to be a calmness. As though something inside H’Nhi fell apart and there was no way I would know for sure. She had a constant temperature. I looked through her bag and found a cloth to cover her. H’Nhi groaning:

“I’m cold, Mary dear!”.

I didn’t know what to do. At that very moment, I really resented Yang Diê. Why couldn’t I have been human in this life! I grabbed H’Nhi, hugged her, hoping she’ll be less cold. Dear Yang, it has come to this, this sad pathetic stage, I’m allowed to hold my H’Nhi in my arms. In the end, I get to hold H’Nhi. H’Nhi shall belong to me, no matter what pain, struggles comes our way, I’m sure of it. Now, I finally get a chance to look at H’Nhi’s face clearly. Thick lashes fell off rosy sun tanned cheeks. Under her chin, light veins beneath pale skin. I saw in it, an entire horizon of a familiar Chu Mang, I could hear the loud rushing Serepok river diving across the wilderness, the sound of horses’ hooves amidst the mead. The memories of our last life linger still on the face of the person I love. Including the smell of the forest, like a dream just as sweet.

“Mary! – She was twisting and turning, her lips moving barely audibly weak – “water, water Mary!”. I ran quickly down to the familiar water trough of Kroa ville, grabbed a broken gourd someone left behind, and collected the water for H’Nhi.

In Chu Mang, closer to the end of the wet season, the rain was more relentless. The red clay roads are flooding, muddy and sticky. I feed each sip of water to H’Nhi. Her blue pale lips never stopped quivering, under her skin a light pulse. I salvaged anything I could to cover her body then lay down next to her. Tiny icy cold water droplets fell through the door of the store. An entire dark grey horizon in front of our face. 

Within the storm, there seemed to be sounds of someone constantly moaning. I listened intently, the sound of moaning disappeared, there seemed to be the sound of footsteps heading our way. I jumped up and headed for the door. On the road from the ville, a small flickering frame of a person, with a familiar gait. Far away, Mount Chu Mang was flexing its shoulder bearing the sky and I still couldn’t work out who it was. By the time the drenched image of the person stepped into the store, I was surprised: It was Y Wen! How did Y Wen get the news of us so quickly, H’Nhi being here and arriving at this very right moment?

H’Nhi still lay motionless on the deck, her lips quivering now and then as though wanting to say something. Y Wen threw his raincoat right there, and approached H’Nhi. I was still standing there like a tree, yet to know what he was up to. All of a sudden, he bent down cupped H’Nhi’s blue pale face in his hands, leaning his cheeks on her face and wept. Y Wen crying between incoherent choking words. The grasping choking cries felt like sharp bamboo ropes cutting the pads of my feet. In moments, both of their faces were a deep green because of the tears! Dear Yang, no longer human faces, these were the faces of demons, of the carved wooden statues that had been buried for a long time in the ground just dug up!

Y Wen lifted his head and looked at me, in his eyes a flare of light difficult to decipher, no surprise, not resentment, not jeering, nor exactly embarrassment, definitely not a challenge, but the entirety of all those things plus a touch of demonic and fresh blood. Y Wen asked me:

“How long has she been sick? When did you guys arrive?”.

“Kec, kec…”.

He stopped asking, quietly ran straight back to the ville. Before he was even missed Y Wen was back. He brought food for H’Nhi. And when Y Wen sat by the deck feeding H’Nhi a spoon of rice congee at a time the tears never stopped rolling down his cheeks, the tears of the deepest of green like leaves in the forest during the rain in Chu Mang. 

One day, two days, H’Nhi eventually could sit up. Y Wen as always by N’Nhi, except for when he’s gone home to collect food and medicine. There’s now a rosy colour on H’Nhi’s face, her dark eyes alive. When she looks into Y Wen’s eyes it seems from there, gently flows a Kroa spring. As for me, sitting by both of them, seeing that water spring, a chill went through all the way to my head, a small death. I knew the love between Y Wen and H’Nhi has never faded, the Kroa spring in H’Nhi’s eyes told me that. As for me, in the end, nothing but a wrinkly faced monkey hovering around her! I couldn’t think past this point, and every time Y wen held H’Nhi in his arms I weathered the rain and wind left the shelter. Wandering around ending up in Kroa ville.

The first to find me was actually the old village elder Ma Noi. The old man is still commanding as before. Shouting loudly:

“Hey silly monkey, when did you come back, why didn’t you come home?”.

“Kec, kec…”.

“My house, who else!”.

“Kec, kec…”.

“I’ve been waiting for you so long, I probably have an ulcer in my stomach!”.

There’s someone waiting for me in the Basin? Many days wandering the streets with the circus, never did I entertain such a thought! Ma Noi’s caring eyes made me want to cry. Did I follow Ma Noi home, where else is there to go?

I didn’t have any way of finding where I used to live. Ma Noi’s house is very different from what it used to be. No longer a wooden house with a wooden ladder-like before but a house built like the ones in town. The old house is still there undemolished and is used for storage. Old Ma Noi said:

“You think it looks strange? There are many homes in Kroa like this, do you know why?”.

“…”.

“Because there’s no wood left in the forest, no wood left to build homes…”.

I was quiet, and didn’t say a word. Mount Chu Mang stood imposingly in front of me and said nothing. I took the corn bit into it, the corn not as creamy as it used to be. On the way home, many eyes were viewed with no recognition. Is it because I’m no longer a person of Kroa? Can’t be!

Waiting for me to finish the corn, old Ma Noi continued:

“So you’ve all returned to the Basin, I’m happy but more worried than happy”.

“…”.

“There’s so much to worry about, and what I’m worried about most I know you already know…”.

“Kec kec kec…”.

“You motherless fatherless kid, you want to pretend you don’t know! H’Nhi has been home for the last few days you don’t think I don’t know?”.

“…”.

“And she’s about to have a child…”.

“And Y Wen sneaking around taking care of someone else’s wife…”.

It turns out. The old village elder was aware of everything, not missing a single detail.

“It’s a big problem, breaking the law of tradition. Y Wen is still the Kroa village’s chief, he has a wife, H’Nhi is still that drunk Y Doan’s wife… How can I not worry?”.

I looked carefully at Ma Noi’s face, his square face, deep-set drooping eyes, the hair on his top lips peppered with grey. Ma Noi looks more and more like my old Âng those days long gone. I wanted to ask if H’Nhi going to be punished then thought against it. Old Ma Noi continued to talk to himself:

“They’ll be all this trouble because of them, that drunk will blow every up you’ll see!”.

It wasn’t long, when I was at Ma Noi’s house out at the water trough was trouble. Y Wen after seeing N’Nhi out at the market crashed into Y Doan’s spindly face coming from the ville. Breath stinking of alcohol. Y Doan in a slur of words:

“Hey kid, Y Wen, where did you come from, and not say a single word of hello to your elder?”.

Y Wen didn’t reply, stood glaring back, like a gecko staring down a warbler. Encouraged seeing that Y Doan continued:

“You’re the ville chief but you look down on people as if I don’t know where you’ve just crawled out of? You went to take care of my wife who’s having a baby…”.

“…”.

“Haha, so the ville chief is a fool trying to steal someone’s old wife…”.

“Y Wen’s eyes already rolled all the way back he continues to quietly stand his ground. Y Doan staggered passed him, lips continued mumbling:

“You’re a kid eating scraps, I’m an adult, I’ll let it go, I have to go and visit my continued the line wife…”.

Y Wen tightened his fist, looked up at the sky, opened his mouth as though to say something but a flock of excitable phí flew past his head. A plop of poop fell on his forehead, like white plaster. Y Wen ran for the water trough washed for a while before dragging himself home.

How much trouble Y Doan caused H’Nhi at the market, I don’t know. What I do know, after that, the village was in an uproar like some natural disaster. There were big and small talks, I couldn’t possibly hear it all. But I could clearly predict, they were talking about the chief ville Y Wen and H’Nhi. Ede people of Chu Mang are kind people, they live together in the village in harmony, but still, they uphold traditional law with no exception. People can feel sad for H’Nhi having to continue the line with her alcoholic brother-in-law then to be exiled from the ville, but no one can forgive the ville chief Y Wen. A ville chief, with a wife, even without a wife there are many beautiful young women wanting to take a husband, why did Y Wen continue to stick to Y Doan’s wife and won’t let go? Furthermore, Y Wen should know it is forbidden according to traditional law! I also heard here and there, Kroa ville is falling apart more and more, Yang punishment of weeping green tears is all because of chief ville Y Wen, because of traditional law the head of the ville has been the perpetrator. 

Old Ma Noi asked me:

“Kra, you’re very clever, you go everywhere, know lots of stuff, what do you think I should do?”.

I could only scratch my head. For me, hazing is a traditional law hard to grasp but can’t be changed(must be followed). Ma Noi seeing me quiet didn’t push, talked to himself:

“We’ll have to look for a new ville chief!”.

I get it, the village elder has spoken, which means it has been decided.

Y Wen seemed to have predicted his fate, or he didn’t see being ville chief as important, hence, before Ma Noi had a chance to call for a village meeting to discuss the deposition and impeachment of Y Wen according to the village’s traditional law to decide the punishment he was already gone. Certainly, H’Nhi was no longer there in the temporary store at the market. Early in the morning, by the time I arrived at the store it was already abandoned, any trace of human existence there had gone cold. Once more, H’Nhi has left me without a word.

Again more people of Ede Dham in Mount Chu Mang abandoned their village.

Mình nói với ta rằng, mình muốn vẽ một bức tranh, bằng máu của mình, với hai màu xanh và đỏ. Ta cãi ngay, vẽ bằng máu thì chỉ có màu đỏ thôi, làm sao vẽ màu xanh được. Mình nói, máu của mình có lúc màu xanh, vì thế, vẽ được hai màu ấy. Tranh gì mà chỉ hai màu? Đó là gương mặt quỷ. Thôi thôi, ta van mình đấy, đừng nhắc chuyện ấy nữa, ta chán lắm! Mình nói, không thể khác được. Những cái mặt nạ của quỷ rơi trên thảo nguyên, có nhiều đứa trẻ không biết đã nhặt lấy, mang vào, thế là liền biến thành gương mặt khác, trông rất thảm. Mặt gì mà chia ra làm hai nửa rõ ràng, phía trên màu xanh, phía dưới màu đỏ. Những đứa trẻ ấy liền được đưa đến một nơi ở cách li với dân làng, một khu đất bên nghĩa địa, nơi có những ngôi nhà mồ tạm bợ ở rìa làng. Đêm chúng đói sữa, gào khóc, người trong làng không ai ngủ được. 

Có một gã thầy cúng khuyên rằng, hãy vẽ trên các cánh cửa những nét vẽ bằng máu, thì sẽ trừ được ma quỷ. Nhiều người đã thử, nhưng vẫn không ăn thua. Đêm đêm, tiếng khóc đói sữa vẫn vọng về nhức nhối tâm can. Rồi một đêm, không còn nghe tiếng khóc, mọi người lại bổ nhào chạy đi tìm chúng. Họ thấy, bên những ngôi nhà mồ đổ nát, những đứa trẻ nằm chết bên cạnh nhau, hai tay đứa này đang bóp cổ đứa đối diện. Những cặp đôi nằm quay mặt vào nhau, mắt trợn trừng.

Mình nói rằng, mình vẽ những bức tranh bằng máu để tưởng nhớ bọn chúng, những đứa trẻ đáng yêu. Và cuối cùng, mình đã vẽ xong, nhưng đó là một bức tranh tối nghĩa, khó hiểu. Không phải mô phỏng khuôn mặt người, mình vẽ một hình vuông, chia làm hai ô bằng nhau, một ô màu đỏ khé, một ô màu xanh lá cây, tất cả đều vẽ bằng máu nhão nhoét, hoảnh khô.

Mình treo bức tranh đó trước nhà mình. Có một người phụ nữ mắt sáng như sao, miệng cười như hoa, đi qua, ngó vào bức tranh rồi ôm bụng cười ngặt nghẽo. Úi giời ơi, bà ta thốt lên một cách khó khăn, thế này mà gọi là tranh à? Giời ơi, cười chết mất thôi! Đây là một sự bôi bác vào nghệ thuật. Nói rồi bà ta rút trong túi bên mình ra một bức tranh khác. Bà đút ngón tay vào miệng rồi rút ra chấm vào viền bức tranh và nhanh chóng dán nó chồng lên.

Mình nói, bức tranh ấy vẽ một cảnh đông vui nhộn nhịp. Người rất đông, váy hoa sặc sỡ, sau lưng mang gùi, họ đang nhảy múa xung quanh một ngôi nhà cao chót vót. Trên nóc nhà có cắm cờ với tua rua nhiều màu. Ngôi nhà đã nghiêng, sắp đổ. Mọi người đang mải ngắm tranh thì người đàn bà ấy lặng lẽ bỏ đi. Khi một người phát hiện ra rằng, người đàn bà kia đầu trọc như một quả bưởi thì mọi người mới sực tỉnh. Họ hoảng hốt hỏi nhau, đầu tròn, không có tóc, rõ ràng nó là quỷ! Hèn gì, nó nói giọng lơ lớ, ối giời ơi…

Mọi người xúm lại bóc bức tranh kia ra nhưng không được, nó đã dính chặt vào gỗ. Nhiều người bực bội đã văng tục, chửi rủa, còn con quỷ thì đã đi xa, chỉ còn lại tiếng cười thánh thức, giễu cợt.

Khi tôi đang lang thang qua các vùng đất khác nhau với đoàn xiếc thảm hại của gã đoàn trưởng người M’nông tham lam đáng ghét thì buôn Kroa đã kịp lột xác để trở thành một khu dân cư sầm uất. Ngay giữa sân trường học bây giờ đã trở thành một cái chợ đông đúc. Những ngôi nhà mới mọc lên với hình thù xa lạ. Không phải nhà sàn của người Êđê Dham nữa mà là nhà gạch kiểu người ngoài phố. Một con đường rải nhựa màu đen từ ngoài Uỷ ban xã kẻ một đường thẳng tăm tắp chẻ buôn Kroa thành hai nửa bằng nhau. Nửa trên gần sát trường học tức là sát chợ, nửa dưới sát xuống phía ngòi nước và con đường nhỏ vào núi Chư Mang. Hai bên đường, hàng quán từ từ mọc lên. Những biển hiệu viết bằng thứ chữ quái quỷ gì không ai đọc nổi. Nhưng không cần phải nhìn biển hiệu thì chỉ cần ngửi mùi cũng biết được hàng nào bán thức gì. Quán bán bún thơm ngậy mùi nước dùng, quán chè vị ngọt khẳn bu đặc ruồi, quán nhậu lúc nào cũng gây gây mùi thịt nướng cháy khét, hàng quần áo phảng phất mùi thuốc hăng hắc… Chủ các hàng quán ấy đa số là người Juăn ngoài thị trấn vào mở. Người Êđê xưa nay ở với núi rừng, không quen buôn bán, bây giờ trở thành đội ngũ khách hàng đông đảo của chợ Kroa. 

Thực ra, có chợ mọc ngay giữa buôn làng, mọi việc tiện hơn nhiều. Bất chợ nhà có khách, trong khi thịt khô trên bếp đã hết, chạy vù ra chợ mua miếng thịt về làm cơm đãi khách. Với những phụ nữ Kroa thì khỏi phải nói, cái chợ xuất hiện đã làm họ khoẻ chân hơn. Không còn cảnh gùi từng gùi hàng ra tận chợ huyện xa xôi để bán. Chỉ đặt gùi ngay cạnh đường vào chợ, đứng đấy chuyện trò một lúc, thế nào cũng có khách mua. Gùi măng, mớ nấm đã trỏ thành cái bán được, thu được tiền, kể cũng tiện. 

Già Ma Noi từ lâu không làm buôn trưởng nữa. Công việc ấy, giờ là của Y Wen và đám thanh niên. Buôn trưởng Y Wen kiêm luôn công việc quản lí chợ. Ma Noi chống cái gậy bằng gộc le đi từ đầu này đến đầu kia chợ, nhìn hết thứ này lại ngó sang thứ khác, miệng lẩm bẩm điều gì không ai nghe rõ. Hết lẩm bẩm một mình, ông lại hướng ánh nhìn sáng quắc của mình lên chiếc loa treo trên ngọn cây đang phát ra một bài hát gì đó bằng tiếng Juăn. Vừa lúc đó, Y Wen bước từ trong quán bún ra, mặt đỏ gay. Ma Noi hỏi:

“Mày cho nó hát cái gì đó?”.

Y Wen nhìn Ma Noi rồi ngẩng đầu nhìn lên chiếc loa như cái mũ màu trắng trên ngọn cây, cười vui vẻ:

“Cái loa đấy già ơi, nó hát rằng, núi rừng này là của ta, từ khi có Đảng, đồng bào ta làm chủ, cuộc đời phơi phới như dòng nước tuôn trào…”.

Già Ma Noi nhíu mày:

“Thật thế hả? Nước tuôn trào hả? Vậy thì tốt?”.

“Thật, thật” – Y Wen vừa nói vừa bước vào góc chợ, nơi vừa dựng lên tạm thời một cái nhà vệ sinh để phục vụ bà con đi chợ.

Già Ma Noi lại thong thả chống gậy bước đi. Già đi đến phía cuối con đường thì gặp Y Kuk gùi nước từ phía dưới ngòi nước đi lên. Những can nhựa màu trắng đựng đầy nước chất cao trên chiếc gùi to. Lưng nó bè ra, gập xuống. Từ ngày có chợ, Y Kuk làm nghề gùi nước cho các hàng quán ở đây. Thấy Ma Noi, nó cụp mắt xuống nặng nhọc bước qua. Ma Noi hỏi:

“Y Kuk, có tin gì về H’Nhi và thằng khỉ Kra không?”.

Nó dừng bước, nặng nhọc ngoái người lại nhìn Ma Noi rồi lắc lắc đầu. Ma Noi đứng im, dí đầu gậy xuống mặt đường, nhìn nó bước tiếp cho đến khi khuất hẳn sau dãy hàng quán dày đặc. Mấy amí gùi hàng ra chợ cất tiếng chào, Ma Noi cũng không nghe thấy.

Những đổi thay của buôn làng đang diễn ra ngay trước mắt già, cuồn cuộn như nước sông Sêrêpốk hung hăng đi ngược. Dòng nước ấy đủ tắm mát cho cây cối nương rẫy nhưng cũng có sức mạnh cuốn phăng nhà cửa bò heo và cả con người nữa. Bước đi nặng nhọc đầy cam chịu của Y Kuk khiến Ma Noi nghĩ ngợi nhiều. Người Êđê Dham vùng Lòng chảo núi Chư Mang xưa nay có bao giờ cụp mắt xuống bước đi như thế? Những ngày buôn làng đen tối nhất, bọn giặc phương xa đến đốt nhà đốt rẫy, càn quét bắt người, đôi mắt của người Êđê Dham cũng không thảm hại như thế. Lửa vẫn bùng lên, gió vẫn hát lên. Tại sao bây giờ lại ra nông nỗi?

Từ ngày có chợ, Y Đoan không biết từ đâu lại quay về. Từ ngày đâm đầu xuống ngòi nước suýt chết rồi vợ nối dây bỏ đi, Y Đoan cũng lang thang vật vờ như cái bóng. Nhà nào có đám, buôn nào có việc, hắn đều biết và mò đến tìm rượu. Y Đoan ngồi một mình ngoài chân cầu thang, mọi người không ai bảo ai đều đem phần đến cho hắn. Y Đoan ăn ít nhưng uống nhiều, uống say ở đám này, lại xiêu vẹo dò dẫm bước đi đến nhà khác, đám khác. Bây giờ có rượu ở chợ, Y Đoan không phải mất công đi đâu nữa. Đến trước quán bán bún, hắn đứng nhìn vào, lặng lẽ. Thế là người chủ quán biết ý rót cho hắn một cốc rượu đầy. Hắn uống xong, trả cốc, lại đi. Mấy lần, thấy cha say quá nằm ngay dưới gốc cây đầu chợ, Y Kuk xốc cha nó dậy, cõng về nhà. Nhiều lần như thế, YKuk cũng chán, không cõng nữa. 

Không chỉ có mình Y Đoan say, từ ngày có chợ, quán nhậu mở cửa suốt ngày đêm, bọn thanh niên cũng thường xuyên ra chợ nhậu. Nhiều bữa gây lộn đánh nhau ầm ĩ. Thằng Y Sức con nhà ma Nhé cạo trọc đầu, hai tai bắt chước đeo khuyên như đàn bà, ngồi nhậu từ sáng đến tối. Bọn bạn nó, dăm ba thằng khác, cũng học đòi xăm trổ đầy mình, mặt đỏ bầm vì rượu. Chúng nó coi chợ là nhà, coi gốc cây đầu chợ là giường, không thèm bước qua ngòi nước để về nhà nữa. Mẹ thằng Y Sức mấy lần ra chợ kéo con trai về nhưng rồi đâu lại vào đấy. Nó về buổi trưa thì buổi tối lại thấy cởi trần ngồi uống rượu trước quán. Bà mẹ khóc cạn nước mắt. Thằng con bảo:

“Chờ khi nào tui chết bà khóc một thể…”.

Bà mẹ gào lên:

“Tại sao lại như vầy hả con! Yàng ơi…”.

Tiếng kêu đau đớn ấy có thấu đến tai các Yàng không thì không ai dám chắc. Gió từ trong núi Chư Mang lồng lộng thổi ra, cuốn bạt đi tiếng khóc ai oán của người mẹ già đau khổ. Trên đỉnh Chư Mang, mây đã lại kéo về chuẩn bị cho một mùa mưa mới. Mặt trời đã biến đâu mất, chỉ còn lại vệt sáng hắt ngược vào đám mây đỏ như ứa máu. Y Wen tiếng là buôn trưởng nhưng lại ít quan tâm đến việc trồng trỉa của buôn làng. Y Wen đã có cái khác để lo lắng, đó là cái chợ. Khi chợ Kroa mở ra, anh ta nghiễm nhiên kiêm luôn chức Trưởng ban quản lý chợ. Mùa màng thì mạnh nhà nào nhà nấy lo, ai có rẫy bắp thì lo trồng bắp, ai có rẫy cà phê thì lo chăm sóc cà phê, ai lo việc nấy, không còn cái cảnh cả buôn cùng vác xà gạc mang gùi rồng rắn kéo đi làm rẫy như ngày xưa nữa. Cuộc sống đã đổi thay nhiều lắm, trong bụng người Kroa, ai cũng nghĩ thế. Những người già thường nói với nhau:

“Không biết rồi nó còn thay đổi đến đâu…”.

Có những đổi thay có thể nhìn thấy bằng mắt và cũng có những đổi thay không dễ nhìn thấy. Như nước dưới lòng sông Sêrêpốk kia, đang ầm ào gào thét lao băng băng qua vùng Lòng chảo bỗng nhiên không rõ vào một ngày nào đó, nó mỏi mệt vặn mình giương tròng mắt đỏ quạch lên nhìn núi Chư Mang rồi lặng lẽ trườn đi trong lặng im vời vợi. Một con đập thuỷ điện nào đó đã chặn dòng nó ở thượng nguồn chăng? Không ai biết rõ ràng. Chỉ mơ hồ cảm thấy vẫn là núi là sông đấy nhưng nó không còn như thuở trước. 

Bọn thanh niên mới lớn thì không thèm màng chuyện ngày xưa. Chúng tha hồ vui vẻ trong quán xá rượu chè hò hét. Chỉ có Ban quản lý chợ Kroa là làm việc căng thẳng. Y Wen dạo này trông già hẳn đi. Quản lý nguyên một cái chợ, đâu có dễ! Thỉnh thoảng già làng Ma Noi vẫn nhắc Y Wen:

“Cẩn thận đấy, mày vừa coi cái chợ, nhưng đừng quên mày vẫn là buôn trưởng”.

Y Wen cười:

“Thời đại đã khác rồi già ơi! Xã hội người ta phát triển bằng năm bằng mười mình, Kroa mới chỉ lẽo đẽo đi theo sau. Người ta như con voi, Kroa bằng con kiến thôi. Con từng ra ngoài thành phố thăm dò, nhiều chuyện thấy tận mắt rồi vẫn không tin nổi, đem về Kroa kể cũng chẳng ai tin”.

“Chuyện gì?”.

“Nói như chuyện này chẳng hạn, cái chợ của họ, phải lớn gấp trăm lần chợ Kroa này, người mua bán chen chân, không thiếu thứ gì. Cạnh chợ, có những hàng quán khách hàng khi vào khỏi cửa là tha hồ cởi hết quần áo vào đấy tắm táp, có người kỳ cọ cho, thoải mái đâu đấy lại ra ngồi uống rượu”.

Ma Noi hỏi:

“Mỗi lần như vậy hết bao nhiêu tiền?”.

“Hình như mấy trăm ngàn”.

“Mày tắm rồi à?”.

Y Wen lúng túng:

“Không, đấy là con nghe kể”.

“Được, tao tin, tao biết rồi, những trò ấy, khi còn làm buôn trưởng, đi cùng cán bộ xã ra thị trấn, tao đã nếm. Nói vậy để mày hiểu rằng người già không hẹp bụng. Nhưng, có điều này, ông buôn trưởng nên nhớ: Không bao giờ được mang những trò hát hò tắm táp khốn nạn ấy về chợ Kroa, nhớ chưa?”.

“Dạ, dạ, dạ…”. 

Y Wen dạ một tràng như súng bắn rồi cất bước đi nhanh về phía cuối chợ, nơi có đám đông đang nhốn nháo cãi cọ. Thì ra là bà chủ quán nhậu đang đòi nợ. 

“Mày trả ngay đi, tao không cho mày uống thiếu nữa, thiếu nhiều quá rồi!”.

“Mấy tháng nữa vào vụ cà phê, tao mới có tiền trả – Thằng Y Ní vênh mặt lên tuyên bố”. 

Mọi người ở chợ Kroa đã quá quen với cảnh này rồi. Già Ma Noi đứng nhìn một lúc, nghe một lúc rồi lặng lẽ bỏ đi. Công bằng mà nói, Kroa bây giờ đã khác, ít nhiều thì bụng đã no, không còn lo lắng chuyện ăn, không còn thấp thỏm lên huyện xin gạo cứu đói. Trong buôn, chừng chín mười nóc nhà thuộc diện thường xuyên thiếu đói, còn lại đã khá hơn. Nhà máy thuỷ điện cướp mất của Kroa những dải đất tốt nhất nhưng bù lại buôn làng có ánh sáng, có truyền hình coi và có thêm nhiều thứ khác. Nhưng nói cho cùng, làm buôn trưởng như Y Wen bây giờ có cái khó riêng, khó lắm! Khó như cái chợ này chẳng hạn. Không có không được, mà có cũng không xong. Hằng ngày, tiếng nhạc xa lạ xập xình vọng vào vách núi Chư Mang như trêu tức, như giễu cợt, thách đố. 

Nhưng đấy vẫn chưa phải là tất cả. Buôn Kroa còn phải chứng kiến nhiều câu câu chuyện lạ lùng hơn thế. Căn bệnh nước mắt màu xanh của anh em con nhà Y Đoan đã lan ra cả buôn! Ban đầu, sau một buổi sáng ngủ dậy, Mí Hoa thấy đứa con gái nhỏ mặt xanh lè những nước. Bà chạy sang nhà bên cạnh, gặp ngay chị H’Nguin đang đứng ngơ ngác trước chân cầu thang, bên cạnh, thằng bé vừa ngủ dậy đang khóc ê a, mặt xanh như lá. Hai người đàn bà nhìn nhau, không ai nói trước. Trong mắt họ ẩn chứa nỗi kinh hoàng. H’Nguin lấy khăn ướt lau thật kỹ mặt mũi cho hai đứa trẻ. Nhưng cũng chỉ sạch được một lúc, khi những giọt nước mắt còn sót lại lăn xuống, đôi má hồng hào của chúng lại nhem nhuốc những vệt xanh lè. “Thế này là thế nào hỡi Yàng?” – Mí Hoa thầm thì rồi dắt con gái về nhà trút quả bầu nước ra rửa mặt cho con. 

Những đứa trẻ mắc bệnh này trước, vì chúng thường xuyên khóc. Những bà mẹ Kroa âm thầm giấu kín bệnh của con mình, không ai dám nói ra. Những câu chuyện thì thầm, những ánh mắt sợ hãi. Một nỗi u ám bủa vây vùng Lòng chảo. 

Cho đến một ngày, mọi chuyện vỡ ra, không thể giấu. Đấy là khi căn bệnh kỳ lạ đã lan sang người lớn! Hôm đó là ngày cuối tuần, chợ Kroa đông khách. Một đám hàng rong từ phố lặn lội tìm vào bày hàng ra bán. Những mặt hàng lạ: Mấy con thú giả không biết làm bằng thứ gì nhưng chúng lại biết đi, biết hát và biết thổi kèn! Những chiếc dây đeo bằng bạc sáng lấp lánh. Vui nhất là người bán hàng mặt đen như đít nồi không ngớt hò hét mời mọc. Anh ta hát một bài gì đấy khiến khách đứng xem xung quanh không nhịn được cười. Lúc đầu còn cười ít, sau dần cười nhiều, rồi cười mãi, không nhịn được. 

Tiếng cười vốn dễ lây, lập tức lây từ người này sang người khác. Cười mãi, cười chảy nước mắt nước mũi. Người bán hàng thấy khách xúm lại cười nghiêng ngả thì càng hứng chí làm trò. Cho đến khi anh ta nhận ra vấn đề: Hình như những người xung quanh không thể dứt cười được! Họ ôm lấy nhau mà nức nở! Và, quái quỷ thay, gương mặt họ vừa đây còn bình thường, chỉ sau mấy phút bỗng chuyển sang màu xanh lét! Những gương mặt dàn giụa nước xanh lè lẹt ấy lại tiếp tục cười.

 Gã bán hàng kinh hoảng bỏ luôn cả hàng hoá, hét toáng lên và bỏ chạy như bị ma đuổi, không dám quay đầu lại. Thấy gã bán hàng rong vừa chạy vừa hét, mọi người nhìn nhau, không hiểu là chuyện gì. Người ta đổ xô lại xem. Y Wen từ trong phòng quản lý chợ cầm gậy bước ra, lớn tiếng hỏi: “Chuyện gì? Chuyện gì?”. Không ai trả lời. Những người vây quanh gã hàng rong lúc nãy vẫn chưa hết cười. Ha ha, hô hô, hi hi, hức hức… Y Wen nhận ra người quen, toàn là bà con trong buôn cả. 

“Mí Hoa, Mí Len, H’Vul nữa… cười cái gì?”.

Vẫn không ai trả lời. H’Vul thấy buôn trưởng đi ra thì ôm ngay lấy tay, lắc như điên như dại, miệng vẫn không ngớt cười. Y Wen giằng tay ra không được, miệng méo xệch, rồi không hiểu sao, anh ta đứng im, mặc cho H’Vul níu kéo, lay, lắc, và cuối cùng, như có ai ra lệnh, anh ta cũng mở miệng ra và bắt đầu cười lớn. Một lúc sau thì mặt buôn trưởng Y Wen đã xanh như lá.

Những người khách đến chợ buôn bán lặng lẽ gom hàng vào bao rời khỏi chợ ngay trong buổi sáng hôm đó. Chỉ một lúc sau, chợ Kroa trở thành một bãi đất trống đầy rác thải, vỏ chai và bát đĩa bể. Trưởng ban quản lý chợ, Y Wen vẫn đứng giữa đám đông bà con Kroa mà không dứt ra để bước đi được. Chỉ đến khi nghe tiếng già làng Ma Noi quát thật lớn:  “Chuyện chi? Chuyện chi? Về, về…”, thì anh ta mới hồi tỉnh. Y Wen ngồi sụp xuống đất, nói, bà con dắt nhau về đi, về nhà cả đi… Người khoẻ mạnh trong buôn chạy ra dìu người nhà mình về. Những bóng người vừa đi vừa nghiêng ngả như những bóng ma trong bóng chiều nhập nhoạng. Tiếng cười lọt xuống ngòi nước rồi lan vào trong những vòm lá đen thẫm xào xạc bên đường.

Già làng Ma Noi bảo Y Wen triệu tập một buổi họp buôn khẩn cấp ngay tại nhà mình. Lâu lắm rồi, Ma Noi lại phải đứng ra chủ trì một cuộc họp quan trọng của buôn. Đống lửa giữa nhà cháy rần rật, soi sáng mấy chục gương mặt đại diện cho mấy chục nhà có người bị bệnh trong buôn. Đợi cho những người đến sau tìm được chỗ ngồi, già Ma Noi bắt đầu:

“Bớ bà con, lẽ ra, họp buôn là công việc của buôn trưởng Y Wen, nhưng cuộc họp hôm nay rất quan trọng, tui phải đứng ra. Chuyện xảy ra ở Kroa mấy ngày nay, không giấu được nữa, già trẻ ai cũng đã biết, không cần phải nhắc lại. Nhà Mí Hoa, nhà Mí Len, nhà ama H’Juil… đều có người mắc bệnh lạ…” – Ma Noi ngừng lời, nhìn lửa nhảy múa trong bếp, rồi lại nói tiếp, giọng nhỏ lại – “Chưa bao giờ buôn Kroa chúng ta gặp cái bệnh lạ kì thế này. Tui hỏi bà con, mỗi người hãy nói thật cái bụng của mình, theo các ama, amí ngồi đây, vì sao Kroa lại có ngày hôm nay?”.

Không ai nói gì, những gương mặt trầm tư. Con chim T’lang lại kêu vút ngang trời thê thiết. Rồi cũng có người lên tiếng, đó là ama H’Juil:

“Già làng hỏi tui là tại sao, tui không biết, bà con ngồi đây, cũng không ai biết. Con gái H’Juil của tui nó hiền lành, khoẻ mạnh, siêng năng vậy mà từ bữa phát bệnh đến nay, nó không dám đi đâu ra khỏi nhà nữa, nó xấu hổ mà…”.

“Chiều qua, khi ra bến nước tắm giặt, mấy bà gặp nhau, thế là họ lại ôm nhau cười mãi đến tối mịt mới chịu gùi nước về nhà nấu cơm – tiếng ai đó hình như là ama Len nói”.

“Phải đấy, những người bị bệnh hễ gặp nhau, đứng gần nhau là lại phát cơn cười, không dừng được…”. 

“Từ ngày bị bệnh, vợ tui không nấu cơm được nữa, nó cứ nằm lì trong buồng không chịu bước ra ngoài”.

Bà ngoại của thằng Y Kuk lọ mọ bước vào, bà khóc:

“Tại tui, chuyện này là tại tui…”.

Mọi người ngạc nhiên nhìn bà. Ma Noi lấy một chiếc ghế mây cho bà ngồi nhưng bà không chịu ngồi. Bà nói tiếp:

“Là cái bệnh khóc ra nước mắt xanh đó, mấy đứa cháu tui bị lâu rồi, thằng Y Kuk, thằng Y Siên, con H’Mary nữa, chúng nó đều bị bệnh, nhưng tui không dám nói…”.

Mấy chục nguời vẫn im lặng. Không ai nỡ trách bà già đau khổ. Ma Noi hỏi lại:

“Lâu rồi là từ khi nào?”.

“Từ dạo con H’Nhi bỏ buôn làng ra phố cơ… Khi đó, cả mấy đứa đều khóc, mặt chúng xanh như lá…”.

Tất cả lại im lặng. Tiếng nức nở của bà lão lọt xuống kẽ sàn, tan vào bóng tối. Cuối cùng, Ma Noi phải cất tiếng:

“Không phải tại cả, Yàng phạt Kroa đó mà…”.

“Yàng phạt!” – Mọi người đều đã nghĩ đến việc này, nhưng không ai dám nói ra, chỉ đến khi câu nói phát ra từ chính miệng già làng, thì trong mấy chục cái đầu ấy như vừa có một ánh chớp loé lên thiêu rụi những hi vọng mỏng manh như ngọn lửa thiêu sợi tóc. Ma Noi cũng không biết vì sao mình lại thốt ra những lời đó. Lời nói từ miệng già làng có một sức mạnh ghê gớm, nó có thể làm cho con trâu khoẻ mạnh đổ sụp xuống, huống chi là những con người Kroa yếu đuối. Già nói tiếp, rất nhanh, như muốn lấp đi những tiếng vừa phát ra:

“Nhưng, quan trọng là chúng ta phải tìm cách chữa…”.

Phía dưới nhao nhao:

“Chữa bằng gì? Thuốc à? Hay chữa bằng bùa chú như ngày xưa…”.

“Mời thầy thuốc ngoài phố về ư? Thuốc ngoài phố có chữa được bệnh Yàng phạt không?”.

“Hay là đi mời thầy cúng bên Mtha?”.

Buôn trưởng Y Wen đứng lên dứt khoát:

“Không được mời thầy cúng nữa, không mê tín dị đoan nữa, cán bộ xã huyện đều bảo thế rồi. Phải mời thầy thuốc thôi!”.

Già làng Ma Noi im lặng. Mọi người cũng im lặng. Núi Chư Mang cũng im lặng như thể có một cơn bão sắp sửa tràn qua.

Hôm sau, đoàn bác sĩ từ ngoài phố kéo vào Kroa. Chiếc xe trắng toát đỗ ngay giữa sân chợ trống trơn. Từ trong đó bước ra những người trắng toát từ đầu đến chân. Trước hết, họ đến nhà Y Đoan. Bà mẹ già thấy người lạ vào thì lặng lẽ xuống thang đi tìm thằng cháu Y Kuk. Bác sĩ bảo: “Mẹ ơi, nhà mình ai bị bệnh, đâu rồi?”. Buôn trưởng Y Wen nói: “Aduôn đi kiếm thằng Y Kuk về chữa bệnh!”. Bà cụ đi tìm khắp nhưng không thấy cháu. Đoàn bác sĩ sang nhà Mí Hoa. Mí Hoa nghe nói có bác sĩ về liền vạch bụi cây sau vườn trốn. Chị ta ngồi im trong đó hết cả buổi chiều vì sợ bác sĩ. H’Juil đang ngủ trong buồng thì nghe tin có bác sĩ về chữa bệnh. Chị ta hoảng hồn định bỏ trốn nhưng không kịp. Bác sĩ đã vào đến sàn ngoài. H’Juil miễn cưỡng bước ra. Bác sĩ đàn ông hỏi:

“Cháu bị thế này lâu chưa?”.

“Mới”.

“Chính xác là từ khi nào?”.

“Tuần trăng trước”.

“Khi bệnh phát cháu cảm thấy thế nào?”.

“Không thế nào cả, buồn cười thì cười, cười thì chảy nước mắt…”.

Y Wen nhắc:

“Em nói đúng, nói rõ để bác sĩ tìm cách chữa đó mà”.

Bác sĩ hỏi tiếp:

“Còn cái ăn, cái ngủ, sinh hoạt thì thế nào, có bình thường không?”.

“Bình thường”.

“Bình thường là sao?”.

“Là vẫn có ăn có ngủ có sinh hoạt…”.

Hỏi một hồi, trả lời một hồi, rồi mấy người ngồi quanh mở bút giấy ra ghi chép. Già Ma Noi chăm chú theo dõi bác sĩ chữa bệnh, vẫn không tài nào hiểu được họ hỏi như thế thì làm sao hết bệnh. Ông đánh liều lên tiếng:

“Thưa bác sĩ, hỏi và trả lời thì liệu có hết bệnh được không?”.

Tất cả các bác sĩ đều cười ồ khiến già lúng túng thật sự. Một bác sĩ giải thích:

“Còn phải khám, phải lấy mẫu máu, xét nghiệm nữa chứ!”.

“Thì tôi cứ hỏi thế!”.

Khi bác sĩ chích kim tiêm vào tay thì H’Juil khóc thét lên, nước mắt nó bắn ra như vắt chanh, dính loang lổ vào bộ áo trắng trước mặt. Một bác sĩ khác ghé chiếc ống nhỏ bằng ngón tay vào má H’Juil để hứng nước mắt nhưng không tài nào hứng được, đành thôi.

Sau đó, đoàn bác sĩ còn dạo quanh buôn một vòng, xuống tận ngòi nước, nhìn nhìn ngó ngó chán chê rồi mới trèo lên xe quay về. Khi chiếc xe khuất hẳn sau vạt cỏ dại bên đường rồi mọi người mới thấy Mí Hoa trong bụi cây sau vườn chui ra. Y Wen quát:

“Bác sĩ đến khám sao mí trốn?”.

“Tui có biết tại sao thì nói làm gì. Tui chỉ thấy sờ sợ thôi mà – Rồi cầm tay H’Juil, hỏi – Thế nào, bác sĩ bắt được bệnh trong người ra chưa?”. 

Thấy có người cầm tay mình, H’Juil giật thót quay lại, thấy Mí Hoa, nó ôm chặt lấy. Hai ngươi ôm lấy nhau. Mí Len, H’Bia rồi H’Yao nữa, không biết chui từ trong bụi cây nào ra, chạy đến ôm lấy nhau, khóc rưng rức… Họ cứ ôm lấy cánh tay của nhau mà lắc mà giật. Già Ma Noi thấy vậy tất tả chạy theo chiếc xe trắng của các bác sĩ gọi lớn:

“Có nước mắt, có nước mắt rồi bác sĩ à…”.

Nhưng chiếc xe đã chạy khá xa nên không ai còn nghe được. Tiếng kêu tuyệt vọng của già làng lẫn vào đám bụi đỏ bốc lên mù mịt mà động cơ của chiếc xe vừa tạo ra và sau đó bị gió thổi bạt đi về bên kia núi…

Sau đó là nhưng ngày đợi chờ mòn mỏi. Mọi người đều hướng đôi tai mình về phía con đường dẫn vào buôn để chờ đợi tiếng động cơ của chiếc xe màu trắng. Mỗi lần nghe tiếng động cơ ì ầm vọng vào là mấy trăm lồng ngực đều dội lên nỗi lo lắng xen niềm hi vọng thấp thỏm. Nhưng rồi chiếc xe trắng chở các thầy thuốc màu trắng xa lạ đã không còn ghé lại Kroa lần nào nữa trong suốt mùa nắng năm đó. Nóng ruột, Ma Noi giục Y Wen ra xã hỏi. Y Wen đi về, cầm theo một tờ giấy, đứng ngay đầu buôn, dưới gốc kơnia, đọc cho Ma Noi nghe: “Trung tâm y tế huyện… kính gửi xã… sau khi lấy mẫu phẩm… chúng tôi tiếp tục nghiên cứu… đề nghị bà con theo dõi, báo cáo…”. Nghe xong, Ma Noi nắm lấy cổ áo Y Wen quát lớn:

“Vậy là sao? Mày có hiểu nó nói gì không?”.

Y Wen tái mặt, lắp bắp:

“Tui cũng như già, nó nói vậy thì biết vậy, hiểu hiểu…”.

Ma Noi đờ đẫn buông tay ra, nói như người mất hồn:

“Thôi, ta về đi con!”.

Hai chiếc bóng lủi thủi đi về phía ngòi nước, phút chốc đã chìm khuất vào bóng núi Chư Mang đen thẫm. 

Từ khi phát hiện ra người Kroa mắc bệnh lạ, các sạp hàng ở chợ đã dọn đi sạch và không ai dám quay lại. Bây giờ, chợ bỏ hoang, là nơi trú mưa trú nắng của lũ bò trong buôn. Buổi chiều, sau khi no nê cỏ nước, chúng không về nhà mà đủng đỉnh đi vào chợ, chọn chỗ cao ráo, sạch sẽ đứng quây quần nhai cỏ rồi ngủ qua đêm. Sau một thời gian, cả khoảng sân chợ rộng rãi thành một bãi phân bò lổm ngổm. Người Kroa quay về với nương rẫy. Dù đang bị bệnh lạ giày vò âm ỉ nhưng sáng sáng, từng nhóm người vẫn cặm cụi lên rẫy. Những căn lều coi rẫy lại mọc lên như trước, và trên nóc lều, những ngọn khói cũng mọc lên, nõn nà như chưa từng dâu bể đi qua. 

Nhưng, hình như tai hoạ không muốn buông tha người Kroa. Những xui xẻo liên tiếp kéo đến hết đợt này đến đợt khác, như mưa vào mùa. Những vạt rẫy tươi tốt sau một thời gian xao nhãng bàn tay con người bây giờ trở nên cằn cỗi. Cỏ tranh đã tiệt gốc từ lâu nay lại đâm mầm nhọn hoắt, đều như chông. Hạt bí hạt bắp gieo xuống chưa kịp ngóc đầu đã bị cỏ tranh mọc trùm lên. Già làng Ma Noi phải đi đến từng vạt rẫy để động viên từng người.

“Chà chà, cái giống cỏ tranh này, phải đào thật sâu, nhặt hết gốc mới được…”.

Theo đề xuất của Y Wen, tất cả lao động trong buôn tập trung lại làm cuốn chiếu một loạt, hết rẫy nhà này thì sang rẫy nhà khác. Cứ thế, đến giữa mùa mưa thì tất cả lưng rẫy vùng Lòng chảo đã sạch cỏ, phơi tấm lưng đỏ quạch giữa nắng. Vẫn còn kịp vụ. Những hạt giống vội vàng thả xuống cho kịp. Đất đã no nước, chỉ chờ hạt xuống là bung mầm, sinh sôi. Nhưng thời tiết lại giống con mụ điên lên cơn. Đã không mưa thì thôi, khi mưa lại mưa dồn mưa dập. Hạt giống bỏ xuống đất bị úng thối hết sạch. Thế là lại phải gieo lại lần khác, cực hết chỗ nói.

Trong khi những hạt bắp hạt lúa đang âm thầm cựa quậy trên rẫy Chư Mang thì ở đoàn xiếc xảy ra chuyện lớn. Tôi đã có linh cảm rằng chuyện không lành sớm muộn gì rồi cũng sẽ xảy đến. Chỉ không ngờ được rằng, tai hoạ lại nặng nề đến mức ấy. Như thường lệ, sau buổi biểu diễn hôm ấy, mọi người lại bận rộn thu dọn đồ đạc. Trong khi cả đoàn đang ai vào việc nấy thì chợt nghe tiếng hét đau đớn kinh hoàng phía sau mỏm đất dựng sân khấu.

Tất cả mọi người chạy xúm đến. Không ai tin vào mặt mình nữa: Gã voi đực cụt ngà đang dùng chiếc vòi của mình quấn chặt lấy đoàn trưởng nhấc bổng lên không. Ông ta giãy giụa, hai chân và hai tay bơi trong không khí, miệng không ngớt la hét. Mọi người đứng bất động. Con voi, không biết căm giận điều gì mà hung hăng đến thế, khác hẳn vẻ hiền lành lặng lẽ ngày thường. Nó rống lên, vung cái vòi giơ cái thân người lên và quật xuống. Bụi tung mù mịt. Ai nấy bịt mắt lại, không dám nhìn. H’Nhi hét lên:

“Thôi, đừng, đừng Y Trut ơi!”.

Nghe tiếng người gọi đến tên mình, gã voi Y Trut thoáng như rùng mình. Nó ngoảnh lại nhìn H’Nhi, mắt chớp chớp rồi thong thả đặt cái xác xuống, sau đó lặng lẽ bỏ đi. Giờ tôi mới kịp nhìn kỹ nó. Toàn thân nó nhăn nheo, lông đuôi rụng trụi. Nó gầy thảm hại. Từ đó về sau, tôi không gặp lại Y Trut lần nào nữa. Có thể nó trốn thoát về với đại ngàn, cũng có thể nó bị giết trên đường chạy trốn, tôi không dám chắc.

Vậy là án mạng đã xảy ra. Đoàn trưởng chết, đoàn xiếc như rắn mất đầu. Tôi ngồi ngẩn ngơ, không biết mình vui hay buồn. Riêng H’Nhi buồn thật. Nàng nằm lì trong phòng, mấy ngày liền không ló mặt ra ngoài. Thằng Y Siên nói với tôi:

“Kra à, dì H’Nhi mang bầu, mày có biết không?”.

“Kéc, kéc…”.

“Mang bầu tức là có em bé đó…”.

“Kéc, kéc…”.

“Với lão đoàn trưởng chứ ai nữa!”.

“Kẹc, kẹc…”.

Nó không thèm trả lời câu hỏi của tôi nữa, dụi mắt đi vào phòng ngủ. Tôi ít khi khóc, nhưng lần này thì nước mắt túa ra không làm sao dừng lại được. Vì sao thế H’Nhi? Tại sao phải như thế? Tôi nghe như trong bụng mình, lửa rần rật cháy. Tôi điên lên mất, hai mắt nổ đầy đom đóm. Giữa bầy đom đóm loạn xạ, lại thấy H’Nhi với cái bụng to bằng quả bí đang trôi. Tôi vùng lên, một mình bỏ chạy ra phố. Thằng Y Siên chạy theo, gọi to:

“Kra, Kra, về đi, lạc đường là mày chết…”.

Chết thì thôi. Tôi không thèm nghe. Tôi chạy. Bên cạnh tôi, bao nhiêu là người, với xe nhỏ xe to cũng đang hối hả chạy. Cái chạy ngược chiều, cái chạy cùng chiều, người đi ngang, người chạy dọc, loạn xạ. Tôi biến thành một cơn gió rồi cũng nên. Rất nhiều ánh mắt xa lạ nhìn tôi, ngạc nhiên. Có tiếng người hét, con khỉ đột, bắt con khỉ đột… Tôi càng chạy nhanh. Hình như chúng cố đuổi bắt tôi, có tiếng đất đá vèo vèo. Tôi bắt đầu thấy sợ, nhằm một vườn cây xanh trước mắt, tôi lao vào. Cuối cùng, khi tôi định thần lại thì thấy mình đã ngồi trên một ngọn cây trong vườn nhà nào đó.

Khi mò được về đến Kroa thì tôi đã kiệt sức. Mấy ngày đêm liền vừa đi vừa chạy vừa chuyền cành vừa sợ hãi nghe ngóng. Khi tôi đặt chân đến bãi đất trống vốn là nền chợ cũ thì đã thấy dì cháu H’Nhi ở đấy rồi. Không biết họ đi bằng cách nào. Tôi hỏi Y Siên thì nó không nói. Nó đang cùng dì và em gái tất bật dọn dẹp một gian hàng để làm chỗ trú thân. Tôi đoán, H’Nhi sẽ ở lại đây để sinh con. Nàng không muốn về buôn? Mà ai cho về? Một người vợ đã bỏ chồng để theo trai lạ, như cái ché đã khiêng ra khỏi nhà, đã sứt mẻ. Một người đang mang cái bụng to lùm lùm trước mặt chờ ngày sinh nở, nếu về thì ở đâu? Sinh ở đâu? H’Nhi ơi, sao đau xót thế này! H’Nhi nhìn thật lâu vào mắt tôi nhưng không nói gì. Đôi mắt nàng ráo hoảnh, không còn chút gì quen thuộc của đôi mắt ngày xưa. Tôi quyết định ở lại với H’Nhi nơi cái chợ bỏ hoang mà không cần phải băn khoăn gì nhiều. Kiếp này, tôi sẽ theo nàng cho đến khi nhắm mắt, dù nàng không biết vì sao.

H’Nhi nói:

“Y Siên, H’Mary, hai con quay về Kroa đi, về với bà ngoại, với anh Y Kuk, với cha của các con đi. Dì ở lại đây một mình được. Các con phải về với buôn làng, cái cây cần phải có gốc, nếu không nó sẽ chết, các con hiểu không!”.

Y Siên ngồi cúi mặt, không nói gì. Còn H’Mary thì lặng lẽ khóc. Đôi má thiếu nữ hồng hào phút chốc đã bị nước mắt nhuộm xanh lét. 

Tôi kiệt sức ngồi chứng kiến buổi chia tay của mấy dì cháu H’Nhi. Không phải chia tay rồi để đi xa cách biệt nghìn trùng mà đơn giản là chỉ để bước qua cái ngòi nước quay về buôn làng cũ. Yàng ơi, một cái ngòi nước thôi, chỉ vài bước chân thôi nhưng là cả một ranh giới không thể bước qua với H’Nhi. Nàng không thể trở về vì đã bỏ buôn làng ra đi, đã trót mang thai với một người đàn ông không phải chồng mình.

“Rồi chúng con sẽ ra đây với dì! – H’Mary nói thế trước khi lau sạch nước mắt để bước chân qua ngòi nước quay về ngôi nhà cũ mục nát giữa buôn Kroa. Quay sang tôi nhìn, H’Mary nói tiếp – Kra, mày về rừng hay về buôn hay ở lại đây với dì H’Nhi?”.

“Kéc kéc…”.

“Mày muốn ở lại hả? Tốt rồi, tốt rồi”.

“Kéc kéc… tôi còn biết đi đâu nữa, tôi sẽ ở với H’Nhi, ai có thể bỏ nàng lúc này, còn tôi thì không thể!”.

H’Nhi nhìn tôi, không nói gì, nước mắt rơi lã chã. Tiếng bước chân của hai đứa cháu mà nàng thương yêu nhất đã xa dần, bóng của chúng đã khuất hẳn cuối con đường dẫn xuống ngòi nước. Nàng nằm vật xuống tấm phản trước lều nức nở: “Yàng ơi!” rồi lịm đi. Hình như có một cái gì đó vừa tan rã ngay trong người H’Nhi mà tôi không thể nào biết được một cách rõ ràng. Nàng sốt li bì. Tôi lục túi lấy chiếc khăn đắp lên người nàng. H’Nhi vẫn rên rỉ:

“Dì lạnh lắm, Mary ơi!”.

Tôi không biết làm sao được. Đến lúc này thì tôi thật sự căm hận Yàng Diê. Tại sao kiếp này tôi không được là người! Tôi cuống cuồng ôm lấy H’Nhi, hi vọng nàng sẽ đỡ lạnh hơn. Yàng ơi, cho đến lúc này đây, trong một tình huống khổ đau này, tôi mới được ôm H’Nhi của tôi vào lòng. Cuối cùng thì tôi cũng được ôm lấy H’Nhi. H’Nhi sẽ là của tôi, dù khổ đau, hoạn nạn thế nào đi nữa, chắc chắn thế. Bây giờ, tôi mới có dịp nhìn kỹ gương mặt H’Nhi. Cặp lông mi vẫn rợp xuống trên đôi gò má hồng rám nắng. Phía dưới cằm, những mạch máu nổi mờ mờ sau làn da xanh xao. Tôi nhìn vào đó, thấy cả đất trời Chư Mang thân thuộc, nghe được cả tiếng ầm ào cuộn chảy của dòng Sêrêpôk lao băng băng giữa đại ngàn, nghe cả tiếng vó ngựa xôn xao giữa thảo nguyên. Những hoài niệm của kiếp trước vẫn còn lẫn quất đâu đây trên gương mặt của người tôi yêu. Cả mùi thơm lá rừng nữa, ngọt lịm như mơ.

 “Mary ơi! – Nàng cựa quậy, đối môi mấp máy phát ra những tiếng yếu ớt vô hồn – “nước, nước Mary ơi!”. Tôi vội vã chạy xuống ngòi nước quen thuộc của buôn Kroa, vớ lấy một chiếc bầu vỡ người ta bỏ lại, múc nước về cho H’Nhi.

Ở Chư Mang, càng về cuối mùa mưa, mưa càng dai dẳng. Những con đường đất đỏ trở nên lầy lội, nhão nhoét. Tôi bón từng ngụm nước vào miệng H’Nhi. Đôi môi xám không ngừng mấp máy, những mạch máu sau làn da vẫn chạy mờ mờ. Tôi kéo tung tất cả mọi thứ có thể đắp được để trùm lên người nàng rồi nằm xuống bên cạnh. Những giọt nước nhỏ li ti từ ngoài cửa tạt vào lạnh buốt. Cả một khoảng trời xám xịt bao trùm trước mặt.

Trong tiếng gió tiếng mưa hình như có tiếng gì đó mơ hồ rền rĩ mãi không thôi. Tôi lắng tai nghe, tiếng rền rĩ biết mất, hình như có tiếng bước chân người đang đi về phía chúng tôi. Tôi vùng dậy nhảy ra cửa. Trên con đường từ trong buôn ra, một bóng người nhỏ nhắn liêu xiêu trong mưa, dáng quen quen. Xa xa, núi Chư Mang đang vươn vai đỡ lấy bầu trời buồn rười rượi đang muốn đổ ụp xuống. Bóng người tiến đến gần, trông rất quen nhưng tôi vẫn chưa nhận ra là ai. Khi gương mặt sũng nước vào hẳn trong lều, tôi mới kinh ngạc: Là Y Wen! Sao Y Wen đánh hơi nhanh thế, biết H’Nhi ở đây mà ra thăm vào đúng lúc này?

H’Nhi vẫn nằm trên tấm phản không nhúc nhích, thỉnh thoảng môi mấp máy như muốn nói gì đó. Y Wen cởi phăng áo mưa vứt xuống đấy, lại gần H’Nhi. Tôi vẫn đứng như trời trồng, chưa kịp hiểu anh ta định làm gì. Đột nhiên, anh ta cúi xuống ôm lấy gương mặt xanh xao của H’Nhi, áp mặt mình vào đấy mà khóc nấc lên. Y Wen vừa khóc trong nấc nghẹn vừa nói gì đó mà tôi không nghe rõ. Tiếng khóc nấc như một sợi cật nứa thật sắc cắt dưới bàn chân tôi. Chỉ một lúc, cả hai gương mặt đã xanh lè nước mắt! Yàng ơi, không còn là mặt người nữa, đó là những gương mặt của ma quỷ, của những pho tượng gỗ chôn lâu ngày dưới đất mới được đào lên!

Chợt Y Wen ngẩng đầu lên nhìn tôi, trong mắt anh ta lóe lên một tia sáng kỳ lạ và khó hiểu, không phải ngạc nhiên, không phải khinh ghét, không ra cười cợt, cũng không hẳn thẹn thùng, càng không phải thách thức, mà là tổng hợp tất cả những thứ đó cộng thêm phảng phất một chút ma quỷ và mùi máu tươi. Y Wen hỏi tôi:

“Nàng ốm lâu chưa? Về đây khi nào?”.

“Kéc, kéc…”.

Anh ta không hỏi gì nữa, lặng lẽ quay ra chạy một mạnh về buôn. Một loáng sau đã thấy bóng Y Wen tất tả quay lại. Anh ta đem thức ăn ra cho H’Nhi. Và lúc Y Wen ngồi cạnh phản đút cho H’Nhi từng thìa cháo thì nước mắt vẫn không ngừng bò quanh má, những giọt nước mắt xanh như lá rừng mùa mưa ở Chư Mang.  

Một ngày, hai ngày, rồi H’Nhi cũng ngồi dậy được. Lúc nào Y Wen cũng ở bên cạnh H’Nhi, trừ khi anh ta về nhà lấy thêm thức ăn và thuốc. Gương mặt H’Nhi đã có sắc hồng trở lại, mắt nàng vẫn xanh. Khi nàng nhìn vào mắt Y Wen thì hình như từ trong đó, dòng suối Kroa hiền hòa đang chảy dào dạt. Còn tôi, ngồi bên canh hai người, nhìn thấy dòng suối ấy, chợt nghe lạnh đến đỉnh đầu như cận kề cai chết. Tôi biết, tình yêu giữa Y Wen và H’Nhi chưa bao giờ phai nhạt, dòng suối Kroa trong mắt H’Nhi nói cho tôi biết điều đó. Còn tôi, cuối cùng, vẫn chỉ là một thằng khỉ đột mặt mũi nhăn nhúm tha thẩn quanh nàng mà thôi! Nghĩ đến đó, tôi không muốn nghĩ tiếp nữa, và khi Y Wen ôm riết H’Nhi vào lòng thì tôi đội mưa đội gió rời khỏi quán trọ. Tôi lang thang trở về buôn Kroa.

Người bắt gặp tôi đầu tiên lại chính là già làng Ma Noi. Già vẫn quắc thước như ngày nào. Tiếng sang sảng:

“Thằng khỉ đột Kra, mày về hồi nào, sao không về nhà?”.

“Kéc, kéc…”.

“Thì nhà tao chứ nhà nào nữa!”.

“Kéc, kéc…”.

“Tao đợi mày nhiều ngày quá, nóng trong ruột hung!”.

Có người vẫn đợi tôi ở vùng Lòng chảo núi Chư Mang ư? Bao nhiêu ngày lang bạt phố phường với đoàn xiếc, tôi đâu có chờ đợi điều này! Ánh mắt bao dung của Ma Noi làm tôi muốn khóc. Tôi lẽo đẽo theo Ma Noi về nhà, còn biết đi đâu được nữa?

Tôi không tài nào nhận ra được nữa nơi mà mình đã từng ở. Nhà Ma Noi bây giờ khác xưa nhiều quá. Không phải là cái nhà bằng gỗ có cầu thang bằng gỗ ngày xưa mà là một ngôi nhà xây kiểu ngoài phố. Nhà cũ vẫn để đấy không dỡ nhưng không ở mà chuyển sang để đồ đạc. Già Ma Noi nói:

“Mày thấy lạ lắm hả? Ở Kroa bây giờ nhiều nhà làm thế này rồi đấy, biết vì sao không?”.

“…”.

“Vì rừng hết gỗ rồi, không có gỗ làm nhà…”.

Tôi im lặng, không nói gì. Núi Chư Mang đứng sừng sững trước mặt tôi cũng không nói gì. Tôi cầm một trái bắp đưa lên miệng, hình như mùi bắp không còn ngậy như ngày trước. Trên đường về, nhiều ánh mắt nhìn tôi với cái nhìn xa lạ. Hay là tôi không còn là người của buôn Kroa? Lẽ nào!

Chờ cho tôi ăn xong quả bắp, già Ma Noi mới nói:

“Thế là tụi bay đã trở về vùng Lòng chảo, tau cũng có mừng mừng trong bụng, nhưng lo vẫn nhiều hơn mừng”.

“…”.

“Lo nhiều chuyện, mà cái tau lo nhất thì mi biết rồi đó…”.

“Kéc kéc kéc…”.

“Cái thằng không cha không mẹ này, mi lại còn giả vờ không biết ư! Mấy bữa ni, con H’Nhi đã quay về, mi tưởng tau không biết ư?”.

“…”.

“Rồi chuyện nó sắp đẻ con nữa…”.

“Rồi chuyện thằng Y Wen lén lút ra chăm sóc con vợ người ta nữa…”.

Hóa ra, già làng biết hết mọi chuyện, không sót chuyện gì. 

“Chuyện to lắm đó mày, phạm vào luật tục đó, thằng Y Wen vẫn là buôn trưởng của cái buôn Kroa này, nó đã lại có vợ, con H’Nhi vẫn là vợ thằng Y Đoan nghiện rượu… Mày bảo tao không lo sao?”.

Tôi nhìn kỹ mặt già Ma Noi, gương mặt vuông, mắt sâu trũng xuống, hàng ria trên mép lốm đốm bạc. Càng ngày tôi càng thấy Ma Noi giống già Âng của tôi ngày trước. Tôi muốn hỏi già rằng liệu H’Nhi có bị phạt không nhưng lại thôi. Già Ma Noi lại nói một mình:

“Rồi đến khổ vì chúng nó, cái thằng nghiện rượu ấy nó lại làm ầm ĩ buôn làng lên cho mà xem!”.

Không phải chờ lâu, khi tôi đang ở trong nhà Ma Noi thì ngoài đầu bến nước đã xảy ra chuyện. Y Wen vừa đi gặp H’Nhi ngoài chợ về thì chạm mặt Y Đoan xiêu vẹo từ trong buôn đi ra. Miệng vẫn nồng nặc mùi rượu, Y Đoan lè nhè:

“Này, thằng con nít Y Wen, mày đi đâu về đấy, gặp người lớn mày không chào một câu à?”.

Y Wen không nói gì, đứng trừng mắt nhìn lại, như một con tắc kè nhìn con chim chích. Y Đoan được thể tiếp tục khiêu khích:

“Mày là buôn trưởng mà khinh người, tưởng tao không biết mày ở đâu chui ra ư? Mày đi chăm cái con vợ hư hỏng sắp đẻ con của tao chứ gì…”.

“…”.

“Ha ha, hóa ra buôn trưởng cũng chỉ là thằng đi lấy vợ cũ của người ta…”.

Mắt Y Wen đã trợn ngược lên nhưng anh ta vẫn đứng im. Y Đoan xiêu vẹo đi qua, miệng vẫn lải nhải:

“Mày là thằng con nít ăn đồ thừa, người lớn không thèm chấp, tao phải đi thăm vợ nối dây của tao thôi…”.

Y Wen nắm chặt hai nắm tay, ngửa mặt lên trời, hình như định nói gì đó nhưng vừa mở miệng thì chợt một bầy chim phí bay qua trên đầu kêu nháo nhác. Một bãi phân chim rơi ngay vào trán anh ta, trắng như vôi. Y Wen chạy xuống ngòi nước rửa thật lâu rồi mới lững thững đi về. 

Chuyện Y Đoan ra ngoài chợ gây sự với H’Nhi thế nào, tôi không được biết. Chỉ biết rằng, những ngày sau đó, buôn làng rộn rạo như sắp động rừng. Người ta thì thầm bàn tán to nhỏ với nhau, tôi không tài nào nghe được hết. Nhưng tôi dám đoán chắc rằng, họ đang nói về buôn trưởng Y Wen và H’Nhi. Người Êđê ở Chư Mang vốn nhân hậu, sống với nhau trong buôn làng vẫn hòa thuận, thế nhưng, cái gì động đến luật tục là không khác được. Người ta có thể thương cảm cho H’Nhi vì phải nối dây với anh rể nghiện rượu mà phải bỏ buôn làng bến nước lưu lạc, nhưng không ai có thể tha thứ cho buôn trưởng Y Wen. Đường đường là buôn trưởng, lại đã có vợ, mà nếu không có vợ thì thiếu gì con gái trẻ đẹp muốn bắt làm chồng, sao Y Đoan lại cứ dính vào vợ của Y Đoan mà không chịu dứt ra? Hơn nữa, Y Wen không lẽ không biết đó là điều luật tục đã cấm! Tôi còn nghe lõm bõm rằng, buôn Kroa càng ngày càng đổ đốn ra, bị Yàng phạt khóc ra nước mắt màu xanh cũng chính là vì buôn trưởng Y Wen, vì luật tục bị người đứng đầu buôn vi phạm.

Già Ma Noi hỏi tôi:

“Kra, mày là đứa thông minh, mày đi đây đi đó nhiều, biết nhiều thứ, mày bảo tao phải làm thế nào?”.

Tôi chỉ biết gãi đầu. Với tôi, luật tục là cái gì đó tù mù khó hiểu nhưng không thể làm khác. Ma Noi thấy tôi im lặng nên không gặng hỏi, mà chỉ nói một mình:

“Phải tìm người buôn trưởng khác thôi!”.

Tôi hiểu, già làng đã nói ra bằng lời, tức là mọi việc đã định đoạt. 

Nhưng hình như Y Wen đã biết trước được kết cục, hoặc là anh ta cũng không coi chuyện làm buôn trưởng là quan trọng, vì thế, khi già làng Ma Noi chưa kịp họp buôn để bàn chuyện phế truất và luận tội Y Wen theo luật tục để buôn làng phạt vạ thì anh ta đã bỏ đi. Dĩ nhiên, cả H’Nhi cũng không còn ở trong căn lều tạm bợ ngoài sân chợ nữa. Sáng sớm, khi tôi ra đến nơi thì căn lều bỏ không, cả mùi hơi người cũng đã lạnh ngắt. Một lần nữa, H’Nhi lại bỏ đi mà không nói cho tôi biết trước.

Lại thêm người Êđê Dham ở núi Chư Mang bỏ buôn làng ra đi.

Two faces is the forte of demons, everyone knows that, yet, fall still into their trap. Satiated, the demon makes up games for its own entertainment. It turns into a beautiful young woman, bright eyes like the morning Sun, graceful like a peacock, a phoenix, voice crisp and clear like a morning spring in the middle of the forest. It coaxed the young men into dancing. Capturing the soul of barely grown men, surrounds it, feet bouncing, eyes every sick of looking/staring. Pubescent girls yearned to have one of its shiny bangles. All are mesmerised by it but won’t realise in time, it doesn’t have breast. Its flat chest camouflage with colourful motives. My love, you whispered into my ear afraid, it wants to dispossess all breasts of pubescent girls! What for? I quietly asked. To make it more beautiful! To extract milk!

My love, you said with the people of Chu Mang, breasts are there to love, breasts are there to make one beautiful, more important than anything else they’re there for the nurture of children. Those who uphold the matriarch tradition worship breasts like a cultural symbol. And the demons knew, clearly knew. Demons do not follow patriarchy, nor does it like matriarchy tradition, the demons just want to turn everything upside down, mixing this into that like playing with clay/play dough. After that, the demons play with those clay figures. The demons teach the clay figures how to sing:

it’s very pretty here

it’s a lot of fun here

come play with us

here play with us

yeasty wine amazing

arms shall hold you tight

flowers in your hair

amazing amazing

high high high high

new new new new

thank you thank you…

The demons stole all the breasts, stored them in their cave, and stored them in boulders. Children born deprived of breasts, they consumed other stuffed animals full of poison. They grow up with poison in their body, eyes lines like a tiger, nose long like an elephant trunk, they forage poisonous flowers to consume from the forest. They’re high, take off their clothes and throw them away, and sleep outside on the verandah. At such a time, they were slaves of the demons. Here, go and turn the ladder upside down, don’t let visitors in!

You asked me my love, in Chu Mang, all the wooden ladders have been turned upside down, is this true? I laughed, now you’re making things up, that’s never happened… You exclaimed, your chest hurts… There seems to be someone biting…

Kroa’s cemetery is West of Mount Chu Mang, from the water trough walking would take half a day. Kroa people barely step foot into the cemetery, partly because it’s so far. Rarely, when someone in the ville returns to Atau ville, the land of the dead, then in those days, the villagers would then be there in the cemetery for burial ceremonies. Normal days, there’s not a soul in the cemetery. I’m also hardly ever anywhere near there. 

The green tears syndrome continued without any sign of resolve but was getting worse by the day. All people in the ville young and old, are now plagued by the condition. It doesn’t cause the loss of appetite or weaken them, but it’s day after day a tireless consuming silent terror. The villager’s life was visibly drained, especially after the ville chief Y Wen left. The doctors in the long white coats from town won’t be returning to check on the Kroa people, old Ma Noi took it upon himself packing rice for the journey to M’tha ville far away to find a shaman. After three days, Ma Noi returned, his face sad. Just up the ladder, saw me chasing a chameleon up a wall, he queried:

“Kra, Y Wen and H’Nhi, do you know where they are?”.

I turned and looked at him. In a blink, I saw a ray of golden like in his eyes, fast like a falling star across the sky to disappear into thick lashes. My instinct told me, something was wrong, possibly dangerous. I calmly stood up, looked into where the ray of light had just crossed.

“You’re human, not a monkey, correct?”.

“Kec kec…”.

“Unfortunate, very unfortunate…”.

“…”.

Ma Noi mumbled something else I couldn’t catch, then he stepped into the house, leaving me on the outside deck alone. What about being human, what about being a monkey? Or what the Kroa people have to bear right now has something to do with me. What did the shaman in M’tha say to Ma Noi? The following few days, not a word from old Ma Noi to explain what was the cause of the misfortunate. The wild flowers have already bloomed yellow beneath the water trough. I looked around, the entire mead was changing, ready for a new dry season. Permeating the air from the fields along the side of Mount Chư, the fragrance of coffee blooms. In a festival from the valley a kaleidoscope of white butterflies. Yet in the eyes of the Kroa people never diminishing was darkness. Seeing me, they diverted their gaze. I asked the butterflies:

“You guys know what’s going on?”.

“…”.

“Do you know where H’Nhi hone to?”.

Their big round eyes mirrored me laughing as they flew by. They don’t know, I don’t know. I asked Ma Noi:

“Kec, kec, why, why?”.

Ma Noi crying very loudly while he hugged me:

“The shaman said, you’re not a monkey, you’re human, Yang is punishing the Kroa people for allowing you to live with people in the fur of a monkey…:”.

“Kec, kec…”.

“Do you still not get it? You slept with H’Nhi, didn’t you?”.

Dear Yang, it’s unfair to think that of me! I hugged H’Nhi, kept her warm and comforted her when she was lonely and in pain. There’s no way I would dare cross the line into what’s forbidden, even if she’s the one I love most in this world? There’s no words to justify it, I cried and the tears poured. How strange, my tears were also green! Old Ma Noi let go of me, looked into my face overflowing with tears, him confirming over and over again:

“It’s true, it’s really true! The shaman claimed if your tears are also green then everything he claimed is the truth”.

Silently I wiped my salty tears, burning as it overflowed. I get it, I’m the cause of all the pain for the people in the ville. I get it, the reason for the dark look they’ve been giving me the last few days. Dear Yang Ae Die, heavenly lord of the people of Ede Dham, why would you place me in this situation? Ma Noi kindly:

“The kids in the village love you very much!”.

But I understood it as:

“You must leave the ville…”.

“Kec, kec, I’ll leave, I’ll leave…”.

“Where will you go?”.

“…”.

I didn’t know, but I must leave. My H’Nhi is now also gone, I have nothing left here to hold me back! That’s right, I’ll look for H’Nhi. No idea why but my feet told me to head for the road into the cemetery. Ma Noi said I’m not a monkey, but I’m not human. I’ve witnessed one noon the general promiscuity between H’Nhi and Y Wen under the hay shelter in the field. I hated it, aching for it, craving it and my throat burned dry. But I’m nothing but a hairy monkey. Yang should have no reason to punish the Kroa people when I’m near the person I love most?

Can’t remember the last time I was in the cemetery, it may have been more than five wet seasons. But already, the patch of land on this side of the hill was a collection of big and small tombs and tombstones fallen in desolate disarray. The pathetic faces of the carved tomb statues sunken lopsided in the mushy clay. Some were broken, some lost their head, left was a naked torso and its variegated black member. In the distance, the foliage was yellowing, ready for the fall. Somewhere the sound of chatter. Or was it the leaves? I climbed on top of a statue’s head, intently listening. It was someone talking, very familiar! A chill ran down my back, was it H’Nhi? I climbed onto a tall tree for a better view, H’Nhi can’t be here, this land is reserved for the dead? Is there no place left for H’Nhi? 

At the top of the teak, I surveyed the area. It turns out, Kroa’s cemetery was quite close to Serepok river, barely a part of the hill away, next to it is the imposing Mount Chu Mang. From here you could look down upon the endlessly green Basin. The fertile pieces of land in the Basin, it was the rubber plantation, I figured. There was a red earth road cutting across from the cemetery down to the rubber plantation. At this end of the road, a small distance from where I stood, there was a fairly new hay hut, the cogon grass still fresh. The sound of people came from there. After working out the direction, I slid down the tree slowly looking for the hut.

The hut has no door. The walls of cogon grass roughly weaved together simply.

Inside the hut there was a low wooden deck. On the deck a crying baby. It was actually the sound I heard wandering around in the cemetery. The kid lying on his back, saw me, he screamed louder. But strangely his voice sounded very familiar like someone I’ve known from long ago. Coming was the sound of rushing footsteps. I was about to turn and leave but bumped into H’Nhi across the doorway. She stared at me in wordless surprise. As it turned out, that was H’Nhi’s son. Mother and son have chosen this place to reside. I stepped aside so she could get to her son, my lips numb. I think I was crying.

The child, sucking on his mother’s breast, stopped crying. H’Nhi breastfeeding the child asked me:

“Kra where have you been ending up all the way here? How’s the ville, how’s old Ma Noi?”.

“Kec, kec…”.

“Why are you crying Kra?”.

I couldn’t answer, the tears rolling. How could H’Nhi know I was looking for her? H’Nhi cried out:

“Your tears are green too?”.

“…”. 

I wanted to tell H’Nhi everything but couldn’t come up with a single word. I wanted to tell her, H’Nhi dear, no one in Kroa believes I’m a monkey any more, the shaman said I’m human in the shell of a monkey, inflicting a curse  upon the village… The child, fully fed, turned to look at me, giggling. H’Nhi announced:

“Kra stay, have something to eat with H’Nhi and the baby yeah!!”.

I was silent, didn’t say yes nor did I say no. She placed the child on the raised deck and started to kindle a fire. Quickly, the baby crawled to the edge of the deck, I hopped to catch it. It grabbed hold of my neck, giggling. Strange, he was screaming and crying when he first saw me? I carried him, his face in mine, I studied his face. There’s familiarity in his eyes, including the smell of him. Maybe he’s someone close to me from the last life? No, I couldn’t know for sure.

I ate with H’Nhi and her child but my curiosity didn’t ease: H’Nhi and her child here, not a sign of Y Wen living with them, then when Y Wen abandoned the ville where did he go? How does H’Nhi make ends meet alone, and there’s no field? As though guessing the gist of my thoughts, she said:

“Kra eat, H’Nhi has enough food…”.

“Kec kec… where?”.

“Pass this part of the red clay road is the rubber plantation, there are people with money, you know money right Kra, you have money you can get food…”.

Money I know because of the days wandering around with the circus. I was curious about what H’Nhi does to make money, does she go there to sing? I wanted to know more but seeing H’Nhi dazed staring out at the cemetery so I stopped. Beneath her eyes, tired layers of skin bunched up together. The half lowered thick lashes sombre her gaze, desolate.

The days after that, when H’Nhi transpired the red road to the rubber plantation to make money, I stayed home to watch the little boy. He’s clean and a good kid, nicest is him expressing enthusiastically wanting to play with me. I piggybacked him around the house, or went for a wander outside. His hands holding on tightly to the clumps of hair on my neck, in loud crisp laughter. Before leaving to make money, H’Nhi always has ready a bowl of something, sometimes rice, sometimes congee for when the kid gets hungry. It hardly ever cries, unlike other children, tired after playing he would curl up and sleep, grabbing from the rice bowl to feed himself. Home each day, H’Nhi would praised:

“Woah, Kra is very good at taking care of children, no different from any mother…”.

“Woah, my little boy, no cuddles for mum any more, you only want to play with Kra…”.

The child laughed, H’Nhi laughed, I laughed. The happiness contagious in the tiny hut for a moment made me forget I was a monkey.

I thought Yang may have allowed me to be human in this life.

These days, H’Nhi was working more, and usually at night. I don’t know what you would do at night to make money. H’Nhi didn’t tell me either. Some nights coming home very late, smelling of alcohol! Dear Yang, when did my H’Nhi start drinking? The kid dead asleep, but I couldn’t sleep. I fed more wood into the stove, and a fire flared up. In the flickering light, a twisting shadow of H’Nhi on the wall. She laughed and said something in a language I couldn’t understand.

Seeing the blank look on my face, she said:

“What’s there to not understand Kra, H’Nhi is a whore now…”.

“Kec kec…”.

“You still don’t get it, so slow Kra, all those years in town and you still don’t know what a whore is?.

Dear Yang, how could I possibly know. I’m in town doing somersaults for money not learning how to be human how would I know! H’Nhi took her clothes off and stumbled outside to the left end of the house, scooped water from the barrel, and noisily poured it over and over again on herself. Suddenly, I felt my body shivering, freezing cold. The fire died, but on the wall was still an image of a pale curvaceous young woman. I sat quietly watching her dance. Somewhere an echo of a familiar voice singing, stuck in my throat is the song/ choked up are the verses/ stuck in my throat the moon/ stuck in my throat is the laughter… The singing grew clearer, overflowing, with laughter, the laughter barbaric like the water in Serepok river during the flooding seasons. Following the singing and haunting laughter, H’Nhi came back in. She said:

“Kra come, sleep with H’Nhi and the child, it’s cold, you’ll get the chills…”.

“…”.

“Kra come sleep with H’Nhi dear…”.

Many years as a monkey, I watched her from afar. Now, I get to be truly close to H’Nhi. Yang Die are you playing with me! H’Nhi voice distorted because of the cold:

“Kra, where are you, it’s cold…”.

I stepped onto the raised deck with H’Nhi and my chest was pounding like gun fire. My body was stiff like a carved statue, then soft like water, melting away any moment now. I don’t know if I was using my feet or my hands to move, in moments, I was by H’Nhi’s side, holding tight onto the soft shivering form. H’Nhi hugged me, pressing her head into my soft hair sinuous muscular chest. Came from nowhere engulfing us the beguiling smell of the forest, like the smell of love from the last life. I tightened my arms around H’Nhi, taking in a lung full of her familiar smell. As though my body was moulded from water and fire. My entire body steaming melting away in this wild ecstatic forest night filled with water falls hidden fire and exploding bullets. H’Nhi’s soft arms still tightly holding me. The whole world dissolving into water, gushing, flowing free in the chaos of stars and the moon of the last life, into this life and the next…

The scream of the child shook me awake. The sky is already clear and bright. A ray of golden light was aimed directly at his face. I jumped up, still catching a hint of the smell of the forest from last night. It felt like a gentle cool spring was flowing through my body. Remembering last night, a feeling of calmness mixed in with something choking stuck in my chest. I ran outside, dunked my head in the barrel of water. The cool water flapping around my head, consoling, soothing, teasing but encouraging. H’Nhi was doing something on the stove. Her voice still sweet as though nothing has took place:

“Young man, wake up, let’s have breakfast…”.

Not sure who she was talking to, probably the cheeky little boy. He hardly ever cries, and when he cries there’s no tears. The thought of tears made me think of the strange sickness the village in Kroa had to endure. They must truly hate me. A monkey causing trouble harming the village!

H’Nhi stayed in, many days after that, not going to the rubber plantation to make money. The clay road at the front of the house now dry, a bruising red. Both sides of the road, the cogon reeds yellowing and beginning to bow low. The dry season is easing by. As for me, of no consequence are the dry or wet seasons. Most important is being by H’Nhi side with a happiness I’ve never had. I jumped around dancing with the little boy. Giggling laughing he pulls at my fur carefree. H’Nhi laughing carefree. These days H’Nhi laughs more, but within her laughter a hint of something not quite right. It was like a strong wind passing through rustling the forest leaves , tired, in pain and alone. 

I asked:

“Kec kec?”.

“Dead, already dead…” – She laughed aloud

“Kec kec, why are you already dead?”.

H’Nhi laughed louder:

“Y Wen is dead so I have to marry you Kra, ha ha…”.

At this point I figured H’Nhi was mumbling rublish, or too many late nights out she’s been possessed by a ghost? A young man solid and robust  like a Konia tree in the field can’t die that easily, definitely not possible.

After half a week H’Nhi didn’t go to make money, one night, two strangers came down the blindly dusty red road in front looking for our little hut. It seemed like they knew H’Nhi. As for me, these were strangers I’ve never met. Instinctively, I snuck out the back and climbed up a tree. From the tree branch, I could hear H’Nhi talking and laughing, inviting them in. They laughed and joked with each other for a while. The night shadows surrounded the tiny hut, surrounding where I sat. Began flickering were far away stars in the familiar Chu Mang night sky. My eyes drooped with sleep. Inside the hut, the sound of laughter and chatter continued to rise and fall, I could catch some not all of the conversation.

“…that’s too much…”.

“It’s only money…”.

“…you’re so beautiful…”.

“With whom…”.

“A kiss,kiss…”.

Then there was the sound of someone moaning echoed in the wind. The sound of waves crashing into the rocky banks of the Serepok river. Me dreaming in flashes of a white war horse flying across a field in the flickering light of dusk. The person the horse severely injured, his whole body bloodied, heavy with the stench of blood. The horse continued to run until it fell off the top of Mount Chu Mang. I shuddered awake before it hit the ground. The sounds from before somehow were gone. When I entered the hut, the two strangers were also gone. In the corner of the hut, the fire in the stove still burns brightly, and then a spasmodic flare of light here and there. H’Nhi was lying face up on the deck, her clothes all messed up, next to her the kid was sucking his thumb giggling. Her lips trembled in a grin or she was crying. My heart tightened full of regret. Why did I leave her alone with these strangers? What did they do to her? I cried out full of pain:

“Kec kec…”.

Hearing me, H’Nhi shuddered, as though she suddenly came back from somewhere far away. She whispered:

“It’s okay Kra, H’Nhi was just being a whore to make money!”.

“…”.

“How could you understand Kra, those strangers have given H’Nhi money after…”.

I screamed pathetically, I got it, I understand. I hugged my head. There were these continuous explosions in my head. My head felt as though it was about to shatter. H’Nhi, why? Dear Yang, why? Mount Chu Mang gosh, why? No one answered. Mount Chu Mang standing quiet like a giant old man dumb pretending to be deaf. The echo of a shrieking wind came from somewhere very far signalling a coming storm. In the end spoke:

“Where does it hurt Kra, H’Nhi just got some money, what do you want to eat Kra?”.

Anything so I can die right so the thunder in my head can stop exploding in my head. But Yang does not want me to die yet, making me stay alive to bear each pain one after the other.

In the middle of me pulling out a section of painful gut at a time, Y Wen appeared. He was suddenly there in front of the entrance of the hut like a spectre in the patchy afternoon light. At first glance, I didn’t recognize him. The dry season was barely and he was a completely different person. His eyes are deeper and full of darkness. The prominent dark moustache of the ville chief now scruffy like mounts of wild grass. Just his voice was the same as always, or was it huskier than before.

“Where’s H’Nhi?”.

I think he was asking me, but I didn’t answer. He stepped all the way into the hut. The kid’s eyes wide open stared at the stranger. H’Nhi, busy blowing into the stove to kindle a fire to cook, at the sound of movement, she lifted her head, not sure if it was happy or sad, happy or frightened, barbarically she began to laugh. The laughter was like a whip aiming straight at Y Wen’s body, wavering, before quickly stepping right next to H’Nhi.

“H’Nhi, what’s wrong?”.

H’Nhi still laughing, answered:

“My Y Wen you’re home?”.

“What’s wrong H’Nhi?”.

“Nothing’s wrong”.

Y Wen leaned closer to look at H’Nhi. Eyeing her as though he was looking for something on her face. After a long look, as though he couldn’t find what he was looking for, Y Wen asked:

“H’Nhi are you sick?”.

At this point H’Nhi laughed even louder:

“No, H’Nhi is as good as ever my love. But where have you been for this entire dry season, a poisonous mouth said you’re dead Y Wen?”.

Y Wen didn’t answer, asked again:

“You’re in the middle of the forest with nothing, how are you going to survive H’Nhi?”.

H’Nhi stopped laughing, her answer completely dry:

“I live with my son, with Kra, I make money as a whore…”.

Unlike me, Y Wen got it straight away what it means to be a whore. The two syllables floored him(hit him hard). He stopped asking, no more words, sat silent. H’Nhi fed wood into the stove. The fire flared, lighting up clearly Y Wen’s sombre face. Tears soaking his entire face! I also saw a very big black hole in the middle of Y Wen’s chest, a completely hollow hole, but there was no blood, there was neither the smell of blood.

Y Wen stayed the night, but left early the next morning. H’Nhi said to me:

“That wasn’t Y Wen, Y Wen is dead”.

“…”.

“That was Y Wen’s ghost! Y Wen from a lifetime ago, long ago, since the time we’re in Nâm Nung ” – H’Nhi laughed out loud after uttering it.

Nâm Nung, that name, the mention of it, made me think of blood, smelling of blood very close. Where is Nâm Nung? Y Wen from the life before this one? I could only see a patch of orange sunlight like blood reflected on Y Wen’s holey shirt…

The days after that, now and then people crossed the road looking for H’Nhi. Then the long days after that, I was in constant pain, but couldn’t do anything. I wanted to kill all the strangers with H’Nhi but I didn’t have enough strength, they were stronger, and had weapons, sometimes machetes, sometimes guns. I’m a coward, too scared to jump out and poke the enemy’s eyes out, too scared to die. I accepted the idea of living with the pain, even so I was too scared to return to the forest. I hid behind the thick cogon grass by the road for a good look at those passing by doing nothing. H’Nhi’s barbaric moaning was like a knife through my gut. 

My endurance wasn’t bad. I endured it all playing out for an entire dry season in Kroa cemetery. The first rain began to pour into the mead. The red earth road began to bubble, with clayey thick mud. No one came looking for H’Nhi for several days. Nights listening to the rain falling on the cogon thatched roof, a feeling of utmost peace/contentment. Next to me, H’Nhi slept peacefully. The child sucking firmly on her breast, giggling. 

If in this life I were human, this would definitely be a happy family.

The entire week it rained and poured, and the sunlight appeared out of nowhere. The tip of Mount Chu Mang ripped wide opened the blanket of water laden dark black cloud, stretched out tall, endless deep lush green. I took the child to the back of the hut to play. The child was mesmerised with all the tiny earthworms wriggling around, clapping his hands cracking with laughter. Then there were sounds of people at the front of the hut. I jumped inside, it was the Juăn guy from the rubber plantation looking for H’Nhi. My heart tightened, all the blood pumped into my head. I wanted to jump on him and rip him apart but saw that there were two of them I stopped. H’Nhi was collecting water with the gùi from the other side of the cemetery, before she could put down her gùi one of the blokes rushed over. Without a word, he pushed H’Nhi into the hut. H”Nhi screamed out in pain. The scream felt like it had ruptured my eardrums. I saw sparks in my eyes. I dived in. The guy was pushing H’Nhi onto the raised deck. One arm holding her down the other taking off his pants. Some kind of lump rose to my throat and choked me, I let a soundless roar. I jumped to, grabbed the head bending over H’Nhi’s face and began to claw and scratch. There were all these speechless screaming all round. I heard a swing of a cane hitting something very hard. I might be the guy from outside the yard coming in to help. I was rolling around between the two head kicking, scratching.

“Out to the yard”.

“Try and lure it to the yard, the stupid monkey…”.

They were trying to work out how to kill me, I think. I swung myself through the door frame dodging a very hard hit from a cane. I rolled into the yard. The two guys regained their composure. One of them said, I’m not human if I can’t kill this stupid monkey. His face bloody, bright red. He waved his cane around threateningly as he spoke. The other guy came around behind me. So what if I die, I thought, I have enough of this life. Making me crazier was the sound of H’Nhi’s plaintive cries from inside the hut. Dodging the cane in front of me I swung around grabbing the neck of the guy behind me poking his eyes out. I felt a hard hit of the cane on my back. Letting go of his face, retreated backwards towards the direction of the cemetery. I need the cover of the forest. I bared my teeth threateningly as I backed away. Both of my enemies were out for blood. They’ve made up their mind to kill me. I retreated slowly, no hasty, hid myself behind the trees, moving slowly towards the cemetery. The sky darker and ashened hue. The carved statues sinking into the rustling cogon reeds. Compared to the enemy, I had more of an advantage.

I saw the two of them mumbling something to each other, one of them parted the reeds circling to the back of me. They want to surround and catch me. I grabbed a dry branch and jumped onto the roof of one of the tombs nearby. Both of them from both sides picked up rocks to throw at me. One rock hit me on the head. There was a lot of blood already. I felt it oozing down my eyes. In minutes, Mount Chu Mang was imposing vision under the bright moon dangling in front of my face. Then it became blurrier. I firmly held onto one of the pillars of the tomb to not fall over. Everything was swaying around me. I managed to slip in one single thought, now for sure I’m dead!

In the middle of falling into unconsciousness I heard clearly someone shouting. Not one voice but many voices. Coming from behind the tomb, a very familiar figure emerged. There were lots of swings in the moonlight. The two Juăn guys were rolling around all over the place on the ground. The people continued to fight, fighting and growling at the same time. I heard Y Wen! It was definitely Y Wen. I wanted to call out but couldn’t. The night was before me. I sank slowly into the deep darkness.

By the time I opened my eyes the moon was on top of my head. The wooden tomb sculptures aloof continued to watch. No one left around me. The enemy has run away and gone from the cemetery. Not a shadow of Y Wen. I was staggering. I think my leg was injured, very painful. I held onto the trees for support. Just leaving the entombed area I caught sight of waving torches. They’ve gone to get more people. Quickly, I forgot my pain, turned and hid in a thick brush. The people asking each other:

“How many of them were there?”.

“Two, maybe three, not sure, and there was a huge monkey”.

“They have guns?”.

“Were they *fulro(united front for the liberation of oppressed races)?”.

Whooshing sound of rocks flying. I lowered myself close to the ground, retreating all the way to the back of the cemetery, where it was thick with hanging vines. The people in racket scouting. In their rage, they broke the old ancient urns displayed on the tomb walls. In the light of the burning torches. I saw one of them standing on the roof of one of the tombs peeing. Cursing and swearing, as they couldn’t find any of their enemies. One of them lifted his rifle in a tirade of gun fire. The sound of the bullets hitting Mount Chu Mang came bouncing back, sounding like thunder at the beginning of the wet season.

Days after that, the strangers from the rubber plantation kept coming over to seek revenge. But, at the sound of other people I took myself to the cemetery to hide, as for Y Wen there was never a sight of him again. They threatened H’Nhi:

“Whore, you’re hiding those Fulro right?”.

“Whore, you better tell us, or we’ll kill you!”.

H’Nhi said nothing, blankly looked at them laughing. She didn’t wear a top, both of her breasts pointing up, clueless/dumbly laughing. A couple dozen pairs of eyes ogling them. One tall guy, who looked like their boss, threw his gun on the ground, lifted H’Nhi straight up from the ground and carried her into the hut. Hidden in the cemetery, I saw everything, heard everything but dare not go back. Watching for a while, both of my eyes darken, my head aching thumping. Dark clouds pulled across like a crockery lid covering the Basin. The cries, the screaming, the sound of H’Nhi gasping for breath also sank into those thick dense dark clouds. I rubbed my eyes several times, still it was dark like it was in the forest in the middle of the night.

I was blind!

I couldn’t see the road, so I crawled around looking for a path somewhere amongst the shrubs and trees to return to the wilderness. Staying with H’Nhi at a time like this is too dangerous. Those strangers won’t stop looking for me till I’m dead to quench their anger. What I didn’t understand was, they kept asking who and where the Fulro were. It was definite that they hated and really resented these Fulro guys for reacting like that.

Yang has blessed me with a healthy strong body when I came to Kroa, but now, leaving Kroa, I can no longer see my way around. As I walked I tried to listen for the rustling of the forest for direction. The spasmodic despairing call of the T’lang, may mean it’s the middle of the night. A fresh breeze from the forest came flooding in from all around. There was the sound of running water, the sound of falling water cheery to the ear becoming clearer. I let out a breath, I’ve returned to the forest, even if I die in the forest I’ll be at peace, better than being a target for strangers to hunt. I just managed that thought before I collapsed with exhaustion, into unconsciousness.

I wasn’t sure how long I was out, but the sound of falling water woke me up. The sound of running water was very familiar, it can’t be… My feelings couldn’t possibly have tricked me, clearly, I’ve made a mistake, this is no wilderness. This is Kroa’s water trough! The water running down the bamboo troughs now could be heard very clearly, it was impossible to mistake it. It turns out, I went the opposite way back to the village. Fine, if that’s what Yang wants, Yang Die has made me live in Kroa ville so I must die in Kroa ville of the Basin by Mount Chu Mang, there’s no other way! Remembering old Ma Noi’s eyes full of forbearance and sad voice the day he set me on my way from the village, I couldn’t stop worrying. Definitely someone will find out I’ve returned, definitely the village elder will call for a village meeting, and I will definitely be chased away… The thought up until here, I couldn’t hold back my tears. I was already blind, I couldn’t see my own tears, definitely, the tears are still green! Shuffling about, I looked for a brush to crawl into. Nothing would compare to now, I wanted to die, die quickly, can’t let the villagers catch me, can’t let the people chastise/admonish me, I won’t allow myself to endure old Ma Noi’s sad eyes. At the moment, living for me is a torture, torment.

Perhaps, it was late afternoon. There were noisy footsteps looking for the water bay. There were tired steps, there were worried steps, there were happy feet, all were looking for Kroa’s water trough after a long day. The laughter and chatter, gushing mixed in with the trickling water, these are the familiar sounds of the Kroa people no matter where they’ll be across the nine mountains, ten forests impossible to forget. I tried as much as I could to make myself smaller amongst a brush of yellow tithonia so no one could see me, or recognize me anymore. I will stop eating, stop drinking, won’t say a word, won’t complain, I shall die here, by this adored familiar water trough, I would have been content.

I don’t know if Yang Die was trying to test me or if it was a bad prank, but he wants me to endure all the torment before I may be reborn into another life. Because, I still had to live. The children in the ville had found me when they were looking for crickets in the bushes. They carried me back to the ville when I was still unconscious. Not until a rough callous warm hand was placed on my forehead, I began to wake up. Old Ma Noi! It was old Ma Noi or was it old Âng, I couldn’t tell the difference anymore, a laden tired voice:

“You monkey, what’s the matter, why did you have to hide in the bushes, no one in Kroa would do that?”.

There were a lot of whispering, footsteps all around, I guessed that I was in the village elder Ma Noi home, all familiar voices. I tried to open my eyes but could no longer see. There was another very familiar voice not sure whom:

“It’s that monkey Kra, people, that silly monkey!”.

“Kra, what’s the matter with you, you can’t see us?”.

“Kec…”.

“Dear Yang, Kra is blind people!”.

Ma Noi leaned closer to my face, his words choking:

“What happened to you Kra?”.

“Kec, kec… how would I know…”.

“That stupid monkey”.

“Beat him to death, he dares to ridicule all the Yang, he pissed on our traditional law!”.

“Beat him to death”.

The loud shouting, Ma Noi’s tired laden voice:

“You should go, run, up Mount Chu Mang Kra! Everything has fallen apart…”.

I was not afraid, on the contrary, I was strangely calm. I had thoughts of returning here to die, why would I run up anywhere? I stuck out my chest, inhaled till my chest was distended, a wind came from the valley, smells of fresh soil. I was very content, Yang Die dear. The shouting continued to surround me. Suddenly, I heard in the wind from afar, H’Nhi crying! I jumped up with all the strength I had left, I can’t die here, I have to go and rescue N’Nhi and her son! I ran, stumbling, rolling, running towards the cries. The shouting became quieter behind me. I kept at it moving forward not knowing how but I was at the summit of Mount Chu Mang.

I stopped at the touch of a gush of strong cold wind. The wind spilling across a section of ancient trees as though a storm was coming. I had taken the wrong direction following H’nhi’s cries, but here there’s no more evidence of it. In the end where can she be? Within this vast endless wind, within the endless sounds of clashing blades mixed up with the sound of the Đinh buôr pipes. The sound of rolling boulders, laughing children, the sombre sounds of the gong. Where hidden are those sounds, now rushing back all at once, crazy all mixed up. I can no longer see with my eyes, to know for sure where I was exactly. Then suddenly, there was a stench, like of a decomposing dead animal, or a smell of blood! Rolling logs, hoof prints all along the length of the vast mead, the sombre headless carved tomb statues, and H’Nhi quietly carrying her baby walking (away)…

The images, sounds and smells unclear tightened around me, drilled into my brain and heart. I couldn’t handle it anymore, I was too tired. Waiting for a strong wind to come by, I shall let go and jump off to end everything.

To my surprise, there was a flash of light, completely dry. A bright rainbow appeared in front of me, glaring, blinding. In that heavenly light, all the people I love were lined up, walking. Old Âng was at the front, coughing as he walked, his face all wrinkly, old Ma Noi behind him, head lowered/bent over thoughtful, Y Wen after that, a huge piece of his chest had been ripped out. H’Nhi carrying her baby in the middle, she was singing or crying, mouth gaped/wide open, hands wiping away tears, further behind were the villagers from Kroa, at the end was Y Đoan swaying… All were heading towards the mountain, on the other side of the mead, on the other side of the rainbow, on the other side of the wind, steadily they stepped on/walked. I quickly stepped onto the rainbow, head forward chased after Y Đoan, so I could catch up with everyone. The bright red rainbow surrounded me, my whole body immediately turned red as though on fire, emitting lines of aqua blue smoke.

Lines of smoke and the fragrance of herbs there began a new journey amidst the vast vast mead.

Epilogue

A beggar with a scarf on his head, loinclothed had roamed the mead for a long time. One day arriving at a vacant westerly plot sat resting under a Konia. Bright shiny hairy demons sat down, to tempt him:

“Hey, do you want to play a game of forest green!”.

“What kind of game is that?” – the beggar asked.

The demons said:

“The kids call it a game of coveting the heart, hide and seek!”.

“Looking for whom? Hiding from whom? Who’s looking?”.

“It’s like this: I’ll hide a statue in the thick bushes and with magic help it to hide, then you go and look for it, if you win you’ll get a bottle of precious wine, drinking it will cure you of evil, strength equal to all the Yang, stay young forever and never grow old”.

“What if I can’t find it?”.

“Then you’ll roam forever in the forest never finding a way home, agreed?”.

The beggar sat thinking it over for a while not sure to accept the challenge or not. The voice of temptation becomes sweeter by the moment, like a lullaby, a song. In the end, the man agreed to play a game of forest green with the demons.

The first time he won, the statue was placed in the hollow of a tree, in front of him. The second time was also in the hollow of the same tree. The third time, still the same place, but when he poked his hand in to grab it, it was gone. The statue moved, stood up and left the hollow of the tree heading directly for the forest. The demons jumped up and down laughing like crazy, they were screaming and shouting the forest down. The beggar abandoned his walking stick, quickly ran after the statue carved out from wood of the jackfruit tree. In moments, both of them had disappeared behind the deep dense foliage.

The beggar carried with him a natural desire, never objecting to an agreement to play a game with demons, with the knowledge that losing was inevitable. But it doesn’t matter, the prize at the end shall belong to those who have patience…

This magnificent journey of hide and seek shall be retold as ever ending folklore of the people in the Basin of Mount Chu Mang.

*Front Unifié pour la Libération des Races Opprimées (FULRO)

Thay hình đổi dạng là sở trường của quỷ, ai cũng biết điều đó, nhưng rồi có khi, vẫn bị quỷ lường gạt. Ăn uống no nê rồi, quỷ bày trò chơi bời để tiêu khiển. Nó biến thành thiếu nữ xinh đẹp, mắt sáng ngời như mặt trời buổi sáng, bước đi uyển chuyển như chim công chim phượng, giọng nói như tiếng nước suối ban mai giữa rừng. Nó rủ bọn thanh niên cùng nhảy múa. Những chàng trai mới lớn bị nó hớp hồn, vây quanh nó, chân nhún nhảy, mắt nhìn không biết chán. Những cô gái dậy thì ao ước có một chiếc vòng tay lấp lánh như nó. Mọi người bị vẻ về ngoài mê hoặc mà không kịp biết rằng, nó không có vú. Bộ ngực phẳng lì được ngụy trang bằng những hoa văn sặc sỡ. Mình thì thào bên tai ta với giọng sợ hãi, nó đang muốn chiếm đoạt các cặp vú của những cô gái dậy thì! Để làm gì? Ta thì thầm hỏi lại. Để làm đẹp cho nó! Để lấy sữa!

Mình nói rằng, với người Chư Mang, vú để yêu, vú để làm đẹp, quan trọng hơn cả là để nuôi con. Những người theo văn hóa mẫu hệ tôn sùng vú như một vật thể văn hóa. Và quỷ biết điều đó, biết rất rõ. Quỷ không theo phụ hệ, cũng không thích mẫu hệ, quỷ thích biến mọi chuyện thành một mớ hổ lốn, trộn lẫn thứ nọ vào thứ kia như một trò chơi nặn hình. Sau đó, quỷ đem những hình nặn đó ra chơi đùa. Quỷ  bày cho hình nặn hát:

ở đây thật đẹp

ở đây thật vui

lên đây chơi với chúng tôi

đến đây chơi với chúng tôi

men rượu ngất ngây

vòng tay ôm chặt

hoa cài trên tóc

say quên đường về

ngây ngây ngây ngây

say say say say

mới mới mới mới

cảm ơn cảm ơn…

Quỷ trộm các bầu vú, cất vào trong hang, cất vào trong các tảng đá. Những đứa trẻ sinh ra không được bú, chúng ăn những thứ khác chứa đầy chất độc. Chúng lớn lên với chất độc trong người, mắt vằn như mắt hổ, mũi dài như mũi voi, chúng vào rừng hái hoa độc để ăn, tìm quả độc để ăn. Rồi chúng say, cởi quần áo vứt đi, nằm ngủ lăn lóc ngoài hiên nhà, lúc đó, quỷ tha hồ sai khiến. Này, mày về lật ngược cái cầu thang lên, đừng cho khách đến nhà! 

Mình hỏi ta, ở Chư Mang, những cái cầu thang bằng gỗ đã bị lật ngược hết cả, đúng không? Ta cười, mình lại bịa chuyện rồi, làm gì có chuyện đó… Mình nói, mình thấy đau ở ngực… Hình như có ai đó đang cắn…

Nghĩa địa của buôn Kroa nằm về phía tây của núi Chư Mang, từ bến nước đi vào phải mất chừng nửa buổi. Người Kroa bình thường ít khi vào nghĩa địa, một phần cũng bởi vì đường xa. Thỉnh thoảng, khi trong buôn có một người về với buôn atâu, tức làng ma thì những ngày đó, người làng mới vào nghĩa địa để làm công việc tiễn đưa. Những ngày thường, nghĩa địa vắng hoe không một bóng người. Tôi cũng ít khi ghé vào đấy. 

Căn bệnh nước mắt màu xanh không thuyên giảm mà còn nặng hơn trước. Tất cả mọi người già trẻ trong buôn đều đã mang bệnh. Nó không làm cho người ta bỏ cơm hay nằm liệt một chỗ, nhưng lại là nỗi kinh hoàng âm ỉ thiêu đốt sức sống mòn mỏi từng ngày. Sinh lực của dân làng sút đi trông thấy, đặc biệt là sau khi buôn trưởng Y Wen bỏ ra đi. Những vị thầy thuốc áo trắng ngoài tỉnh chắc chắn không quay lại khám bệnh cho người Kroa nữa, đích thân già Ma Noi phải gói cơm đi qua bên buôn M’tha xa xôi để tìm thầy cúng. Sau ba ngày, Ma Noi về với vẻ mặt buồn bã. Vừa bước lên cầu thang, thấy tôi đang đuổi thằng tắc kè hoa bên vách nhà, già bảo:

“Kra, mày biết thằng Y Wen và con H’Nhi đi đâu không?”.

Tôi ngoảnh lại nhìn già. Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, tôi thấy trong đôi mắt già nua của Ma Noi có một tia nắng màu vàng le lói, nhanh như chớp kéo xẹt qua rồi trốn mất hút dưới đôi lông mày rậm rạp. Linh tính mách báo cho tôi rằng, có chuyện gì đó không lành, thậm chí là nguy hiểm. Tôi bình tĩnh đứng thẳng lên, nhìn vào nơi tia chớp nắng vừa đi qua.

“Mày là người, không phải là khỉ, đúng không?”.

“Kéc kéc…”.

“Bất hạnh, bất hạnh…”.

“…”.

Ma Noi lẩm nhẩm câu gì nữa trong miệng mà tôi không kịp nghe rõ, rồi già bước vào nhà trong, bỏ tôi lại một mình. Là người thì sao, là khỉ thì sao? Hay là tôi có liên quan gì đến tai họa mà người Kroa đang phải gánh chịu. Lão thầy cúng bên M’tha đã nói gì với Ma Noi? Những ngày tiếp theo nữa, già Ma Noi cũng không hé răng cho tôi biết cái gì đã làm nên bất hạnh. Đám hoa dại đã nở vàng bên phía dưới ngòi nước. Tôi nhìn quanh, cả thảo nguyên đang chuyển sang mùa khô mới. Mùi hương hoa cà phê từ vạt rẫy bên núi Chư Mang thơm ngào ngạt. Đàn bướm trắng từ trong thung lũng bên sườn núi bay túa ra đông như đi hội. Thế mà những ánh mắt người Kroa vẫn không hết tối tăm. Gặp tôi, họ nhìn đi chỗ khác. Tôi hỏi lũ bướm:

“Tụi mày có biết vì sao không?”.

“…”.

“Chúng mày có biết H’Nhi đi đâu không?”.

Chúng giương những cặp mắt to nhìn tôi phá lên cười và bay qua. Chúng không biết, tôi không biết. Tôi hỏi già Ma Noi:

“Kéc, kéc, tại sao, tại sao?”.

Ma Noi ôm chầm lấy tôi và òa lên khóc thật to:

“Lão thầy cúng nói, mày không phải là khỉ, mày là người, Yàng đã phạt người Kroa vì tội để mày sống chung với người với một bộ lông khỉ…”.

“Kéc, kéc…”.

“Mày không hiểu thật ư? Chính mày đã ngủ với H’Nhi, đúng không?”.

Yàng ơi, oan cho tôi quá! Tôi đã ôm lấy H’Nhi, sưởi ấm cho nàng trong những lúc nàng cô đơn và đau đớn. Nhưng làm sao tôi lại có thể phạm điều gì cấm kị, dù đó là người mà tôi yêu nhất trên đời này? Không thể thanh minh bằng lời, nước mắt tôi giàn giụa. Kì lạ chưa, nước mắt của tôi cũng màu xanh! Già Ma Noi buông tôi ra, nhìn vào gương mặt tràn ngập nước mắt của tôi, miệng không ngớt lời:

“Đúng rồi, đúng thật rồi! Lão thầy cúng bảo nếu nước mắt mày cũng màu xanh thì tất cả mọi điều lão khẳng định đều là sự thật”. 

Tôi lặng lẽ chùi những giọt nước mắt mặn như muối, cay như ớt đang tràn ra. Tôi hiểu rồi, tôi chính là nguyên nhân của mọi nỗi khổ đau của bà con. Tôi hiểu rồi, những ánh nhìn tăm tối mà mọi người dành cho tôi những ngày qua chính là vì lẽ đó. Yàng Aê Diê ơi, đấng tối cao của người Êđê Dham ơi, sao lại đặt tôi vào tình cảnh này? Ma Noi nói:

“Lũ làng cũng thương mày lắm lắm!”.

Nhưng tôi hiểu câu ấy là:

“Mày phải đi khỏi buôn làng thôi…”.

“Kéc, kéc, sẽ đi, sẽ đi…”.

“Nhưng mày sẽ đi đâu?”.

“…”.

Tôi không biết, nhưng tôi phải đi. H’Nhi của tôi cũng đã đi rồi, tôi còn gì để vương vấn với ngòi nước Kroa nữa! Phải rồi, tôi sẽ đi tìm H’Nhi. Nhưng không biết ai xui khiến bước chân, tôi nhắm đường vào nghĩa địa mà đi. Già Ma Noi bảo tôi không phải là khỉ, nhưng tôi đâu phải là người. Tôi đã thấy cái công việc chung chạ ấy giữa H’Nhi và Y Wen trong cái chòi rẫy vào buổi trưa hôm ấy. Tôi đã ghen ghét, đã thèm muốn, đã cháy khát cổ họng. Nhưng tôi vẫn chỉ là một thằng khỉ lông lá mà thôi. Yàng lấy lẽ gì mà dám phạt người Kroa khi tôi gần gũi với người tôi yêu thương nhất? 

Đã bao nhiêu lâu tôi không ghé vào nghĩa địa, hình như lần cuối cùng đã cách đây năm mùa mưa. Thế mà giờ đây, vạt đất bên đồi với những nhà mồ nhỏ to đã hoang tàn quá thể. Những pho tượng nhà mồ lún chân vào trong đất nhão với bộ mặt nham nhở. Nhiều cái đã bị gãy, có pho tượng cụt mất đầu, chỉ còn lại thân mình trần truồng với dương vật màu đen loang lổ. Xa xa, mấy tán cây đã ngả màu vàng, chuẩn bị mùa rụng lá. Hình như có tiếng người. Hay là âm thanh của lá? Tôi trèo lên trên đầu một pho tượng, dỏng tai lên nghe. Tiếng người thật, rất quen! Một luồng nước lạnh chạy dọc sống lưng, hay là tiếng H’Nhi? Tôi trèo thẳng lên ngọn cây cao để tìm kiếm, không lẽ H’Nhi lại ở đây, trong khu đất dành cho người chết? Chẳng lẽ H’Nhi không còn chỗ nào trú ngụ nữa hay sao?

Từ trên ngọn cây gỗ tếch, tôi phóng tầm mắt ra xung quanh. Hóa ra, nghĩa địa buôn Kroa nằm khá gần với bờ sông Sêrêpốk, chỉ cách có một quãng đồi, bên cạnh là núi Chư Mang sừng sững. Từ đây có thể nhìn xuống vùng Lòng chảo bát ngát màu xanh. Những vạt đất tốt của vùng Lòng chảo, đó là nông trường cao su, tôi chắc mẩm. Có một con đường màu đỏ vắt ngang từ nghĩa địa đi qua rừng cao su. Ở đầu này con đường, cách chỗ tôi đứng một quãng, có một mái nhà bằng tranh vừa mới cất, màu cỏ tranh còn rất mới. Tiếng người phát ra từ mái tranh ấy. Định hướng xong, tôi tuột xuống chầm chậm tìm đến ngôi nhà.  

Nhà không có cửa. Mấy tấm vách bằng tranh đan vội che sơ sài. 

Trong nhà đặt một cái phản. Trên cái phản ấy, có một đứa bé đang khóc. Đó chính là âm thanh mà tôi nghe được khi còn lang thang trong nghĩa địa. Thằng bé nằm ngửa, thấy tôi, nó càng khóc dữ hơn. Nhưng lạ một điều là giọng nó nghe rất quen, như thể âm thanh của một người nào đó mà mình đã từng gặp trong cõi xa lắc xa lơ. Có tiếng bước chân hối hả đi tới. Tôi vừa quay ra cửa thì đụng phải H’Nhi đang bước vào. Nàng nhìn tôi bằng con mắt ngạc nhiên im lặng. Hóa ra là thế, đó là con trai của H’Nhi. Hai mẹ con nàng đã chọn nơi này làm nơi trú ngụ. Tôi tránh đường cho nàng bước đến với con, hai môi tê rần. Hình như nước mắt tôi đang chảy xuống. 

Đứa bé ngậm chặt vào vú mẹ, nín khóc. H’Nhi vừa cho con bú vừa hỏi tôi:

“Kra đi đâu mà vào đến tận đây? Buôn làng thế nào rồi, già Ma Noi có khỏe không?”.

“Kéc, kéc…”.

“Làm sao mà khóc thế Kra?”.

Tôi không trả lời được, nước mắt lại chảy vòng quanh. Làm sao mà H’Nhi biết được là tôi đi tìm nàng. H’Nhi lại kêu lên:

“Nước mắt Kra cũng màu xanh à?”.

“…”.

Tôi muốn kể hết mọi sự cho H’Nhi nghe mà không tài nào thốt nên lời. Tôi muốn nói với nàng rằng, H’Nhi ơi, người buôn Kroa không ai còn tin Kra là khỉ, thầy cúng bảo Kra là người đội lốt khỉ, gieo rắc tai họa cho buôn làng… Đứa bé bú no quay ra cười đùa. H’Nhi bảo:

“Kra ở lại ăn cơm với mẹ con H’Nhi nhé!”.

Tôi im lặng, không nói đồng ý cũng không nói chối từ. Nàng đặt đứa bé xuống phản và tất tả nhóm bếp. Rất nhanh, thằng bé bò ra mép phản, tôi nhảy phóc tới đỡ nó. Nó liền ôm chầm lấy cổ tôi, cười với tôi. Kì lạ quá, nó vừa khóc thét khi nhìn thấy tôi cơ mà? Tôi bế nó ngang mặt, nhìn kỹ vào mặt. Ánh mắt nó rất quen, cả mùi thơm của da thịt nó nữa, hay là nó là người thân quen của tôi từ kiếp trước? Không, tôi không dám chắc. 

Tôi ăn cơm cùng với mẹ con H’Nhi mà không nguôi thắc mắc: Mẹ con H’Nhi ở đây, không có dấu hiệu nào cho thấy là có Y Wen ở cùng, thế Y Wen bỏ buôn làng ra đi là đi đâu? H’Nhi làm gì để có cơm gạo ăn qua ngày trong khi nàng ở một mình, lại không có rẫy? Chừng như đoán được phần nào ý nghĩ của tôi, nàng bảo:

“Kra ăn đi thôi, H’Nhi kiếm đủ gạo mà…”.

“Kéc kéc… ở đâu?”.

“Qua đoạn đường đất đỏ này là đến nông trường cao su, ở đó có người nhiều tiền, Kra biết tiền rồi chứ, có tiền sẽ có cơm gạo…”.

Tiền thì tôi đã biết trong những ngày rong ruổi cùng đoàn xiếc. Tôi chỉ thắc mắc là H’Nhi làm việc gì để có tiền, hay nàng lại đi hát? Tôi định hỏi nữa nhưng thấy ánh mắt H’Nhi mênh mang nhìn ra ngoài nghĩa địa nên thôi. Dưới đôi mắt ấy, đã có những gợn da mệt mỏi xô nhau lại. Hai hàng mi vẫn che rợp khiến cho ánh nhìn thêm âm u, hoang vắng. 

   Những ngày sau đó, khi H’Nhi vượt qua con đường đất đỏ để sang bên nông trường cao su kiếm tiền, tôi ở nhà trông thằng bé con. Nó ngoan và sạch sẽ, dễ chịu nhất là nó tỏ ra thích thú khi chơi cùng với tôi. Tôi cõng nó sau lưng đi quanh nhà, đi ra ngoài đường tha thẩn dạo chơi. Hai tay nó nắm chặt vào cái bờm lông sau cổ tôi, cười khanh khách. Trước khi ra khỏi nhà đi kiếm tiền, thế nào H’Nhi cũng để sẵn một bát gì đó, lúc là cơm, lúc là cháo đề phòng lúc thằng bé đói. Nó ít khóc như những đứa trẻ khác, chơi chán nằm lăn ra ngủ, đói thì bốc cơm ăn. Mỗi lần đi làm về, H’Nhi thường khen:

“Chô cha, Kra giữ trẻ giỏi ghê, không khác gì một bà mẹ…”.

“Chô cha, thằng con trai của mẹ không cần ôm mẹ nữa rồi, nó chỉ chơi với Kra thôi à…”.

Thằng bé cười, H’Nhi cười, tôi cũng cười. Niềm vui lây lan rất nhanh trong căn lều bé nhỏ làm cho tôi trong phút chốc quên hẳn mình là khỉ. 

Tôi ngỡ Yàng đã cho tôi được trở lại với kiếp người. 

Dạo này, H’Nhi đi làm nhiều hơn, lại thường đi vào ban đêm. Tôi không biết là vào đêm tối thì người ta có thể làm được việc gì để kiếm ra tiền. H’Nhi cũng không nói với tôi. Có những đêm thật khuya nàng mới về, người nồng mùi rượu! Yàng ơi, H’Nhi của tôi biết uống rượu từ lúc nào? Thằng bé ngủ say, nhưng tôi không ngủ được. Tôi bỏ củi vào bếp cho ngọn lửa bùng lên. Trong ánh lửa chập chờn, bóng H’Nhi xiêu vẹo trên vách. Nàng cười và nói câu gì đó bằng thứ tiếng mà tôi không hiểu lắm. 

Thấy tôi nhìn ngơ ngác, nàng bảo:

“Có gì mà khó hiểu hả Kra, H’Nhi bây giờ là con đĩ mà…”.

“Kéc kéc…”.

“Vẫn không hiểu hả, Kra kém quá, mấy năm sống ở phố mà không biết con đĩ là cái gì à?”.

Yàng ơi, làm sao tôi hiểu hết được. Tôi ra phố là trò nhào lộn kiếm tiền chứ có phải đi học làm người đâu mà biết! H’Nhi cởi bỏ quần áo rồi ngật ngưỡng đi ra đầu chái múc nước từ trong thùng dội lên người ào ào. Tự dưng, tôi thấy người mình rét run, lạnh cóng. Lửa đã tắt, nhưng trên bức vách vẫn còn in hình người con gái trắng nõn nà. Tôi ngồi im nhìn bóng hình nàng nhảy múa. Văng vẳng đâu đây tiếng hát quen thuộc, nghẹn ngào tiếng hát/ nghẹn ngào lời ca/ nghẹn ngào vầng trăng/ nghẹn ngào tiếng cười…Tiếng hát rõ dần, tràn ngập, cả tiếng cười nữa, tiếng cười man dại như nước sông Sêrêpốk mùa lũ quét. Đi theo sau tiếng hát và tiếng cười ma mị ấy, H’Nhi trở vào. Nàng nói:

“Kra ơi, lên ngủ với mẹ con H’Nhi thôi, lạnh thế này, chết rét mất…”.

“…”.

“Ngủ với H’Nhi thôi Kra ơi…”.

Bao năm nay với kiếp khỉ, tôi đứng từ xa nhìn nàng, đến bây giờ, tôi mới được gần gũi H’Nhi thực sự. Người có đùa cợt không hở Yàng Diê! Giọng H’Nhi đã méo đi vì lạnh:

“Kra đâu rồi, lạnh lắm…”.

Tôi bước lên phản với H’Nhi mà tiếng gì đập trong ngực đùng đùng như súng bắn. Người tôi cứng như tượng gỗ, lại mềm nhũn như nước, có thể tan chảy ra bất cứ lúc nào. Tôi không biết là mình đã đi bằng chân hay bằng tay nữa, chỉ thoáng chốc, tôi đã nằm bên cạnh H’Nhi, ôm riết lấy tấm thân run rẩy mềm mại. H’Nhi cũng ôm chặt lấy tôi, dụi đầu vào bộ ngực lông lá mềm mại mà vạm vỡ của tôi. Mùi thơm cây rừng không biết từ đâu tỏa ra ngây ngất, như mùi yêu kiếp trước. Tôi ôm chặt H’Nhi, hít căng lồng ngực mùi thơm quen thuộc. Hình như thân thể tôi được nhào nặn từ nước và lửa. Toàn thân tôi bừng bừng tan chảy giữa mê man hoang dại đêm rừng đầy tiếng thác gầm lửa réo và súng nổ. Cánh tay mềm mại của H’Nhi vẫn ghì riết lấy tôi. Cả thế giới hình như cũng đang tan ra thành nước, chảy ào ạt, miên man trong hỗn độn trăng sao của kiếp trước, kiếp này và cả kiếp sau…

Tiếng khóc thét của thằng bé làm tôi giật mình tỉnh giấc. Trời đã sáng rõ. Một tia nắng vàng ươm chiếu thẳng vào mặt nó. Tôi nhảy phóc dậy, vẫn nghe mùi hương rừng đêm qua phảng phất. Hình như có một dòng suối thật hiền, thật mát đang chảy qua cơ thể tôi. Nhớ lại chuyện đêm qua, một cảm giác êm ái xen lẫn nghẹn ngào bóp nghẹt lồng ngực. Tôi chạy ra ngoài, nhúng đầu vào thùng nước. Nước mát vây quanh đầu, vỗ về an ủi, lại khiêu khích châm chọc. H’Nhi đang làm gì đó dưới bếp. Giọng nàng vẫn dịu ngọt như không có chuyện gì xảy ra:

“Chàng trai, dậy đi thôi, dậy ăn sáng nào…”.

Không biết nàng đang nói với ai, chắc là với thằng cu con kháu khỉnh. Nó ít khóc, mà khóc lại không hề chảy nước mắt. Nghĩ đến nước mắt, tôi lại nhớ đến căn bệnh kỳ quái mà dân làng Kroa đang phải chịu đựng. Chắc họ căm thù tôi lắm. Một thằng khỉ đột tự dưng gây chuyện xấu làm hại buôn làng! 

Liên tục mấy ngày sau đó, H’Nhi ở nhà, không đi qua bên nông trường cao su kiếm tiền nữa. Con đường đất đỏ trước nhà đã khô lại, đỏ bầm. Hai bên đường, cỏ tranh vàng óng bắt đầu ngã rạp xuống. Mùa khô đang thong thả đi qua. Với tôi lúc này, mùa khô hay mùa mưa có gì đâu là quan trọng. Quan trọng nhất là tôi vẫn đang được sống bên cạnh H’Nhi với niềm hạnh phúc dạt dào mà chưa bao giờ tôi có được. Tôi chạy nhảy và hét toáng lên với thằng bé con. Nó cầm lông tôi kéo và cười như nắc nẻ. H’Nhi cũng cười nắc nẻ. Dạo này H’Nhi hay cười hơn, nhưng trong tiếng cười của nàng có gì đó không được bình thường. Đó là tiếng lá rừng xào xạc khi một trận gió lốc vừa quét qua, mệt mỏi, đau thương và hoang dại.

Tôi hỏi:

“Kéc kéc?”.

“Chết rồi mà…” – Nàng cười khanh khách

“Kéc kéc, làm sao mà chết?”.

H’Nhi lại cười to hơn:

“Y Wen chết thì ta phải lấy Kra làm chồng thôi, ha ha…”.

Đến lúc này tôi càng tin rằng H’Nhi đang nói nhảm, hay là nàng đi đêm nhiều bị ma tà nhập vào người? Một thanh niên cường tráng như cây kơnia đầu rẫy thế mà chết dễ dàng thế ư, hẳn là không thể nào. 

Sau khoảng nửa tuần trăng H’Nhi không đi kiếm tiền, một buổi tối, có hai người khách lạ vượt qua con đường đất đỏ bụi mù trước mặt tìm đến căn lều nhỏ bé của chúng tôi. Hình như họ quen biết H’Nhi. Còn với tôi, đó là những người xa lạ chưa hề gặp. Như một phản xạ bản năng, tôi lỉnh ra sau nhà nhảy tót lên bụi cây. Từ trên cành cây, tôi nghe tiếng H’Nhi cười nói, mời họ vào nhà. Họ nói cười đùa giỡn với nhau rất lâu. Bóng đêm bao quanh căn lều cỏ, bao quanh chỗ tôi ngồi. Những ngôi sao xa xôi bắt đầu nhấp nháy trên bầu trời Chư Mang thân thuộc. Mắt tôi ríu lại vì buồn ngủ. Trong nhà, tiếng nói cười vẫn lúc to lúc nhỏ, tôi nghe khi được khi mất.

“… em nhiều quá…”.

“Tiền là cái gì…”.

“…đẹp thế này cơ mà…”.

“Với ai…”.

“Nhớ nhớ nhớ…”.

“Thương thương thương…”.

Rồi hình như có tiếng ai rên rỉ trong gió văng vẳng. Tiếng nước đang tràn qua vách đá ngoài sông Sêrêpốk. Tôi chập chờn mơ thấy những con chiến mã màu trắng lao nhanh trong bóng chiều chạng vạng. Người ngồi trên ngựa thương tích đầy mình, máu đỏ đầy thân, bốc lên mùi tanh. Con ngựa vẫn mải miết băng băng trước khi rơi thẳng từ trên núi Chư Mang xuống. Tôi giật mình tỉnh dậy trước khi rơi đến đất. Những âm thanh lúc nãy biến đi đâu mất. Tôi vào nhà, hai người khách lạ cũng đã đi rồi. Ở góc lều, bếp lửa vẫn âm ỉ cháy, thỉnh thoảng ngọn lửa lại bùng lên. H’Nhi đang nằm ngửa trên phản, váy áo xộc xệch buông tuồng, bên cạnh thằng con đang mút tay cười. Miệng nàng méo xệch không biết là đang cười hay đang khóc. Tim tôi đau thắt lại vì ân hận. Sao tôi lại bỏ nàng một mình với những người lạ mặt. Người ta đã làm gì nàng. Tôi kêu lên đầy đau khổ:

“Kẹc kẹc…”.

Nghe tiếng tôi, H’Nhi rùng mình, như thể nàng đang ở một cõi nào xa lắm vừa về lại. Nàng nói thầm thì:

“Không sao đâu Kra, H’Nhi vừa làm đĩ kiếm tiền đó mà!”.

“…”.

“Làm sao mà Kra hiểu được, những người đàn ông xa lạ kia đã đưa tiền cho H’Nhi sau khi…”.

Tôi gào lên thảm thiết, tôi hiểu rồi, hiểu hết rồi. Tôi ôm lấy đầu. Nhiều tiếng nổ đùng đoàng liên tiếp từ bên trong. Đầu tôi như muốn vỡ tung ra. H’Nhi ơi, vì sao? Yàng ơi, vì sao? Núi Chư Mang ơi, vì sao? Không ai trả lời. Núi Chư Mang đứng lặng im như một lão già khổng lồ giả câm giả điếc. Tiếng gió gào đâu đó từ rất xa vọng về như sắp bão. Cuối cũng thì H’Nhi lên tiếng:

“Kra đau ở đâu vậy, H’Nhi vừa có tiền đây, Kra muốn ăn gì?”.

Tôi chỉ muốn ăn một thứ gì đó để chết ngay bây giờ để những tiếng sấm sét thôi không nổ tung trong đầu nữa. Nhưng Yàng chưa muốn tôi chết, bắt tôi phải sống để chịu hết đau khổ này đến đau khổ khác. 

Giữa lúc tôi đang đứt từng khúc ruột vì đau khổ ấy, Y Wen xuất hiện. Hắn đột ngột đứng trước cửa lều như một bóng ma trong buổi chiều loang lổ nắng. Thoạt nhìn, tôi không còn nhận ra hắn. Mới chưa qua một mùa nắng mà hắn đã thành người khác. Đôi mắt trũng sâu đựng đầy bóng tối. Hàng ria mép xanh rì đầy quyền uy của ông buôn trưởng ngày trước bây giờ rập rạp như cỏ mọc gò hoang. Chỉ có giọng nói là vẫn như xưa, hoặc khàn hơn chút xíu. 

“H’Nhi đâu?”.

Hình như hắn hỏi tôi, nhưng tôi không trả lời. Hắn bước hẳn vào trong lều. Thằng bé con tròn mắt nhìn người lạ. H’Nhi đang ghé miệng thổi phù phù vào bếp lửa nấu cơm, nghe tiếng người, nàng ngẩng đầu lên, rồi không biết là vui hay buồn, mừng hay sợ, nàng bật lên một tràng cười man dại. Tiếng cười ấy như một ngọn roi vụt thẳng vào người Y Wen, hắn lảo đảo, rồi rất nhanh, bước đến cạnh H’Nhi.

“H’Nhi, làm sao vậy?”.

H’Nhi vẫn chưa dứt hết tiếng cười, trả lời:

“Y Wen của em về đó hả?”.

“H’Nhi bị làm sao?”.

“Không làm sao hết”.

Y Wen ghé mắt sát mặt H’Nhi để nhìn. Hắn đang muốn tìm cái gì trên khuôn mặt ấy. Nhìn một hồi lâu, chừng vẫn chưa tìm ra cái muốn tìm, Y Wen hỏi:

“H’Nhi bị bệnh rồi?”.

Đến lúc này thì H’Nhi càng cười to hơn:

“Không, H’Nhi vẫn khỏe thường người yêu của em ạ. Mà anh đi đâu suốt gần một mùa nắng nay, người độc mồm bảo Y Wen đã chết?”.

Y Wen không trả lời, hỏi lại:

“Trơ trọi giữa rừng, H’Nhi lấy gì để ăn để sống?”.

H’Nhi hết cười, trả lời ráo hoảnh:

“H’Nhi sống với con trai, với Kra, H’Nhi làm đĩ để kiếm tiền…”. 

Không phải như tôi, Y Wen hiểu rất nhanh hai từ làm đĩ. Hai tiếng ấy đã đánh gục hắn. Hắn không hỏi thêm gì, không nói thêm câu nào nữa, ngồi lặng lẽ. H’Nhi bỏ thêm củi vào bếp. Lửa bùng lên soi rõ khuôn mặt âm u của Y Wen. Nước mắt ướt đẫm cả gương mặt! Tôi còn nhìn thấy một lỗ thủng rất to màu đen trên ngực Y Wen, trống toang hoác, nhưng trong đấy không có máu, cũng không nghe mùi máu.  

Y Wen ở lại một đêm, sáng hôm sau đi sớm. H’Nhi nói với tôi:

“Đó không phải là Y Wen đâu, Y Wen chết rồi”.

“…”.

“Đó là hồn ma của Y Wen đó! Y Wen của kiếp trước, lâu lắm rồi, từ khi còn ở Nâm Nung” – H’Nhi nói vậy và lại phá lên cười. 

Nâm Nung, cái tên ấy, mỗi khi nhắc đến, tôi lại nghĩ đến máu, nghe thấy mùi máu rất gần. Nâm Nung ở đâu? Y Wen của kiếp trước? Tôi chỉ thấy một vạt nắng vàng như máu chiếu lên tấm áo thủng của Y Wen… 

Rồi những ngày dài sau đó, thỉnh thoảng lại có một vài người lạ vượt qua con đường đất đỏ đến tìm H’Nhi. Rồi những ngày dài sau đó, tôi lại đau đớn triền miên, nhưng không làm được gì. Tôi muốn giết những kẻ lạ mặt đến với H’Nhi nhưng không đủ sức, chúng khỏe mạnh hơn, và có cả vũ khí, có lúc là dao rựa, có khi mang theo cả súng. Tôi quá hèn, không dám nhảy ra móc mắt kẻ thù, lại không dám chết. Tôi chấp nhận sống trong đau khổ, cũng không dám về rừng. Tôi nấp trong lùm cỏ tranh ven đường để nhìn rõ mặt những kẻ đi qua nhưng cũng không để làm gì. Những tiếng rên rỉ man dại của H’Nhi như những mũi dao đâm vào gan ruột. 

Sức chịu đựng của tôi quả là không tồi. Tôi đã chịu đựng tất cả những cảnh ấy suốt một mùa khô ở nghĩa địa Kroa. Những cơn mưa đầu mùa bắt đầu đổ xuống thảo nguyên. Con đường đất đỏ trước nhà gặp nước sôi lên, bùn đặc quánh. Mấy ngày liền không có ai đến tìm H’Nhi. Đêm nằm nghe tiếng mưa rơi trên mái tranh, cảm giác vô cùng êm dịu. Bên cạnh tôi, H’Nhi vẫn ngủ ngon lành. Thằng bé con ngậm chặt vú nàng, vừa bú vừa cười. 

Nếu kiếp này tôi là người, chắc chắn đây là một gia đình hạnh phúc. 

Suốt một tuần lễ mưa dồn dập, trời hửng nắng. Đỉnh núi Chư Mang xé toạc chiếc chăn đen mọng nước, vươn thẳng dậy, xanh biếc. Tôi dắt thằng bé con ra sau nhà chơi. Thằng bé mải mê với những con giun đất vừa mới bò lên, nó vỗ tay cười khanh khách. Chợt nghe có tiếng người phía trước nhà. Tôi nhảy phóc vào, lại là những gã đàn ông người Juăn từ bên nông trước cao su đến tìm H’Nhi. Tim tôi thắt lại, máu dồn lên óc. Tôi muốn nhảy bổ vào mà cắn xé nhưng thấy chúng có đến hai đứa nên lại sợ. H’Nhi đi gùi nước phía bên kia nghĩa địa, vừa về đến nơi chưa kịp đặt gì xuống thì một trong hai tên kia đã sấn sổ chạy tới. Không nói không rằng, hắn bế xốc H’Nhi chạy vào trong lều. Tiếng H’Nhi hét lên đau đớn. Tiếng hét ấy như chọc thủng màng nhĩ tôi. Mắt tôi nổ đom đóm. Tôi lao vào. Gã đàn ông đang đè ngửa H’Nhi ra phản. Hắn vừa giữ H’Nhi vừa vòng tay ra sau tự cởi quần. Cục gì đó dâng lên chẹn lấy cổ họng tôi, tôi hét rất to nhưng hình như không thành tiếng. Tôi nhảy vào, vồ lấy cái đầu đang vục vào giữa mặt H’Nhi ấy và bắt đầu cào xé. Những tiếng la hét thất thanh xung quanh. Tôi nghe tiếng gậy vụt vào đâu đó rất mạnh. Hình như thằng đứng ngoài sân cũng đã lao vào trợ giúp. Tôi nhào lộn cào và đạp giữa hai cái đầu. 

“Chạy ra ngoài sân”.

“Dụ nó chạy ra ngoài sân, thằng khỉ đột…”.

Hình như chúng đang bàn cách giết tôi. Tôi đu mình lên cửa tránh một nhát gậy vụt rất mạnh. Tôi lăn tròn ra ngoài sân. Hai gã kia đã lấy lại được bình tĩnh. Một đứa nói, không giết chết con khỉ này tao không làm người. Mặt nó toe toét máu, đỏ lòm. Nó vừa nói vừa đưa cây gậy lên dứ dứ. Thằng kia vòng ra sau lưng tôi. Chết thì chết, tôi nghĩ, kiếp này thế là đủ rồi. Tiếng khóc ai oán của H’Nhi từ trong lều vọng ra càng làm tôi điên tiết. Tôi vừa nhảy tránh cú đánh từ đằng trước vừa quay lại đu vào cổ vật tên đằng sau xuống móc mắt. Lại một cú đánh rất mạnh vào lưng tôi. Tôi buông tay ra, chạy giật lùi ra phía nghĩa địa. Phải có cây rừng che chở thì mới được. Tôi vừa giật lùi vừa nhe răng đe dọa. Cả hai kẻ thù của tôi đều đang say máu. Chúng quyết giết tôi cho bằng được. Tôi vẫn lùi từ từ, không nao núng, vừa tránh sau các thân cây, vừa nhích ra phía nghĩa địa. Trời đã nhá nhem tối. Những pho tượng nhà mồ chìm lút trong cỏ tranh xào xạc. So với kẻ thù, tôi đã có thêm lợi thế.

 Chợt thấy hai gã kia nói thầm với nhau gì đó, rồi một đứa rẽ cỏ đi vòng ra phía sau tôi. Chúng định vây lại để bắt tôi cho bằng được. Tôi vớ lấy một cành cây khô rồi nhảy lên nóc một nhà mồ gần đó. Hai thằng từ hai phía nhặt đá ném vào tôi. Một cục đá to ném trúng đầu tôi. Hình như máu đã chảy nhiều. Tôi thấy nước nhòe trong mắt. Phút chốc, hình ảnh núi Chư Mang sừng sững với vầng trăng sáng rỡ treo trước mặt tôi. Rồi trăng nhòe dần. Tôi nắm chặt lấy cây cột nhà mồ khỏi ngã. Mọi thứ chao đảo xung quanh. Tôi chỉ còn kịp nghĩ, thế là chết chắc! 

Giữa lúc chuẩn bị chìm vào cõi mơ hồ tôi bỗng nghe một tiếng hét thất thanh. Không phải một tiếng mà hình như nhiều tiếng. Từ phía sau nhà mồ, một bóng người rất quen nhảy ra. Những cú vụt loang loáng dưới bóng trăng. Hai gã người Juăn lăn lộn dưới đất. Bóng người ấy vẫn tiếp tục đánh, vừa đánh vừa gầm gừ trong cổ họng. Tiếng của Y Wen! Đúng là giọng của Y Wen rồi. Tôi muốn gọi nhưng không gọi được. Đêm tối đã bủa vây trước mắt. Tôi chìm từ từ vào bóng đen thăm thẳm.

Khi tôi mở mắt ra thì trăng đã đứng ngang đỉnh đầu. Những pho tượng nhà mồ vẫn trầm mặc đứng nhìn. Không còn ai quanh mình nữa. Kẻ thù đã bỏ chạy khỏi nghĩa địa. Y Wen cũng không còn bóng dáng. Tôi tập tễnh bước đi. Hình như chân tôi đã bị thương, rất đau. Tôi vịn vào cây để lê bước. Vừa ra khỏi khu nhà mồ thì đã thấy đèn đuốc quét loang loáng. Chúng đã chạy về gọi thêm người. Rất nhanh, tôi quên hết đau đớn, quay lại lủi ngay vào đám bụi rậm. Tiếng người hỏi nhau:

“Chúng nó có mấy đứa?”.

“Hai hay ba cũng nên, không chắc, có một con khỉ đột rất to nữa”.

“Chúng nó có súng không?”.

“Nó là phun-rô phải không?”.

Tiếng gạch đá ném vào rào rào. Tôi bò rạp xuống, lủi nhanh vào cuối nghĩa địa, nơi có những lùm dây leo rậm rạp. Bọn người là vẫn sục sạo tìm. Trong cơn tức giận, chúng đập bể những chiếc ché cũ quanh vách nhà mồ. Trong ánh sáng của đèn, tôi thấy một đứa đứng trên nóc nhà mồ đái xuống. Không lần ra tung tích kẻ địch, chúng chửi rủa om sòm. Một tên trong bọn đưa súng lên bắn một tràng. Tiếng đạn vọng vào núi Chư Mang rồi dội trở ra, nghe như tiếng sấm đầu mùa. 

Những ngày sau đó, bọn người lạ bên nông trường cao su vẫn kéo qua lùng sục trả thù. Nhưng, hễ nghe tiếng người đến là tôi phóc ra ngoài nghĩa địa trốn biệt, còn Y Wen thì không thấy tăm hơi đâu hết. Chúng dọa dẫm H’Nhi:

“Con đĩ kia, mày giấu mấy thằng phun-rô phải không?”.

“Con đĩ kia, mày không khai ra, chúng tao giết!”.

H’Nhi không nói gì, ngơ ngác nhìn và cười ngớ ngẩn. Nàng không mặc áo, hai bầu vú cũng vểnh lên, cười ngớ ngẩn. Mấy chục cặp mắt đều nhìn chằm chằm vào đó. Một tên cao lớn, chừng như là ông chủ của những đứa kia, vứt khẩu súng xuống đất, bước lại bế xốc H’Nhi vào lều. Tôi nấp ngoài nghĩa địa, nhìn thấy hết, nghe thấy hết nhưng không dám mò về. Ngồi nhìn một lúc, hai mắt tôi tối sầm, đầu đau nhức. Mây đen kéo về như cái vung đậy kín vùng lòng chảo. Tiếng khóc tiếng thét, tiếng thở hổn hển của H’Nhi cũng chìm vào trong đám mây đen dày đặc đó. Tôi dụi mắt mấy lần, vẫn tối đen như rừng lúc nửa đêm.

Mắt tôi đã bị mù!

Không còn nhìn thấy đường, tôi dò dẫm tìm đường giữa lau lách cây cỏ để về với đại ngàn. Ở lại với H’Nhi lúc này với tôi quá nguy hiểm. Lũ người lạ kia sẽ tìm cách giết chết tôi cho hả giận. Không hiểu sao, bọn chúng cứ hỏi nhau lung tung rằng đứa nào là phun-rô. Chắc chắn chúng nó ghét và thù đứa phun-rô nào đó lắm nên mới có phản ứng như vậy.

Tôi đã đến với buôn làng Kroa với một thân hình lành lặn mà các Yàng ban phát, và bây giờ, khi tôi rời khỏi Kroa, đôi mắt đã không còn nhìn thấy đường đi nữa. Tôi vừa bước đi vừa cố lắng nghe tiếng xào xạc của rừng để tìm phương hướng. Tiếng con chim T’lang rúc lên từng hồi thảm thiết, hình như đang giữa đêm khuya. Gió từ rừng tràn về mát dịu mơn man quanh mình. Hình như có tiếng nước chảy, và rồi tiếng róc rách vui tai rõ dần. Tôi thở phào, thế là tôi về lại được với rừng, dù có chết trong rừng cũng cam lòng, còn hơn là làm mồi cho khẩu súng săn của bọn người lạ. Tôi chỉ kịp nghĩ thế trước khi chìm vào cơn mệt lả, ngất lịm.

Không biết đến bao lâu sau, tiếng nước róc rách ấy lại đánh thức tôi dậy. Tiếng nước chảy nghe quen thuộc quá, không lẽ… Cảm giác không đánh lừa được tôi, rõ ràng, lúc trước tôi đã nhầm tưởng, đây không phải là đại ngàn nào hết. Đây là ngòi nước buôn Kroa! Tiếng nước đổ vào máng lồ ô ấy bây giờ nghe đã rõ ràng, không thể nào nhầm được. Hóa ra, tôi đã ngược đường trở lại với buôn làng. Thôi, đó là ý Yàng vậy, Yàng Diê đã bắt tôi sống ở buôn Kroa và phải chết ở buôn Kroa vùng Lòng chảo bên núi Chư Mang, không thể nào làm khác được rồi! Nhớ lại giọng nói buồn thảm và ánh mắt cương nghị của già làng Ma Noi ngày tiễn tôi đi khỏi buôn, tôi không khỏi lo lắng. Chắc chắn sẽ có người trong buôn bắt gặp tôi trở về, chắc chắn già làng phải họp bà con trong buôn lại, và chắc chắn tôi lại bị đuổi đi… Nghĩ đến đấy, tôi không tài nào kìm được nước mắt. Đôi mắt của tôi đã mù, không nhìn thấy nước mắt của chính mình, chắc chắn, nước mắt vẫn màu xanh! Tôi dò dẫm tìm một bụi cây bên đường để chui vào. Chưa bao giờ như lúc này, tôi muốn chết, chết thật nhanh, đừng để dân làng bắt gặp, đừng để bà con ghẻ lạnh, đừng phải chịu đựng ánh mắt đau buồn của già làng Ma Noi. Với tôi bây giờ, sống là một cực hình, một sự đày đọa.

Có lẽ, chiều đã muộn. Tiếng bước chân từ các ngả đường rộn ràng tìm về bến nước. Có bước chân mỏi mệt, có bước chân lo âu, có bước chân vui vẻ, tất cả đều tìm đến ngòi nước Kroa sau một ngày dài. Tiếng cười nói, chuyện trò râm ran xen lẫn với tiếng nước đổ róc rách, đó là những âm thanh thân thuộc mà người Kroa dù đi đến chín núi mười rừng cũng không thể nào quên. Tôi cố thu mình thật gọn trong khóm dã quỳ để đừng ai nhìn thấy tôi, đừng ai nhận ra tôi nữa. Tôi sẽ nhịn đói, nhịn khát, không kêu la, không than thở, tôi sẽ chết ở đây, bên ngòi nước thân yêu này, thế là mãn nguyện. 

Nhưng Yàng Diê đang muốn thử thách hay muốn chơi khăm tôi, bắt tôi phải chịu thật nhiều đày đọa trước khi được đầu thai làm kiếp khác. Vì thế, tôi vẫn phải sống. Những đứa trẻ trong buôn đã phát hiện ra tôi khi chúng vạch bụi cây bắt dế. Chúng hè nhau khiêng tôi về trong lúc tôi vẫn chưa tỉnh. Chỉ đến khi một bàn tay sần sùi cứng cỏi mà ấm áp đặt lên trán, tôi mới bắt đầu tỉnh lại. Già Ma Noi! Tiếng nói của Ma Noi hay là tiếng nói già Âng, tôi không thể phân biệt được nữa, phều phào, nặng nhọc:

“Cái thằng khỉ này, mày về hồi nào, sao phải chui rúc vào bụi, người Kroa có ai lại làm vậy?”.

Có nhiều tiếng người xì xào, tiếng bước chân xung quanh, tôi đoán mình đang nằm trong nhà già làng Ma Noi, toàn bà con quen thuộc cả. Tôi cố mở mắt nhưng không nhìn thấy gì nữa. Những giọng nói khác cất lên rất quen không biết là của ai:

“Thằng khỉ Kra, lũ làng ơi, thằng khỉ đột!”.

“Kra ơi, mày làm sao thế, mày không nhìn thấy tụi tao à?”.

“Kéc…”.

“Yàng ơi, Kra mù mắt rồi lũ làng à!”.

Ma Noi ghé sát mặt tôi, hỏi nghẹn ngào:

“Mày bị làm sao hả thằng khỉ kia?”.

“Kéc, kéc… tôi làm sao biết được…”.

“Thằng khỉ Kra ”.

“Đánh chết nó đi, thằng nhạo báng các Yàng, thằng đái vào luật tục!”.

“Đánh chết nó đi”.

Tiếng hò hét inh ỏi, tiếng già Ma Noi nặng nhọc:

“Mày đi đi, chạy đi, lên núi Chư Mang ở đi Kra ơi! Tan rã hết rồi…”.

Tôi không sợ hãi, ngược lại, thấy bình thản lạ lùng. Tôi đã định quay về đây để chết, thì việc gì lại phải chạy đi đâu? Tôi ưỡn thẳng ngực ra, hít căng vào lồng ngực ngọn gió từ thung lũng thổi về, thơm mùi đất mới. Tôi mãn nguyện lắm, Yàng Diê ạ. Tiếng gào thét vẫn vây lấy tôi. Đột ngột, tôi nghe đâu đó trong cơn gió xa xăm thổi về, tiếng khóc của H’Nhi! Tôi vùng dậy với toàn bộ sức lực còn lại, không thể chết ở đây được, tôi phải vào cứu mẹ con H’Nhi! Tôi chạy, vừa chạy vừa ngã vừa lăn, cứ hướng tiếng khóc mà lao tới. Những tiếng hò hét nhỏ dần lại phía sau lưng. Tôi lao đi mãi mà không biết bằng cách nào tôi đã lên trên đỉnh núi Chư Mang. 

Tôi dừng lại khi chạm phải một cơn gió mạnh rất lạnh. Gió tràn qua những vạt cổ thụ như sắp bão. Tôi đã nhằm đường theo hướng có tiếng khóc của H’Nhi, nhưng đến đây thì lại không hề thấy dấu vết nữa. Cuối cùng thì nàng đang ở đâu? Trong gió ngàn vời vợi, có âm thanh của ngàn vạn dao kiếm chen nhau hòa lẫn với tiếng kèn Đinh buôr. Tiếng đá lăn, tiếng cười con trẻ, tiếng chinh chiêng rền rĩ. Những âm thanh ấy không biết đã trốn ở đâu, bây giờ cùng ùa về một lúc, điên loạn hòa vào nhau. Tôi không thể nhìn bằng mắt được nữa, để xác định chắc chắn mình đang đứng ở chỗ nào. Tự dưng, tôi ngửi thấy mùi tanh tanh, như mùi xác súc vật phân hủy, hoặc là mùi máu! Những khúc gỗ lao vun vút, vó ngựa sải dài trên thảo nguyên mênh mông, những tượng nhà mồ cụt đầu đứng buồn bã, và H’Nhi lặng lẽ địu con đi…

Những hình ảnh âm thanh và mùi vị không rõ ràng vây chặt lấy tôi, khoan thẳng vào tận tim óc. Tôi không thể nào chịu nổi nữa rồi, mệt quá rồi. Chờ một cơn gió thật mạnh vút qua, tôi sẽ buông tay nhảy xuống để kết thúc mọi thứ. 

Bất ngờ, ánh chớp lóe lên, khô khốc. Xuất hiện một chiếc cầu vồng rực rỡ trước mặt, chói lóa, mù lòa. Trên dòng ánh sáng thần tiên, những mặt người thân yêu của tôi xếp hàng dài, đang đi. Già Âng đi trước, vừa đi vừa ho sù sụ, gương mặt nhăn nheo, già Ma Noi đi sau, cúi đầu tư lự, Y Wen đi tiếp theo, ngực rách toang một miếng rộng, H’Nhi địu con đi giữa, nàng đang hát hoặc đang khóc, miệng mở rộng ra, với tay chùi nước mắt, sau nữa là lũ làng Kroa, cuối cùng là Y Đoan với bước chân xiêu vẹo… Tất cả hướng về bên kia núi, bên kia thảo nguyên, bên kia cầu vồng, bên kia cơn gió, đều đặn bước đi. Tôi vội vã bước lên cầu vồng, cắm đầu chạy theo sau Y Đoan, cho kịp mọi người. Cầu vồng đỏ ối vây lấy tôi, toàn thân tôi lập tức đỏ rực như đang cháy, bốc lên những sợi khói màu lam.

Những sợi khói thơm mùi thảo mộc bắt đầu một hành trình mới giữa thảo nguyên mênh mông.

Thay cho lời kết

Một người hành khất đầu quấn khăn, mình đóng khố lang bạt trên thảo nguyên đã lâu ngày. Một ngày nọ ông đến bãi đất trống phía tây ngồi nghỉ dưới bóng cây kơnia. Những gã quỷ mình mẩy sặc sỡ lông lá đến ngồi cạnh rủ rê:

 “Này, chơi trò rừng xanh đi!”.

 “Đó là trò gì?” – người hành khất hỏi. 

 Quỷ nói:

 “Trẻ con gọi là trò ú tim, trốn tìm!”.

 “Tìm ai? Ai trốn? Ai tìm?”.

 “Thì nhé: Tớ sẽ giấu một pho tượng vào bụi rậm rồi hóa phép cho nó biết trốn, còn cậu đi tìm, nếu tìm được sẽ thưởng một ghè rượu quý, uống vào trừ được tà ma, sức khỏe sánh ngang với các Yàng, trẻ mãi không già”.

 “Nếu không thì sao?”.

 “Thì cậu suốt đời lang thang phiêu bạt trong rừng không còn tìm được lối về, chịu không?”.

 Người hành khất ngồi nghĩ ngợi mãi vẫn không biết nên nhận lời hay từ chối. Giọng rủ rê bên lai mỗi lúc càng ngọt ngào thêm, như ru, như hát. Cuối cùng, ông đồng ý chơi trò rừng xanh với lũ quỷ.

Lần đầu, ông thắng, pho tượng được đặt trong hốc cây, trước mặt. Lần thứ hai, vẫn trong hốc cây. Lần thứ ba, vẫn chỗ cũ, nhưng khi ông đến thò tay vào thì không thấy nữa. Pho tượng đã cựa quậy, đứng dậy bước ra khỏi gốc cây và đi thẳng vào rừng. Lũ quỷ nhảy nhót cười như điên dại, chúng hò hét váng cả rừng. Người hành khất bỏ luôn cây gậy, vội vàng đuổi theo pho tượng bằng gỗ mít. Trong thoáng chốc, cả hai đã mất hút sau những vòm lá rậm rì.

Người hành khất, mang trong mình khát vọng chinh phục tự nhiên, đã không ngần ngại nhận lời chơi với quỷ, dù biết rằng, phần thua sẽ đến với mình ngay trước mắt. Nhưng có hề gì, phần thắng sau cùng sẽ thuộc về những ai có lòng kiên nhẫn… 

Cuộc trốn tìm vĩ đại ấy sau này sẽ được kể lại trong những câu chuyện dài bất tận của người vùng Lòng chảo núi Chư Mang.